નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 21

ઇતિ ભારતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે વૃત્તિવિકલ્પનં નામ વિંશો ઽધ્યાયઃ
અથ એકવિંશો ઽધ્યાયઃ
આહાર્યાભિનયં વિપ્રા વ્યાખ્યાસ્યામ્યનુપૂર્વશઃ ।
ય્સ્માત્ પ્રયોગઃ સર્વો ઽયમાહાર્યાભિનયે સ્થિતઃ

નાનાવસ્થા પ્રકૃતય પૂર્વં નૈપથ્યસાધિતાઃ ।
અઙ્ગાદિભિરભિવ્યક્તિમુપગચ્છન્ત્યયત્નતઃ

આહાર્યાભિનયો નામ જ્ઞેયો નેપથ્યજો વિધિઃ ।
તત્ર કાર્યઃ પ્રયત્નસ્તુ નાટ્યસ્ય શુભમિચ્છતા

[તસ્મિન્યત્નસ્તુ કર્તવ્યો નૈપથ્યે સિદ્ધિમિચ્છતા ।
નાટ્યસ્યેહ ત્વલઙ્કારો નૈપથ્યં યત્પ્રકીર્તિતમ્]

ચતુર્વિધં તુ નેપથ્યં પુસ્તો ઽલઙ્કાર એવ ચ ।
તથાઙ્કરચના ચૈવ જ્ઞેયં સજ્જીવમેવ ચ

પુસ્તસ્તુ ત્રિવિધો જ્ઞેયો નાનારૂપપ્રમાણતઃ ।
સન્ધિમો વ્યાજિમશ્ચૈવ વેષ્ટિમશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ

કિલિઞ્જચર્મવસ્ત્રાદ્યૈર્યદ્રૂપં ક્રિયતે બુધૈઃ ।
સન્ધિમો નામ વિજ્ઞેયઃ પુસ્તો નાટકસંસ્શ્રયઃ

વ્યાજિમો નામ વિજ્ઞેઅયો યન્ત્રેણ ક્રિયતે તુ યઃ ।
વેષ્ટ્યતે ચૈવ યદ્રુપં વેષ્ટિમઃ સ તુ સંજ્ઞિતઃ

શૈલયાનવિમાનાનિ ચર્મવર્મધ્વજા નગાઃ ।
યે ક્રિયન્તે હિ નાટ્યે તુ સ પુસ્ત ઇતિ સંજ્ઞિતઃ

અલઙ્કારસ્તુ વિજ્ઞેયો માલ્યાભરણવાસસામ્ ।
નાનાવિધઃ સમાયોગો ઽપ્યઙ્ગોપાઙ્ગવિધિઃ સ્મૃતઃ

વેષ્ટિમં વિતતં ચૈવ સંઘાત્યં ગ્રન્થિમં તથા ।
પ્રાલમ્બિતં તથા ચૈવ માલ્યં પઞ્ચવિધં સ્મૃતમ્

ચતુર્વિધં તુ વિજ્ઞેયં નાટ્યે હ્યાભરણં બુધૈઃ ।
આવેધ્યં બન્ધનીયં ચ ક્ષેપ્યમારોપ્યમેવ ચ

આવેધ્યં કુણ્ડલાદીહ યત્સ્યાચ્છ્રવણભૂષણમ્ ।
આરોપ્યં હેમસૂત્રાદિ હારાશ્ચ વિવિધાશ્રયાઃ

શ્રોણીસૂત્રાઙ્ગદે મુક્તાબન્ધનીયાનિ સર્વદા ।
પ્રક્ષેપ્ય નૂપુરં વિદ્યાદ્વસ્ત્રાભરણમેવ ચ

ભૂષણાનાં વિકલ્પં હિ પુરુષસ્ત્રીસમાશ્રયમ્ ।
નાવિધં પ્રવક્ષ્યામિ દેશજાતિસમુદ્ભવમ્

ચૂડામણિઃ સમુકુટઃ શિરસો ભૂષણં સ્મૃતમ્ ।
કુણ્ડલં મોચકં કીલા કર્ણાભરણમિષ્યતે

મુક્તાવલી હર્ષકં ચ સૂત્રકં કણ્ઠભૂષણમ્ ।
વેતિકાઙ્ગુલિમુદ્રા ચ સ્યાદઙ્ગુલિવિભૂષણમ્

હસ્તલી વલયં ચૈવ બાહુનાલીવિભૂષણમ્ ।
રુચકશ્ચૂલિકા કાર્યા મણિબન્ધવિભૂષણમ્

કેયૂરે અઙ્ગદે ચૈવ કૂર્પરોપરિભૂષણે ।
ત્રિસરશ્ચૈવ હારશ્ચ તથા વક્ષોવિભૂષણમ્

વ્યાલમ્બમૌક્તિકો હારો માલા ચૈવાઙ્ગભૂષણમ્ ।
તલકં સૂત્રકં ચૈવ ભવેત્કટિવિભૂષણમ્

અયં પુરુષનિર્યોગઃ કાર્યસ્ત્વાભરણાશ્રયઃ ।
દેવાનાં પાર્થિવાનાં ચ પુનર્વક્ષ્યામિ યોષિતામ્

શિખાપાશં શિખાવ્યાલં પિણ્ડીપત્રં તથૈવ ચ ।
ચૂડામણિર્મકરિકા મુક્તાજાલગવાક્ષિકમ્

શિરસો ભૂષણં ચૈવ વિચિત્રં શીર્ષજોલકમ્ ।
કણ્ડકં શિખિપત્રં ચ વેણીપુચ્છઃ સદોરકઃ

લલાટતિલકં ચૈવ નાનાશિલ્પપ્રયોજિતમ્ ।
ભ્રૂગુચ્છોપરિગુચ્છશ્ચ કુસુમાનુકૃતિસ્તથા

કર્ણિકા કર્ણવલયં તથા સ્યાત્પત્રકર્ણિકા ।
કુણ્ડલં કર્ણમુદ્રા ચ કર્ણોત્કીલકમેવ ચ

નાનારત્નવિચિત્રાણિ દન્તપત્રાણિ ચૈવ હિ ।
કર્ણયોર્ભૂષણં હ્યેતત્કર્ણપૂરસ્તથૈવ ચ

તિલકાઃ પત્રલેખાશ્ચ ભવેદ્ગણ્ડવિભૂષણમ્ ।
ત્રિવણી ચૈવ વિજ્ઞેયં ભવેદ્વક્ષોવિભૂષણમ્

નેત્રયોરઞ્જનં જ્ઞેયમધરસ્ય ચ રઞ્જનમ્ ।
દન્તાનાં વિવિધો રાગશ્ચતુર્ણાં શુક્લતાપિ વા

રાગાન્તરવિકલ્પો ઽથ શોભનેનાધિકોજ્વલઃ ।
મુગ્ધાનાં સુન્દરીણાં ચ મુક્તાભાસિતશોભનાઃ

સુરક્તા વાપિ દન્તા સ્યુઃઃ પદ્મપલ્લવરઞ્જનાઃ ।
અશ્મરાગોદ્દ્યોતિતઃ સ્યાદધરઃ પલ્લવપ્રભઃ

