નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 26

ષડ્વિંશો ઽધ્યાયઃ
અનુરૂપા વિરૂપા ચ તથા રૂપાનુરૂપિણી ।
ત્રિપ્રકારેહ પાત્રાણાં પ્રકૃતિશ્ચ વિભાવિતા

નાનાવસ્થાક્રિયોપેતા ભૂમિકા પ્રકૃતિસ્તથા ।
ભૃશમુદ્યોતયેન્નાટ્યં સ્વભાવકરણાશ્રયમ્

બહુબાહૂબહુમુખાસ્તથા ચ વિકૃતાનનાઃ ।
પશુશ્વાપદવક્ત્રાશ્ચ ખરોષ્ટ્રાશ્ચ ગજાનનાઃ

એતે ચાન્યે ચ બહવો નાનારૂપા ભવન્તિ યે ।
આચાર્યેણ તુ તે કાર્યા મૃત્કાષ્ઠજતુચર્મભિઃ

સ્વાભાવિકેન રૂપેન પ્રવિશેદ્રઙ્ગમણ્ડલમ્ ।
આત્મરૂપમવચ્છાદ્ય વર્ણકૈર્ભૂષણૈરપિ

યાદૃશં યસ્ય યદ્રૂપં પ્રકૃત્યા તત્ર તાદૃશમ્ ।
વયોવેષાનુરૂપેણ પ્રયોજ્યં નાટ્યકર્મણિ

યથા જીવત્સ્વભાવં હિ પરિત્યજ્યાન્યદેહિકમ્ ।
પરભાવં પ્રકુરુતે પરભાવં સમાશ્રિતઃ

એવં બુધઃ પરંભાવં સો ઽસ્મીતિ મનસા સ્મરન્ ।
યેષાં વાગઙ્ગલીલાભિશ્ચેષ્ટાભિસ્તુ સમાચરેત્

સુકુમારપ્રયોગો યો રાજ્ઞામામોદસંભવઃ ।
શૃઙ્ગારરસમાસાદ્ય તન્નારીષુ પ્રયોજયેત્

યુદ્ધોદ્ધતાવિદ્ધકૃતા સંરંભારભટાશ્ચ યે ।
ન તે સ્ત્રીભિઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ યોક્તવ્યાઃ પુરુષેષુ તે

અનુદ્ભટમસંભ્રાન્તમનાવિદ્ધાઙ્ગચેષ્ટિતમ્ ।
લયતાલકલાપાતપ્રમાણનિયતાક્ષરમ્

સુવિભક્તપદાલાપમનિષ્ઠુરમકાહલમ્ ।
ઈદૃશં યદ્ભવેન્નાટ્યં નારીભિશ્ચ પ્રયોજયેત્

એવં કાર્યં પ્રયોગજ્ઞૈર્ભૂમિકાવિનિવેશનમ્ ।
સ્ત્રિયો હિ સ્ત્રીગતો ભાવઃ પૌરુષઃ પુરુષસ્યચ

યથા વયો યથાવસ્થમનુરૂપેતિ સા સ્મૃતા ।
પુરુષઃ સ્ત્રીકૃતં ભાવં રૂપાત્પ્રકુરુતે તુ યઃ

રૂપાનુરૂપા સા જ્ઞેયા પ્રયોગે પ્રકૃતિર્બુધઃ ।
છન્દતઃ પૌરુષીં ભૂમિં સ્ત્રી કુર્યાદનુરૂપતઃ

ન પરસ્પરચેષ્ટાસુ કાર્યૌ સ્થવિરબાલિશૌ ।
પાઠ્યપ્રયોગે પુરુષાઃ પ્રયોક્તવ્યા હિ સંસ્કૃતે

સ્ત્રીણાં સ્વભાવમધુરાઃ કણ્ઠાઃ પુંસાં તુ બલવન્તઃ ।
યદ્યપિ પુરુષો વિદ્યાત્ ગીતવિધાનં ચ લક્ષણોપેતમ્

માધુર્યગુણવિહીનં શોભાં જનયેન્ન તદ્ગીતમ્ ।
યત્ર સ્ત્રીણાં પાઠ્યાદ્ગુણૈર્નરાણાં ચ કણ્ઠમાધુર્યમ્

પ્રકૃતિવિપર્યયજનિતૌ વિજ્ઞેયૌ તાવલઙ્કારૌ ।
પ્રાયેણ દેવપાર્થિવસેનાપતિમુખ્યપુરુષભવનેષુ

