Natya Shastra · Chapter 22

iti bhāratīye nāṭyaśāstre āhāryābhinayo nāmaikaviṃśo 'dhyāyaḥ
atha dvāviṃśo 'dhyāyaḥ
sāmānyābhinayo nāma jñeyo vāgaṅgasattvajaḥ /
tatra kāryaḥ prayatnastu nāṭyaṃ sattve pratiṣṭhitam

sattvātirikto 'bhinayo jyeṣṭha ityabhidhīyate /
samasattvo bhavenmadhyaḥ satvahīno 'dhamaḥ smṛtaḥ

avyaktarūpaṃ sattvaṃ hi vijñeyaṃ bhāvasaṃśrayam /
yathāsthānarasopetaṃ romāñcāsrādibhirguṇaiḥ

alaṅkārāstu nāṭyajñairjñeyā bhāvarasāśrayāḥ /
yauvane 'bhyadhikāḥ strīṇā vikārā vaktragātrajāḥ

ādau trayo 'ṅgajasteṣāṃ daśa svābhāvikāḥ pare /
ayatnajāḥ punaḥ sapta rasabhāvopabṛṃhitāḥ

dehātmakaṃ bhavetsattvaṃ sattvādbhāvaḥ samutthitaḥ /
bhāvātsamutthito hāvo hāvāddhelā samutthitā

helā hāvaśca bhāvaśca parasparasamutthitāḥ /
sattvabhede bhavantyete śarīre prakṛtisthitāḥ

vāgaṅgamukharāgaiśca sattvenābhinayena ca /
kaverantargataṃ bhāvaṃ bhāvayanbhāva ucyate

[bhāvasyātikṛtaṃ sattvaṃ vyatiriktaṃ svayoniṣu /
naikāvasthāntarakṛtaṃ bhāvaṃ tamiha nirdiśet]

tatrākṣibhrūvikārāḍhyaḥ śṛṅgārākārasūcakaḥ /
sagrīvārecako jñeyo hāvaḥ sthitasamutthitaḥ

yo vai hāvaḥ sa evaiṣā śṛṅgārarasasaṃbhavā /
samākhyātā budhairhelā lalitābhinayātmikā

līlā vilāso vicchittirvibhramaḥ kilikiñcitam /
moṭṭāyitaṃ kuṭṭimitaṃ bibboko lalitaṃ tathā

vihṛtaṃ ceti vijñeyā daśa strīṇāṃ svabhāvajāḥ /
punareṣāṃ svarūpāṇi pravakṣyāmi pṛthakpṛthak

vāgaṅgālaṅkāraiḥ śiṣṭaiḥ prītiprayojitairmadhuraiḥ /
iṣṭajanasyānukṛtirlīlā jñeyā prayogajñaiḥ

sthānāsanagamanānāṃ hastabhrūnetrakarmaṇāṃ caiva /
utpadyate viśeṣo yaḥ śliṣṭaḥ sa tu vilāsaḥ syāt

mālyācchādanabhūṣaṇa vilepanānāmanādaranyāsaḥ /
svalpo 'pi parāṃ śobhāṃ janayati yasmāttu vicchitiḥ

vividhānāmarthānāṃ vāgaṅgāhāryasattvānām /
madarāgaharṣajanito vyatyāso vibhramo jñeyaḥ

smitaruditahasitabhayaharṣagarvaduḥkhaśramābhilāṣāṇām /
saṅkarakaraṇaṃ harṣādasakṛt kilikiñcitaṃ jñeyam

iṣṭajanasya kathāyāṃ līlāhelādidarśane vāpi /
tadbhāvabhāvanākṛtamuktaṃ moṭṭāyitaṃ nāma

keśastanadharādigrahaṇādatiharṣasaṃbhramotpannam /
kuṭṭamitaṃ vijñeayaṃ sukhamapi duḥkhopacāreṇa

iṣṭānāṃ bhāvānāṃ prāptāvabhimānagarvasaṃbhūtaḥ /
strīṇāmanādarakṛto bibboko nāma vijñeyaḥ

hastapādāṅgavinyāso bhrūnetroṣṭhaprayojitaḥ /
saukumāryādbhavedyastu lalitaṃ tatprakīrtitam

[karacaraṇāṅganyāsaḥ sabhrūnetroṣṭhasaṃprayuktastu /
sukumāravidhānena strībhiuritīdaṃ smṛtaṃ lalitam]

vākyānāṃ prītiyuktānāṃ prāptānāṃ yadabhāṣaṇam /
vyājātsvabhāvato vāpi vihṛtaṃ nāma tadbhavet

[prāptānāmapi vacasāṃ kriyate yadabhāṣaṇaṃ hriyā strībhiḥ /
vyājātsvabhāvato vāpyetatsamudāhṛtaṃ vihṛtam]