વિલાસશ્ચ ભવેત્તાસાં સવિભ્રાન્તનિરીક્ષિતમ્ ।
મુક્તાવલી વ્યાલપઙ્ક્તિર્મઞ્જરી રત્નમાલિકા

રત્નાવલી સૂત્રકં ચ જ્ઞેયં કણ્ઠવિભૂષણમ્ ।
દ્વિસરસ્ત્રિસરશ્ચૈવ ચતુસ્સરકમેવ ચ

તથા શૃઙ્ખલિકા ચૈવ ભવેત્કણ્ઠવિભૂષણમ્ ।
અઙ્ગદં વલયં ચૈવ બાહુમૂલવિભૂષણમ્

નાનાશિલ્પકૃતાશ્ચૈવ હારા વક્ષોવિભૂષણમ્ ।
મણિજાલાવનદ્ધં ચ ભવેત્ સ્તનવિભૂષણમ્

ખર્જૂરકં સોચ્છિતિકં બાહુનાલીવિભૂષણમ્ ।
કલાપી કટકં શઙ્ખો હસ્તપત્રં સપૂરકમ્

મુદ્રાઙ્ગુલીયકં ચૈવ હ્યઙ્ગુલીનાં વિભૂષણમ્ ।
મુક્તાજાલાઢ્યતલકં મેખલા કાઞ્ચિકાપિ વા

રશના ચ કલાપશ્ચ ભવેચ્છ્રોણીવિભૂષણમ્ ।
એકયષ્ટિર્ભવેત્કાઞ્ચી મેખલા ત્વષ્ટયષ્ટિકા

દ્વિરષ્ટયષ્ટિ રશના કલાપઃ પઞ્ચવિંશકઃ ।
દ્વાત્રિંશચ્ચ ચતુઃષષ્ટિઃ શતમષ્ટોત્તરં તથા

મુક્તાહારા ભવન્ત્યેતે દેવપાર્થિવયોષિતામ્ ।
નૂપુરઃ કિઙ્કિણીકાશ્ચ ઘણ્ટિકા રત્નજાલકમ્

સઘોષે કટકે ચૈવ ગુલ્ફોપરિવિભૂષાણમ્ ।
જઙ્ઘયોઃ પાદપત્રં સ્યાદઙ્ગુલીષ્વઙ્ગુલીયકમ્

અઙ્ગુષ્ઠતિલકાશ્ચૈવ પાદયોશ્ચ વિભૂષણમ્ ।
તથાલક્તકરાગશ્ચ નાનાભક્તિનિવેશિતઃ

અશોકપલાવચ્છાયઃ સ્યાત્ સ્વાભાવિક એવ ચ ।
એતદ્વિભૂષણં નાર્યા આકેશાદાનખાદપિ

યથાભવરસાવસ્થં વિજ્ઞેયં દ્વિજસત્તમાઃ ।
આગમશ્ચ પ્રમાણં ચ રૂપનિર્વર્ણનં તથા

વિશ્વકર્મમતાત્કાર્યં સુબુદ્ધ્યાપિ પ્રયોક્તૃભિઃ ।
ન હિ શક્યં સુવર્ણેન મુક્તાભિર્મણિભિસ્તથા

સ્વાધીનમિતિ રુચ્યૈવ કર્તુમઙ્ગસ્ય ભૂષણમ્ ।
વિભાગતો ઽભિપ્રયુક્તમઙ્ગશોભાકરં ભવેત્

યથા સ્થાનાન્તરગતં ભૂષણં રત્નસંયુતમ્ ।
ન તુ નાટ્યપ્રયોગેષુ કર્તવ્યં ભૂષણં ગુરુ

ખેદં જનયતે તદ્ધિ સવ્યાયતવિચેષ્ટનાત્ ।
ગુરુભાવાવસન્નસ્ય સ્વેદો મૂર્છા ચ જાયતે

ગુર્વાભરણસન્નો હિ ચેષ્ટાં ન કુરુતે પુનઃ ।
તસ્માત્તનુત્વચકૃતં સૌવર્ણં ભૂષણં ભવેત્

રત્નવજ્જતુબદ્ધં વા ન ખેદજનનં ભવેત્ ।
સ્વેચ્છયા ભૂષણવિધિર્દિવ્યાનામુપદિશ્યતે

યત્નભાવવિનિષ્પન્નં માનુષાણાં વિભૂષણમ્ ।
[વેષ્ટિતં વિતતં ચૈવ સંઘાત્યં ગ્રથિમં તથ

લમ્બશોભિ તથા ચૈવ માલ્યં પઞ્ચવિધં સ્મૃતમ્ ।
આચ્છાદનં બહુવિધં નાનાપત્તનસંભવમ્

તજ્જ્ઞેયં ત્રિપ્રકારં તુ શુદ્ધં રક્તં વિચિત્રિતમ્] ।
દિવ્યાનાં ભૂષણવિધિર્ય એષ પરિકીર્તિતઃ

માનુષાણાં તુ કર્તવ્યો નાનાદેશસમાશ્રયઃ ।
ભૂષણૈશ્ચાપિ વેષૈશ્ચ નાનાવસ્થાસમાશ્રયૈઃ

દિવ્યાઙ્ગનાનાં કર્તવ્યા વિભક્તિઃ સ્વસ્વભૂમિજા ।
વિદ્યાધરીણાં યક્ષીણામપ્સરોનાગયોષિતામ્

ઋષિદૈવતકન્યાનાં વેષૈર્નાનાત્વમિષ્યતે ।
તથા ચ સિદ્ધગન્ધર્વરાક્ષસાસુરયોષિતામ્

દિવ્યાનાં નરનારીણાં તથૈવ ચ શિખણ્ડકમ્ ।
શિખાપુટશિખણ્ડં તુ મુક્તાભૂયિષ્ઠભૂષણમ્

વિદ્યાધરીણાં કર્તવ્યઃ શુદ્ધો વેષપરિચ્છદઃ ।
યક્ષિણ્યો ઽપ્સરશ્ચૈવ કર્યા રત્નવિભૂષણાઃ

