નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 23

બાહ્યમપ્યુપચારં તુ પ્રવક્ષ્યામ્યથ વૈશિકે ।
ઇતિ ભારતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે સામાન્યાભિનયો નામાધ્યાયો દ્વાવિંશઃ
અથ ત્રયોવિંશો ઽધ્યાયઃ
વિશેષયેત્કલાઃ સર્વા યસ્માત્તસ્માત્તુ વૈશિકઃ ।
વેશોપચારે સાધુર્વા વૈશિકઃ પરિકીર્તિતઃ

યો હિ સર્વકલોપેતઃ સર્વશિલ્પવિચક્ષણઃ ।
સ્ત્રીચિત્તગ્રહણાભિજ્ઞો વૈશિકઃ સ ભવેત્પુમાન્

ગુણસ્તસ્ય તુ વિજ્ઞેયાઃ સ્વશરીરસમુત્થિતાઃ ।
આહાર્યાઃ સહજાશ્ચૈવ ત્રયસ્ત્રિંશત્સમાસતઃ

શાસ્ત્રવિચ્છિલ્પસંપન્નો રૂપવાન્ પ્રિયદર્શનઃ
વિક્રાન્તો ધૃતિમાંશ્ચૈવ વયોવેષકુલાન્વિતઃ

સુરભિર્મધુરસ્ત્યાગિ સહિષ્ણુરવિકત્થનઃ
અશઙ્કિતઃ પ્રિયાભાષી ચતુરઃ શુભદઃ શુચિઃ

કામોપચારકુશલો દક્ષિણો દેશકાલવિત્ ।
અદીનવાક્યઃ સ્મિતવાન્ વાગ્મી દક્ષઃ પ્રિયંવદઃ

સ્ત્રીલુબ્ધાઃ સંવિભાગી ચ શ્રદ્ધધાનો દૃઢસ્મૃતિઃ ।
ગમ્યાસુ ચાપ્યવિસ્રમ્ભી માની ચેતિ હિ વૈશિકઃ

અનુયુક્તઃ શુચિર્દક્ષો દક્ષિણઃ પ્રતિપત્તિમાન્ ।
ભવેચ્ચિત્રાભિધાયી ચ વયસ્યસ્તસ્ય તદ્ગુણઃ

વિજ્ઞાનગુણસંપના કથિની લિઙ્ગિની તથા ।
પ્રાતિવેશ્યા સખી દાસી કુમારી કારુશિલ્પિની

ધાત્રી પાષણ્ડિની ચૈવ તથા રઙ્ગોપજીવિની ।
પ્રોત્સાહને ઽથકુશલા મધુરકથા દક્ષિણાથકાલજ્ઞા

લડહા સંવૃતમન્ત્રા દૂતી ત્વેભિર્ગુણૈઃ કાર્યા ।
તયાપ્યુત્સાહનં કાર્યં નાનાદર્શિતકારણમ્

યથોક્તકથનં ચૈવ તથા ભાવપ્રદર્શનમ્ ।
ન જડં રૂપસમ્પન્નં નાર્થવન્તં ન ચાતુરમ્

દૂતં વાઽપ્યથવા દૂતીં બુધઃ કુર્યાત્કદાચન ।
કુલભોગધનાધિક્યૈઃ કૃત્વાધિકવિકત્થનમ્

દૂતી નિવેદયેત્કામમર્થાંશ્ચૈવાનુવર્ણયેત્ ।
ન ચાકામપ્રવૃત્તાયાઃ કૃદ્ધાયા વાપિ સઙ્ગમઃ

નાનુપાયઃ પ્રકર્તવ્યો દૂત્યા હિ પુરુષાશ્રયઃ ।
ઉત્સવે રત્રિસઞ્ચાર ઉદ્દ્યાને મિત્રવેશ્મનિ

ધાત્રિગૃહેષુ સખ્યા વા તથા ચૈવ નિમન્ત્રણે ।
વ્યાધિતવ્યપદેશેન શુન્યાગારનિવેશને

કાર્યઃ સમાગમો નૄણાં સ્ત્રીભિઃ પ્રથમસઙ્ગમે ।
એવં સમાગમં કૃત્વા સોપાયં વિધિપૂર્વકમ્

અનુરક્તા વિરક્તા વા લિઙ્ગાકારૈસ્તુ લક્ષયેત્ ।
સ્વભાવભાવાતિશયૈર્નારી યા મદનાશ્રયા

કરોતિ નિભૃતાં લીલાં નિત્યં સા મદનાતુરા ।
સખીમધ્યે ગુણાન્ બ્રૂતે સ્વધનં ચ પ્રયચ્છતિ

પૂજયત્યસ્ય મિત્રાણિ દ્વેષ્ટિ શત્રુજનં સદા ।
ગમાગમે સખીનાં યા હૃષ્ટા ભવતિ ચાધિકમ્

તુષ્યત્યસ્ય કથાભિસ્તુ સસ્નેહં ચ નિરીક્ષતે ।
સુપ્તે તુ પશ્ચાત્ સ્વપિતિ ચુમ્બિતા પ્રતિચુમ્બતિ

ઉત્તિષ્ઠત્યપિ પૂર્વં ચ તથા ક્લેશસહાપિ ચ ।
ઉત્સવે મુદિતા યા ચ વ્યસને યા ચ દુઃખિતા

એવંવિધૈર્ગુણૈર્યુક્તા ત્વનુરક્તા તુ સા સ્મૃતા ।
વિરક્તાયાસ્તુ ચિન્હાનિ ચુમ્બિતા નાભિચુમ્બતિ