સ્ત્રીજનકૃતાઃ પ્રયોગા ભવન્તિ પુરુષસ્વભાવેન ।
રમ્ભોર્વશીપ્રભૃતિષુ સ્વર્ગે નાટ્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્

તથૈવ માનુષે લોકે રાજ્ઞામન્તઃપુરેષ્વિહ ।
ઉપદેષ્ટવ્યમાચાર્યૈઃ પ્રયત્નેનાઙ્ગનાજને

ન સ્વયં ભૂમિકાભ્યાસો બુધૈઃ કાર્યસ્તુ નાટકે ।
સ્ત્રીષુ યોજ્યઃ પ્રયત્નેન પ્રયોગઃ પુરુષાશ્રયઃ

યસ્માત્સ્વભાવોપગતો વિલાસઃ સ્ત્રીષુ વિદ્યતે ।
તસ્માત્સ્વભાવમધુરમઙ્ગં સુલભસૌષ્ઠવમ્

લલિતં સૌષ્ઠવં યચ્ચ સો ઽલઙ્કારઃ પરો મતઃ ।
પ્રયોગો દ્વિવિધશ્ચૈવ વિજ્ઞેયો નાટકાશ્રયઃ

સુકુમારસ્તથાવિદ્ધો નાનાભાવરસાશ્રયઃ ।
નાટકં સપ્રકરણં ભાણો વીથ્યઙ્ક એવ ચ

જ્ઞેયાનિ સુકુમારાણિ માનુષૈરાશ્રિતાનિ તુ ।
સુકુમારપ્રયોગો ઽયં રાજ્ઞામામોદકારકઃ

શૃઙ્ગારસમાસાદ્ય સ્ત્રીણાં તત્તુ પ્રયોજયેત્ ।
યુદ્ધોદ્ધતાવિદ્ધકૃતાસંરંભારભટાશ્ચ યે

ન તે સ્ત્રીણાં પ્રકર્તવ્યાઃ કર્તવ્યાઃ પુરુષૈર્હિ તે ।
યથાવિદ્ધાઙ્ગહારં તુ ભેદ્યભેદ્યાહવાત્મકમ્

માયેન્દ્રજાલબહુલં પુસ્તનૈપથ્યદીપિતમ્ ।
પુરુષપ્રાયસંચારમલ્પસ્ત્રીકમથોદ્ધતમ્

સાત્વત્યારભટીયુક્તં નાટ્યમાવિદ્ધસંજ્ઞિતમ્ ।
ડિમઃ સમવકારશ્ચ વ્યાયોગેહામૃગૌ તથા

એતાન્યાવિદ્ધસંજ્ઞાનિ વિજ્ઞેયાનિ પ્રયોક્તૃભિઃ ।
એષાં પ્રયોગઃ કર્તવ્યો દેવદાનવરાક્ષસૈઃ

ઉદ્ધતા યે ચ પુરુષાઃ શૌર્યવીર્યસમન્વિતાઃ ।
યોગ્યઃ સ ચ પ્રયત્નઃ કર્તવ્યઃ સતતપ્રમાદેન

ન હિ યોગ્યયા વિના ભવતિ ચ ભાવરસસૌષ્ઠવં કિંચિત્ ।
સંગીતપરિક્લેશો નિત્યં પ્રમદાજનસ્ય ગુણ એવ

યન્મધુરકર્કશત્વં લભતે નાટ્યપ્રયોગેણ ।
પ્રમદાઃ નાટ્યવિલાસૈર્લભતે યત્ કુસુમૈર્વિચિત્રલાવણ્યમ્ ।
કામોપચારકુશલા ભવન્તિ ચ કામ્યા વિશેષેણ

ગીતં વૃત્તં તથા વાદ્યં પ્રસ્તારગમનક્રિયા ।
શિષ્યનિષ્પાદનં ચૈવ ષડાચાર્યગુણાઃ સ્મૃતાઃ

એતાનિ પઞ્ચ યો વેત્તિ સ આચાર્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
ઊહાપોહૌ મતિશ્ચૈવ સ્મૃતિર્મેધા તથૈવ ચ

મેધાસ્મૃતિર્ગુણશ્લાઘારાગઃ સંઘર્ષ એવ ચ ।
ઉત્સાહશ્ચ ષડેવૈતાન્ શિષ્યસ્યાપિ ગુણાન્ વિદુઃ

એવં કાર્યં પ્રયોગજ્ઞૈર્નાનાભૂમિવિકલ્પનમ્ ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સિદ્ધીનામપિ લક્ષણમ્