સમસ્તાનાં ભવેદ્વેષો યક્ષીણા કેવલં શિખા ।
દિવ્યનામિવ કર્તવ્યં નાગસ્ત્રીણાં વિભૂષણમ્

મુક્તામણિલતાપ્રાયાઃ ફણાસ્તાસાં તુ કેવલાઃ ।
કાર્યં તુ મુનિકન્યાનામેકવેણીધરં શિરઃ

ન ચાપિ વિભૂષણવિધિસ્તાસાં વેષો વનોચિતઃ ।
મુક્તામરકતપ્રાયં મણ્ડનં સિદ્ધયોષિતામ્

તાસાં તુ ચૈવ કર્તવ્યં પીતવસ્ત્રપરિચ્છદમ્ ।
પદ્મરાગમણિપ્રાયં ગન્ધર્વીણાં વિભૂષણમ્

વીણાહસ્તશ્ચ કર્તવ્યઃ કૌસુમ્ભવસનસ્તથા ।
ઇન્દ્રનીલૈસ્તુ કર્તવ્યં રાક્ષસીણાં વિભૂષણમ્

સિતદંષ્ટ્રા ચ કર્તવ્યા કૃષ્ણવસ્ત્રપરિચ્છદમ્ ।
વૈડૂર્યમુક્તાભરણાઃ કર્તવ્યા સુરયોષિતામ્

શુકપિઞ્છનિભૈઅર્વસ્ત્રૈઃ કાર્યસ્તાસાં પરિચ્છદઃ ।
પુષ્યરાગૈસ્તુ મણિભિઃ ક્વચિદ્વૈડૂર્યભૂષિતૈઃ

દિવ્યવાનરનારીણાં કાર્યો નીલપરિચ્છદઃ ।
એવં શૃઙ્ગારિણઃ કાર્યા વેષા દિવ્યાઙ્ગનાશ્રયાઃ

અવસ્થાન્તમાસાદ્ય શુદ્ધાઃ કાર્યાઃ પુનસ્તથા ।
માનુષીણાં તુ કર્તવ્યા નાનાદેશસમુદ્ભવાઃ

વેષાભરણસંયોગાન્ ગદતસ્તાન્નિબોધત ।
આવન્ત્યયુવતીનાં તુ શિરસ્સાલકકુન્તલમ્

ગૌડીયાનામલકપ્રાયં સશિખાપાશવેણિકમ્ ।
આભીરયુવતીનાં તુ દ્વિવેણીધર એવ તુ

શિરઃ પરિગમઃ કાર્યો નીલપ્રાયમથામ્બરમ્ ।
તથા પૂર્વોતરસ્ત્રીણાં સમુન્નદ્ધશિખણ્ડકમ્

આકેશાચ્છાદનં તાસાં દેશકર્મણિ કીર્તિતમ્ ।
તથૈવ દક્ષિણસ્ત્રીણાં કાર્યમુલ્લેખ્યસંશ્રયમ્

કુમ્ભીબન્ધકસંયુક્તં તથાવર્તલલાટિકમ્ ।
[ગણિકાનાં તુ કર્તવ્યમિચ્છાવિચ્છિત્તિ મણ્ડનમ્]

દેશજાતિવિધાનેન શેષાણામપિ કારયેત્ ।
વેષં તથા ચાભરણં ક્ષુરકર્મ પરિચ્છદમ્

[આગમં ચાપિ નૈપથ્યે નાટ્યસ્યૈવં પ્રયોજયેત્] ।
અદેશયુક્તો વેષો હિ ન શોભાં જનયિષ્યતિ

મેખલોરસિ બદ્ધા તુ હાસ્યં સમુપપાદયેત્ ।
તથા પ્રોષિતકાન્તાસુ વ્યસનાભિહતાસુ ચ

વેષો વૈ મલિનઃ કાર્ય એકવેણીધરં શિરઃ ।
વિપ્રલમ્ભે તુ નાર્યાસ્તુ શુદ્ધો વેષો ભવેદિહ

નાત્યાભરણસંયુક્તો ન ચાપિ મૃજયાન્વિતઃ ।
એવં સ્ત્રીણાં ભવેદ્વેષો દેશાવસ્થાસમુદ્ભવઃ

પુરુષાણાં પુનશ્ચૈવ વેષાન્વક્ષ્યામિ તત્ત્વતઃ ।
તત્રાઙ્કરચના પૂર્વં કર્તવ્યા નાટ્યયોક્તૃભિઃ

તતઃ પરં પ્રયોક્તવ્યા વેષા દેશસમુદ્ભવાઃ ।
સિતો નીલશ્ચ પીતશ્ચ ચતુર્થો રક્ત એવ ચ

એતે સ્વભાવજા વર્ણા યૈઃ કાર્યં ત્વઙ્ગવર્તનમ્ ।
સંયોગજાઃ પુનશ્ચાન્યે ઉપવર્ણા ભવન્તિ હિ

તાનહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ યથાકાર્યં પ્રયોક્તૃભિઃ ।
સિતનીલસમાયોગે કારણ્ડવ ઇતિ સ્મૃતઃ

સિતપીતસામાયોગાત્પાણ્ડુવર્ણઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
સિતિઅરક્તસમાયોગે પદ્મવર્ણઃ પ્રકીર્તિતઃ

પીતનીલસમાયોગાદ્ધરિતો નામ જાયતે ।
નીલરક્તસમાયોગાત્કષાયો નામ જાયતે

રક્તપીતસમાયોગાદ્ગૌરવર્ણ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
એતે સંયોગજા વર્ણા હ્યુપવર્ણાસ્તથાપરે

ત્રિચતુર્વર્ણસંયુક્તા બહવઃ સંપ્રકીર્તિતાઃ ।
બલસ્થો યો ભવેદ્વર્ણસ્તસ્ય ભાગો ભવેત્તતઃ

દુર્બલસ્ય ચ ભાગૌ દ્વૌ નીલં મુક્ત્વા પ્રદાપયેત્ ।
નીલસ્યૈકો ભવેદ્ભાગશ્ચત્વારો ઽન્યે તુ વર્ણકે

બલવાન્સર્વવર્ણાનાં નીલ એવ પ્રકીર્તિતઃ ।
એવં વર્ણવિધિં જ્ઞાત્વા નાનાસંયોગસંશ્રયમ્

તતઃ કુર્યાદ્યથાયોગમઙ્ગાનાં વર્તનં બુધઃ ।
વર્તનચ્છાદનં રૂપં સ્વવેષપરિવર્જિતમ્

નાટ્યધર્મપ્રવૃત્તં તુ જ્ઞેયં તત્પ્રકૃતિસ્થિતમ્ ।
સ્વવર્ણમાત્મનશ્છાદ્યં વર્ણકૈર્વેષસંશ્રયૈઃ

આકૃતિસ્તસ્ય કર્તવ્યા યસ્ય પ્રકૃતિરાસ્થિતા ।
યથા જન્તુઃ સ્વભાવં સ્વં પરિત્યજ્યાન્યદૈહિકમ્

તત્સ્વભાવં હિ ભજતે દેહાન્તરમુપાશ્રિતઃ ।
વેષેણ વર્ણકૈશ્ચૈવ ચ્છાદિતઃ પુરુષસ્તથા

પરભાવં પ્રકુરુતે યસ્ય વેષં સમાશ્રિતઃ ।
દેવદાનવગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ

પ્રાણિસંજ્ઞાઃ સ્મૃતા હ્યેતે જીવબન્ધાશ્ચ યે ઽપરે ।
[સ્ત્રીભાવાઃ પર્વતાઃ નદ્યઃ સમુદ્રા વાહનાનિ ચ

નાનાશસ્ત્રાણ્યપિ તથા વિજ્ઞેયાઃ પ્રાણિસંજ્ઞયા] ।
શૈલપ્રાસાદયન્ત્રાણિ ચર્મવર્મધ્વજાસ્તથા

નાનાપ્રહરણાદ્યાશ્ચ તે ઽપ્રાણિન ઇતિ સ્મૃતાઃ ।
અથવા કારણોપેતા ભવન્ત્યેતે શરીરિણઃ

વેષભાષાશ્રયોપેતા નાટ્યધર્મમવેક્ષ્ય તુ ।
વર્ણાનાં તુ વિધિં જ્ઞાત્વા વયઃ પ્રકૃતિમેવ ચ

કુર્યાદઙ્ગસ્ય રચનાં દેશજાતિવયઃશ્રિતતામ્ ।
દેવા ગૌરાસ્તુ વિજ્ઞેયા યક્ષાશ્ચાપ્સરસ્તથા

રુદ્રાર્કદ્રુહિણસ્કન્દાસ્તપનીયપ્રભાઃ સ્મૃતાઃ ।
સોમો બૃહસ્પતિઃ શુક્રો વરુણસ્તારકાગણાઃ

સમુદ્રહિમવદ્ગઙ્ગાઃ શ્વેતા હિ સ્યુર્બલસ્તથા ।
રક્તમઙ્ગારકં વિદ્યાત્ પીતૌ બુધહુતાશનૌ

નારાયણો નરશ્ચૈવ શ્યામો નાગશ્ચ વાસુકિઃ ।
દૈત્યાશ્ચ દાનવાશ્ચૈવ રાક્ષસા ગુહ્યકા નગાઃ

પિશાચા જલમાકાશમસિતાનિ તુ વર્ણતઃ ।
ભવન્તિ ષટ્સુ દ્વીપેષુ પુરુષશ્ચૈવ વર્ણતઃ

કર્તવ્યા નાટ્યયોગેન નિષ્ટપ્તકનકપ્રભાઃ ।
જામ્બૂદ્વીપસ્ય વર્ષે તુ નાનાવર્ણાશ્રયા નરાઃ

ઉત્તરાંસ્તુ કુરુસ્ત્યક્ત્વા તે ચાપિ કનકપ્રભાઃ ।
ભદ્રાશ્વપુરુષાઃ શ્વેતાઃ કર્તવ્યા વર્ણતસ્તથા

કેતુમાલે નરા નીલા ગૌરાઃ શેષેષુ કીર્તિતાઃ ।
નાનાવર્ણાઃ સ્મૃતા ભૂતા ગન્ધર્વા યક્ષપન્નગાઃ

વિદ્યાધરાસ્તથા ચૈવ પિતરસ્તુ સમા નરાઃ ।
પુનશ્ચ ભારતે વર્ષે તાંસ્તાન્વર્ણાન્નિબોધત

રાજાનઃ પદ્મવર્ણાસ્તુ ગૌરાઃ શ્યામાસ્તથૈવ ચ ।
યે ચાપિ સુખિનો મર્ત્યા ગૌરા કાર્યાસ્તુ વૈઃ બુધૈઃ

કુકર્મિણો ગ્રહગ્રસ્તાઃ વ્યાધિતાસ્તપસિ સ્થિતાઃ ।
આયસ્તકર્મિણશ્ચૈવ હ્યસિતાશ્ચ કુજાતયઃ

ઋષ્યયશ્ચૈવ કર્તવ્યા નિત્યં તુ બદરપ્રભાઃ ।
તપઃસ્થિતાશ્ચ ઋષયો નિત્યામેવાસિતા બુધૈઃ

કારણવ્યપદેશેન તથા ચાત્મેચ્છયા પુનઃ ।
વર્ણસ્તત્ર પ્રકર્તવ્યો દેશજતિવશાનુગઃ

દેશં કર્મ ચ જાતિં ચ પૃથિવ્યુદ્દેશસંશ્રયમ્ ।
વિજ્ઞાય વર્તના કાર્યા પુરુષાણાં પ્રયોગતઃ

કિરાતબર્બરાન્ધ્રાશ્ચ દ્રવિડાઃ કાશિકોસલાઃ ।
પુલિન્દા દાક્ષિણાત્યાશ્ચ પ્રાયેણ ત્વસિતાઃ સ્મૃતાઃ

શકાશ્ચ યવનાશ્ચૈવ પહ્લવા વાહ્લિકાશ્ચ યે ।
પ્રાયેણ ગૌરાઃ કર્તવ્યા ઉત્તરા યે શ્રિતા દિશમ્

પાઞ્ચાલાઃ શૌરસેનાશ્ચ માહિષાશ્ચૌડ્રમાગધાઃ ।
અઙ્ગા વઙ્ગાઃ કલિઙ્ગાશ્ચ શ્યામાઃ કાર્યાસ્તુ વર્ણતઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયાશ્ચૈવ ગૌરાઃ કાર્યાસ્તથૈવ હિ ।
વૈશ્યાઃ શૂદ્રાસ્તથા ચૈવ શ્યામાઃ કાર્યાસ્તુ વર્ણતઃ

એવં કૃત્વા યથાન્યાયં મુખાઙ્ગોપાઙ્ગવર્તનામ્ ।
શ્મશ્રુકર્મ પ્રયુઞ્જીત દેશકાલવયો ઽનુગમ્

શુદ્ધં વિચિત્રં શ્યામં ચ તથા રોમશમેવ ચ ।
ભવેચ્ચતુર્વિધં શ્મશ્રુ નાનાવસ્થાન્તરાત્મકમ્

શુદ્ધં તુ લિઙ્ગિનાં કાર્યં તથામાત્યપુરોધસામ્ ।
મધ્યસ્થા યે ચ પુરુષા યે ચ દીક્ષાં સમાશ્રિતાઃ

દિવ્યા યે પુરુષાઃ કેચિત્સિદ્ધવિદ્યાધરાદયઃ ।
પાર્થિવાશ્ચ કુમારાશ્ચ યે ચ રાજોપજીવિનઃ

શૃઙ્ગારિણશ્ચ યે મર્ત્યા યૌવનોન્માદિનશ્ચ યે ।
તેષાં વિચિત્રં કર્તવ્યં શ્મશ્રુ નાટ્યપ્રયોક્તૃભિઃ

અનિસ્તીર્ણપ્રતિજ્ઞાનાં દુઃખિતાનાં તપસ્વિનામ્ ।
વ્યસનાભિહતાનાં ચ શ્યામં શ્મશ્રુ પ્રયોજયેત્

ઋષીણાં તાપસાનાં ચ યે ચ દીર્ઘવ્રતા નરાઃ ।
તથા ચ ચીરબદ્ધાનાં રોમશં શ્મશ્રુ કીર્તિતમ્

એવં નાનાપ્રકારં તુ શ્મશ્રુ કાર્યં પ્રયોક્તૃભિઃ ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ વેષાન્નાનાપ્રયોગજાન્

શુદ્ધો વિચિત્રો મલિનસ્ત્રિવિધો વેષ ઉચ્યતે ।
તેષાં નિયોગં વક્ષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ

દેવાભિગમને ચૈવ મઙ્ગલે નિયમસ્થિતે ।
તિથિનક્ષત્રયોગે ચ વિવાહકરણે તથા

ધર્મપ્રવૃત્તં યત્કર્મ સ્ત્રિયો વા પુરુષસ્ય વા ।
વેષસ્તેષાં ભવેચ્છુદ્ધો યે ચ પ્રાયત્નિકા નરાઃ

દેવદાનવયક્ષાણાં ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્ ।
નૃપાણાં કર્કશાનાં ચ ચિત્રો વેષ ઉદાહૃતઃ

વૃદ્ધાનાં બ્રાહ્મણાનાં ચ શ્રેષ્ઠ્યમાત્યપુરોધસામ્ ।
વણિજાં કાઞ્ચુકીયાનાં તથા ચૈવ તપસ્વિનામ્

વિપ્રક્ષેત્રિયવૈશ્યાનાં સ્થાનીયા યે ચ માનવાઃ ।
શુદ્ધો વસ્ત્રવિધિસ્તેષાં કર્તવ્યો નાટકાશ્રયઃ

ઉન્મત્તાનાં પ્રમત્તાનામધ્વગાનાં તથૈવ ચ ।
વ્યસનોપહતાનાં ચ મલિનો વેષ ઉચ્યતે

શુદ્ધરક્તવિચિત્રાણિ વાસાંસ્યૂર્ધ્વામ્બરાણિ ચ ।
યોજયેન્નાટ્યતત્ત્વજ્ઞો વેષયોઃ શુદ્ધચિત્રયોઃ

કુર્યાદ્વેષે તુ મલિને મલિનં તુ વિચક્ષણઃ ।
મુનિનિર્ગ્રન્થશાક્યેષુ યતિપાશુપતેષુ ચ

વ્રતાનુગસ્તુ કર્તવ્યો વેષો લોકસ્વભાવતઃ ।
ચીરવલ્કલચર્માણિ તાપસાનાં તુ યોજયેત્

પરિવાણ્મુનિષ્ક્યાનાં વાસઃ કાષાયમિષ્યતે ।
નાનાચિત્રાણિ વાસાંસિ કુર્યાત્પાશુપતેષ્વથ

કુજાતયશ્ચ યે પ્રોક્તાસ્તેષાં ચૈવ યથાર્હતઃ ।
અન્તઃપુરપ્રવેશે ચ વિનિયુક્તા હિ યે નરાઃ

કાષાયકઞ્ચુકપટાઃ કાર્યાસ્તે ઽપિ યથાવિધિ ।
અવસ્થાનતરતશ્ચૈવ નૃણાં વેષો ભવેદથ

વેષઃ સાંગ્રામિકશ્ચૈવ શૂરાણાં સંપ્રકીર્તિતઃ ।
વિચિત્રશસ્ત્રકવચો બદ્ધતૂણો ધનુર્ધરઃ

ચિત્રો વેષસ્તુ કર્તવ્યો નૃપાણાં નિત્યમેવ ચ ।
કેવલસ્તુ ભવેચ્છુદ્ધો નક્ષત્રોત્પાતમઙ્ગલે

એવમેષ ભવેદ્વેષો દેશજાતિવયો ઽનુગઃ ।
ઉત્તમાધમમધ્યાનાં સ્ત્રીણાં નૃણામથાપિ ચ

એવં વસ્ત્રવિધિઃ કાર્યઃ પ્રયોગે નાટકાશ્રયે ।
નાનાવસ્થાં સમાસાદ્ય શુભાશુભકૃતસ્તથા

તથા પ્રતિશિરશ્ચાપિ કર્તવ્યં નાટકાશ્રયમ્ ।
દિવ્યાનાં માનુષાણાં ચ દેશજાતિવયઃશ્રિતમ્

પાર્શ્વાગતા મસ્તકિનસ્તથા ચૈવ કિરીટિનઃ ।
ત્રિવિધો મુકુટો જ્ઞેયો દિવ્યપાર્થિવસંશ્રિતઃ

દેવગન્ધર્વયક્ષાણાં પન્નગાનાં સરક્ષસામ્ ।
કર્તવ્યા નૈકવિહિઅત મુકુટાઃ પાર્શ્વમૌલયઃ

ઉત્તમા યે ચ દિવ્યાનાં તે ચ કાર્યાઃ કિરીટિનઃ ।
મધ્યમા મૌલિનશ્ચૈવ કનિષ્ઠાઃ ષિર્ષમૌલિનઃ

નરાધિપાનાં કર્તવ્યા મસ્તકે મુકુટા બુધૈઃ ।
વિદ્યાધરાણાં ચ સિદ્ધાનાં ચારણાનાં તથૈવ ચ

ગ્રન્થિમત્કેશમુકુટાઃ કર્તવ્યાસ્તુ પ્રયોક્તૃભિઃ ।
રાક્ષોદાનવદૈત્યાનાં પિઙ્ગકેશેક્ષણાનિ હિ

હરિચ્છ્શ્મશ્રૂણિ ચ તથા મુકુટાસ્યાનિ કારયેત્ ।
ઉત્તમશ્ચાપિ યે તત્ર તે કાર્યાઃ પાર્શ્વમૌલિનઃ

કસ્માત્તુ મુકુટાઃ સૃષ્ટાઃ પ્રયોગે દિવ્ય્પાર્થિવે ।
કેશાનાં છેદનં દૃષ્ટં વેદવાદે યથાશ્રુતિ

ભદ્રીકૃતસ્ય વા યજ્ઞે શિરસશ્છાદનેચ્છયા ।
કેશાનામપ્યદીર્ઘત્વાત્સ્મૃતં મુકુટધારણમ્

સેનાપતેઃ પુનશ્ચાપિ યુવરાજસ્ય ચૈવ હિ ।
યોજયેદર્ધમુકુટં મહામાત્રાશ્ચ યે નરાઃ

અમાત્યાનાં કઞ્ચુકિનાં તથા શ્રેષ્ઠિપુરોધસામ્ ।
વેષ્ટનાબદ્ધપટ્ટાનિ પ્રતિશીર્ષાણિ કારયેત્

પિશાચોન્મત્તભૂતાનાં સાધકાનાં તપસ્વિનામ્ ।
અનિસ્તીર્ણપ્રતિજ્ઞાનાં લમ્બકેશં ભવેચ્છિરઃ

શાક્યશ્રોત્રિયનિર્ગ્રન્થપરિવ્રાડ્દીક્ષિતેષુ ચ ।
શિરોમુણ્ડં તુ કર્તવ્યં યજ્ઞદીક્ષાન્વિતેષુ ચ

તથા વ્રતાનુગં ચૈવ શેષાનાં લિઙ્ગિનાં શિરઃ ।
મુણ્ડં વા કુઞ્ચિતં વાપિ લમ્બકેશમથાપિ વા

ધૂર્તાનાં ચૈવ કર્તવ્યં યે ચ રાત્ર્યુપજીવિનઃ ।
શૃઙ્ગારચિત્તાઃ પુરુષાસ્તેષાં કુઞ્ચિતમૂર્ધજાઃ

બાલાનામપિ કર્તવ્યં ત્રિશિખણ્ડવિભૂષિતમ્ ।
જટામકુટબદ્ધં ચ મુનીનાં તુ ભવેચ્છિરઃ

ચેટાનામપિ કર્તવ્યં ત્રિશિખં મુણ્ડમેવ વા ।
વિદૂષકસ્ય ખલતિઃ સ્યાત્કાકપદમેવ વા

શેએષાણામર્થયોગેન દેશજાતિસમાશ્રયમ્ ।
શિરઃ પ્રયોક્તૃભિઃ કાર્યં નાનાવસ્થાન્તરાશ્રયમ્

ભૂષણૈર્વર્ણકૈર્વસ્ત્રૈર્માલ્યૈશ્ચૈવ યથાવિધિ ।
એવં નાનાપ્રકારૈસ્તુ બુદ્ધ્યા વેષાન્પ્રકલ્પયેત્

પૂર્વં તુ પ્રકૃતિં સ્થાપ્ય પ્રયોગગુણસંભવામ્ ।
સ્ત્રીણાં વા પુરુષાણાં વાપ્યવસ્થાં પ્રાપ્ય તાદૃશીમ્

સર્વે ભાવાશ્ચ દિવ્યાનાં કાર્યા માનુષસંશ્રયાઃ ।
તેષાં ચાનિમિષત્વાદિ નૈવ કાર્યં પ્રયોક્તૃભિઃ

ઇહ ભાવરસાશ્ચૈવ દૃષ્ટિભિઃ સંપ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
દૃષ્ટ્યૈવ સ્થાપિતો હ્યર્થઃ પશ્ચાદઙ્ગૈર્વિભાવ્યતે

એવં જ્ઞેએયાઙ્ગરચના નાનાપ્રકૃતિસંભવા ।
સજીવ ઇતિ યઃ પ્રોક્તસ્તસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

યઃ પ્રાણિનાં પ્રવેશો વૈ સજીવ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ।
ચતુષ્પદો ઽથ દ્વિપદસ્તથા ચૈવાપદઃ સ્મૃતઃ

ઉરગાનપદાન્ વિદ્યાદ્ દ્વિપદાન્ખગમાનુષાન્ ।
ગ્રામ્યા આરણ્યાઃ પશવો વિજ્ઞેયાઃ સ્યુશ્ચતુષ્પદાઃ

યે તે તુ યદ્ધસંફેટૈરુપરોધૈસ્તથૈવ ચ ।
નાનાપ્રહરણોપેતાઃ પ્રયોજ્યા નાટકે બુધૈઃ

આયુધાનિ ચ કાર્યાણિ પુરુષાણાં પ્રમાણતઃ ।
તાન્યહં વર્તયિષ્યામિ યથાપુસ્તપ્રમાણતઃ

ભિણ્ડિર્દ્વાદશતાલઃ સ્યાદ્દશ કુન્તો ભવેદથ ।
અષ્ટૌ શતઘ્ની શૂલં ચ તોમરઃ શક્તિરેવ વા

અષ્ટૌ તાલા ધનુર્જ્ઞેયમાયામો ઽસ્ય દ્વિહસ્તકઃ ।
શરો ગદા ચ વજ્રા ચ ચતુસ્તાલં વિધીયતે

અઙ્ગુલાનિ ત્વસિઃ કાર્યશ્ચત્વારિંશત્પ્રમાણતઃ ।
દ્વાદશાઙ્ગુલકં ચક્રં તતો ઽર્ધં પ્રાસ ઇષ્યતે

પ્રાસવત્પટ્ટસં વિદ્યાદ્દણ્ડશ્ચૈવ તુ વિંશતિઃ ।
વિંશતિઃ કણયશ્ચૈવ હ્યઙ્ગુલાનિ પ્રમાણતઃ

શોડષાઙ્ગુલવિસ્તીર્ણં સબલં સંપ્રઘણ્ટિકમ્ ।
ત્રિંશદઙ્ગુલિમાનેન કર્તવ્યં ખેટકં બુધૈઃ

જર્જરો દણ્ડકાષ્ઠં ચ તથૈવ પ્રતિશીર્ષકમ્ ।
છત્રં ચામરં ચૈવ ધ્વજો શૃઙ્ગાર એવ ચ

યત્કિઞ્ચિન્માનુષે લોકે દ્રવ્યં પુંસાં પ્રયોજકમ્ ।
યચ્ચોપકરણં સર્વે નાટ્યે તત્સંપ્રકીર્તિતમ્

યદ્યસ્ય વિષયપ્રાપ્તં તેનોહ્યં તસ્ય લક્ષણમ્ ।
જર્જરે દણ્ડકાષ્ઠે ચ સંપ્રવક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

માહેન્દ્રા વૈ ધ્વજાજ્ પ્રોક્તા લક્ષણૈર્વિશ્વકર્મણા ।
એષાન્યતમં કુર્યાજ્જર્જરં દારુકર્મતઃ

અથવા વૃક્ષયોનિઃ સ્યાત્પ્રરોહો વાપિ જર્જરઃ ।
વેણુરેવ ભવેચ્છ્રેષ્ઠસ્તસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

શ્વેતભૂમ્યાઆં તુ યો જાતઃ પુષ્યનક્ષત્રજસ્તથા ।
સંગ્રાહ્યો વૈ ભવેદ્વેણુર્જર્જરાર્થે પ્રયત્નતઃ

પ્રમાણમઙ્ગુલાનાં તુ શતમષ્ટોત્તરં ભવેત્ ।
પઞ્ચપર્વા ચતુર્ગ્રન્થિસ્તાલમાત્રસ્તથૈવ ચ

સ્થૂલગ્રન્થિર્ન કર્તવ્યો ન શાખી ન ચ કીટવાન્ ।
ન કૃમિક્ષતપર્વા ચ ન હીનશ્ચાન્યવેણુભિઃ

મધુસર્પિસ્સર્ષપાક્તં માલ્યધૂપપુરસ્કૃતમ્ ।
ઉપાસ્ય વિધિવદ્વેણું ગૃહ્ણિયાજ્જર્જરં પ્રતિ

યો વિધિર્યઃ ક્રમશ્ચૈવ માહેબ્દ્રે તુ ધ્વજે સ્મૃતઃ ।
સ જર્જરસ્ય કર્તવ્યઃ પુષ્યવેણુસમાશ્રયઃ

ભવેદ્યો દીર્ઘપર્વા તુ તનુપત્રસ્તથૈવ ચ ।
પર્વાગ્રતણ્ડુલશ્ચૈવ પુષ્યવેણુઃ સ કીર્તિતઃ

વિધિરેષ મયા પ્રોક્તો જર્જરસ્ય પ્રમાણતજ્ઃ ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ દણ્ડકાષ્ઠસ્ય લક્ષણમ્

કપિત્થબિલ્વવંશેભ્યો દણ્ડકાષ્ઠં ભવેદથ ।
વક્રં ચૈવ હિ કર્તવ્યં ત્રિભાગે લક્ષણાન્વિતમ્

કીટૈર્નોપહતં યચ્ચ વ્યાધિના ન ચ પીડિતમ્ ।
મન્દશાખં ભવેદ્યચ્ચ દણ્ડકાષ્ઠં તુ તદ્ભવેત્

યસ્ત્વેભિર્લક્ષણૈર્હીનં દણ્ડકાષ્ઠં સજર્જરમ્ ।
કારયેત્સ ત્વપચયં મહાન્તં પ્રાપ્નુયાદ્ધ્રુવમ્

અથ શીર્ષવિભાગાર્થં ઘટી કાર્યા પ્રયત્નતઃ ।
સ્વપ્રમાણવિનિર્દિષ્ટા દ્વાત્રિંશત્યઙ્ગુલાનિ વૈ

બિલ્વમધ્યેન કર્તવ્યા ઘટી સિરસમાશ્રયા ।
સ્વિન્નેન બિલ્વકલ્કેન દ્રવેણ ચ સમન્વિતા

ભસ્મના વા તુષૈર્વાપિ કારયેત્પ્રતિશીર્ષકમ્ ।
સંછાદ્ય તુ તતો વસ્ત્રૈર્બિલ્વદુગ્ધૈર્ઘટાશ્રયૈઃ

બિલ્વકલ્કેન ચીરં તુ દિગ્ધ્વા સંયોજયેદ્ઘટીમ્ ।
ન સ્થૂલાં નાનતાં તન્વીં દીર્ઘાં નૈવ ચ કારયેત્.

તસ્યામાતપશુષ્કાયાં સુશુષ્કાયામથાપિ વા ।
છેદ્યં બુધાઃ પ્રકુર્વન્તિ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા

સુતીક્ષ્ણેન તુ શસ્ત્રેણ અર્ધાર્ધં પ્રવિભજ્ય ચ ।
સ્વપ્રમાણવિનિર્દિષ્ટં લલાટકૃતકોણકમ્

અર્ધાઙ્ગુલં લલાટં તુ કાર્યં છેદ્યં ષડઙ્ગુલમ્ ।
અર્ધાર્ધમઙ્ગુલં છેદ્યં કટયોર્દ્વ્યઙ્ગુલં ભવેત્

કટાન્તે કર્ણનાલસ્ય છેદ્યં દ્વ્યધિકમઙ્ગુલમ્ ।
ત્ર્યઙ્ગુલં કર્ણવિવરં તથા સ્યાચ્છેદ્યમેવ હિ

તતશ્ચૈવાવટુઃ કાર્યા સુસમા દ્વાદશાઙ્ગુલા ।
ઘટ્યાં હ્યેતત્સદા ચ્છેદ્યે વિધાનં વિહિતં મયા
તસ્યોપરિગતા કાર્યા મુકુટા બહુશિલ્પજાઃ ।
નાનારત્નપ્રતિચ્છન્ના બહુરૂપોપશોભિતાઃ

તથોપકરણાનીહ નાટ્યયોગકૃતાનિ વૈ ।
બહુપ્રકારયુક્તાનિ કુર્વીત પ્રકૃતિં પ્રતિ

યત્કિઞ્ચિદસ્મિન્ લોકે તુ ચરાચરસમન્વિતે ।
વિહિતં કર્મ શિલ્પં વા તત્તૂપકરણં સ્મૃતમ્

યદ્યસ્ય વિષયં પ્રાપ્તં તત્તદેવાભિગચ્છતિ ।
નાસ્તન્તઃ પુરુષાણાં હિ નાટ્યોપકરણાશ્રયે

યદ્યેનોત્પાદિતં કર્મ શિલ્પયોગક્રિયાપિ વા ।
તસ્ય તેન કૃતા સૃષ્ટિઃ પ્રમાણં લક્ષણં તથા

યા કાષ્ઠયન્ત્રભૂયિષ્ઠા કૃતા સૃષ્ટિર્મહાત્મના ।
ન સાસ્માકં નાટ્યયોગે કસ્માત્ખેદાવહા હિ સા

યદ્દ્રવ્યં જીવલોકે તુ નાનાલક્ષણલક્ષિતમ્ ।
તસ્યાનુકૃતિસંસ્થાનં નાટ્યોઓપકરણં ભવેત્

પ્રાસાદગૃહયાનાનિ નાનાપ્રહરણાનિ ચ ।
ન શક્યં તાનિ વૈ કર્તું યથોક્તાનીહ લક્ષણૈઃ

લોકધર્મી ભવેત્ત્વન્યા નાટ્યધર્મી તથાપરા ।
સ્વભાવો લોકધર્મી તુ વિભાવો નાટ્યમેવ હિ

આયસં ન તુ કર્તવ્યં ન ચ સારમયં તથા ।
નાટ્યોપકરણં તજ્જ્ઞૈર્ગુરુખેદકર ભવેત્

કાષ્ઠચર્મસુ વસ્ત્ર્ષુ જતુવેણુદલેષુ ચ ।
નાટ્યોપકરણાનીહ લઘુકર્માણિ કારયેત્

ચર્મવર્મધ્વજાઃ શૈલાઃ પ્રાસાદા દેવતાગૃહાઃ ।
હયવારણયાનાનિ વિમાનાનિ ગૃહાણિ ચ

પૂર્વં વેણુદલૈઃ કૃત્વા કૃતીર્ભાવસમાશ્રયાઃ ।
તતઃ સુરઙ્ગૈરચ્છાદ્ય વસ્ત્રૈઃ સારૂપ્યમાનયેત્

અથવા યદિ વસ્ત્રાણામસાન્નિધ્યં ભવેદિહ ।
તાલીયૈર્વા કિલિઞ્જૈર્વા શ્લક્ષ્ણૈર્વસ્ત્રક્રિયા ભવેત્

તથા પ્રહરણાનિ સ્યુસ્તૃણવેણુદલાદિભિઃ ।
જન્તુભાણ્ડક્રિયાભિશ્ચ નાનારૂપાણિ નાટકે

પ્રતિપાદં પ્રતિશિરઃ પ્રતિહસ્તં પ્રતિત્વચમ્ ।
તૃણૈઃ કિલિઞ્જૈર્ભાણ્ડૈર્વા સારૂપ્યાણિ તુ કારયેત્

યદ્યસ્ય સદૃશં રૂપં સારૂપ્યગુણસંભવમ્ ।
મૃણ્મયં તત્તુ કૃત્સ્નં તુ નાનારૂપં તુ કારયેત્

ભાણ્ડવસ્ત્રમધૂચ્છિષ્ટૈર્લાક્ષયાભ્રદલેન ચ ।
નાગાસ્તે વિવિધાઃ કાર્યા હ્યતસીશણબિલ્વજૈઃ

નાનાકુસુમજાતીશ્ચ ફલાનિ વિવિધાનિ ચ ।
ભાણ્ડવસ્ત્રમધૂચ્છિષ્ટૈર્લાક્ષયા વાપિ કારયેત્

ભાણ્ડવસ્ત્રમધૂચ્છિષ્ટૈસ્તામ્રપત્રૈસ્તથૈવ ચ ।
સમ્યક્ચ નીલીરાગેણાપ્યભ્રપત્રેણ ચૈવ હિ

રઞ્જિતેનાભ્રપત્રેણ મણીશ્ચૈવ પ્રકારયેત્ ।
ઉપાશ્રયમથાપ્યેષં શુલ્બવઙ્ગેન કારયેત્

વિવિધા મુકુટા દિવા પૂર્વં યે ગદિતા મયા ।
તે ઽભ્રપત્રોજ્વલાઃ કાર્યા મણીવ્યાલોપશોભિતાઃ

ન શાસ્ત્રપ્રભવં કર્મ તેષાં હિ સમુદાહૃતમ્ ।
આચાર્યબુદ્ધ્યા કર્તવ્યમૂહાપોહપ્રયોજિતમ્

એષ મર્ત્યક્રિયાયોગો ભવિષ્યત્કલ્પિતો મયા ।
કસ્માદલ્પબલત્વં હિ મનુષ્યેષુ ભવિષ્યતિ

મર્ત્યાનામપિ નો શક્યા વિભાવાઃ સર્વકાઞ્ચનાઃ ।
નેષ્ટાઃ સુવર્ણરત્નૈસ્તુ મુકુટા ભૂષણાનિ વા

યુદ્ધે નિયુદ્ધે નૃત્તે વા વૃષ્ટિવ્યાપારકર્મણિ ।
ગુરુભાવાવસન્નસ્ય સ્વેદો મૂર્છા ચ જાયતે

સ્વેદમૂર્છાક્લમાર્તસ્ય પ્રયોગસ્તુ વિનશ્યતિ ।
પ્રાણાત્યયઃ કદાચિચ્ચ ભવેદ્વ્યાયતચેષ્ટયા

તસ્માત્તામ્રમયૈઃ પત્રૈરભ્રકૈ રઞ્જિતૈરપિ ।
ભેણ્ડૈરપિ મધૂચ્છિષ્ટૈઃ કાર્યાણ્યાભરણાનિ તુ

એવં લોકોપચારેણ સ્વબુદ્ધિવિભવેન ચ ।
નાટ્યોપકરણાનીહ બુધઃ સમ્યક્ પ્રયોજયેત્

ન ભેદ્યં નૈવ ચ ચ્છેદ્યં ન પ્રહર્તવ્યમેવ ચ ।
રઙ્ગે પ્રહરણૈઃ કાર્યં સંજ્ઞામાત્રં તુ કારયેત્

અથવા યોગશિક્ષાભિર્વિદ્યામાયાકૃતેન વા ।
શસ્ત્રમોક્ષઃ પ્રકર્તવ્યો રઙ્ગમધ્યે પ્રયોક્તૃભિઃ

એવં નાનાપ્રકારૈસ્તુ આયુધાભરણાનિ ચ ।
નોક્તાનિ યાનિ ચ મયા લોકાદ્ ગ્રાહ્યાણિ તાન્યપિ

આહાર્યાભિનયો હ્યેષ મયા પ્રોક્તઃ સમાસતઃ ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સામાન્યાભિનયં પ્રતિ