śobhā kāntiśca dīptiśca tathā mādhuryameva ca /
dhairyaṃ prāgalbhyamaudāryamityete syurayatnajāḥ

rūpayauvanalāvaṇyairupabhogopabṛṃhitaiḥ /
alaṅkaraṇamaṅgānāṃ śobheti parikīrtitā

vijñeyā ca tathā kāntiḥ śobhaivāpūrṇamanmathā /
kāntirevātivistīrṇā dīptirityabhidhīyate

sarvāvasthāviśeṣeṣu dīpteṣu laliteṣu ca /
anulbaṇatvaṃ ceṣṭāyā mādhuryamiti saṃjñitam

cāpalenānupahatā sarvārtheṣvavikatthanā /
svābhāvikī cittavṛttirdhairyamityabhidhīyate

prayoganissādhvasatā prāgalbhyaṃ samudāhṛtam /
audāryaṃ praśrayaḥ proktaḥ sarvāvasthānugo budhaiḥ

sukumāre bhavantyete prayoge lalitātmike /
vilāsalalite hitvā dīpte 'pyete bhavanti hi

śobhā vilāso mādhuryaṃ sthairyaṃ gāmbhīryameva ca /
lalitaudāryatejāṃsi sattvabhedāstu pauruṣāḥ

dākṣyaṃ śauryamathotsāho nīcārtheṣu jugupsanam /
uttamaiśca guṇaiḥ spardhā yataḥ śobheti sā smṛtā

dhīrasaṃcāriṇī dṛṣṭirgatirgovṛṣabhāñcitā /
smitapūrvamathālāpo vilāsa iti kīrtitaḥ

abhyāsatkaraṇānāṃ tu śliṣṭatvaṃ yatra jāyate /
mahatsvapi vikāreṣu tanmādhuryamiti smṛtam

dharrmārthakāmasaṃyuktācchubhāśubhasamutthitāt /
vyavasāyādacalanaṃ sthairyamityabhisaṃjñitam

yasya prabhāvādākārā harṣakrodhabhayādiṣu /
bhāveṣu nopalakṣyante tadgāmbhīryamiti smṛtam

abuddhipūrvakaṃ yattu nirvikārasvabhājam /
śṛṅgārākāraceṣṭatvaṃ lalitaṃ tadudāhṛtam

dānamabhyupapattiśca tathā ca priyabhāṣaṇam /
svajane ca pare vāpi tadaudāryaṃ prakīrtitam

adhikṣepāvamānādeḥ prayuktasya pareṇa yat /
prāṇatyaye 'pyasahanaṃ tattejaḥ samudāhṛtam

sattvajo 'bhinayoḥ pūrvaṃ mayā proktao dvijottamāḥ /
śārīraṃ cāpyābhinayaṃ vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ

ṣaḍātmakastu śārīro vākyaṃ sūcāṅkurastathā /
śākhā nāṭyāyitaṃ caiva nivṛttyaṅkura eva ca

nānārasārthayuktairvṛttanibandhaiḥ kṛtaḥ sacūrṇapadaiḥ /
prākṛtasaṃskṛtapāṭho vākyābhinayo budhairjñeyaḥ

vākyartho vākyaṃ vā sattvāṅgaiḥ sūcyate yadā pūrvam /
paścādvākyābhinayaḥ sūcetyabhisaṃjñitā sā tu

hṛdayastho nirvacanairaṅgābhinayaḥ kṛto nipuṇasādhyaḥ /
sūcaivotpattikṛto vijñeyastvaṅkurābhinayaḥ

yattu śiromukhajaṅghorupāṇipādairyathākramaṃ kriyate /
śākhādarśanamārgaḥ śākhābhinayaḥ sa vijñeyaḥ

nāṭyāyitamupacārairyaḥ kriyate 'bhinayasūcayā nāṭye /
kālaprakarṣahetoḥ praveśakaiḥ saṃgamo yāvat

sthāne dhruvāsvabhinayo yaḥ kriyate harṣaśokaroṣādyaiḥ /
bhāvarasasaṃprayuktairjñeyaṃ nāṭyāyitaṃ tadapi

yatrānyoktaṃ vākyaṃ sūcābhinayena yojayedanyaḥ /
tatsaṃbandhārthakathaṃ bhavennivṛttyaṅkuraḥ so 'tha

eteṣāṃ tu bhavenmārgo yathābhāvarasānvitaḥ /
kāvyavastuṣu nirdiṣṭo dvādaśābhinayātmakaḥ

ālāpaśca pralāpaśca vilāpaḥ syāttathaiva ca /
anulāpo 'tha saṃlāpastvapalāpastathaiva ca

sandeśāścātideśaśca nirdeśaḥ syāttathāparaḥ /
upadeśo 'padeśaśca vyapadeśaśca kīrtitaḥ

ābhāṣaṇaṃ tu yadvākyamālāpo nāma sa smṛtaḥ /
anarthakaṃ vaco yattu pralāpaḥ sa tu kīrtitaḥ

karuṇaprabhavo yastu vilāpaḥ sa tu kīrtitaḥ /
bahuśo 'bhihitaṃ vākyamanulāpa iti smṛtaḥ

uktipratyuktisaṃyuktaḥ saṃlāpa iti kīrtitaḥ /
pūrvoktasyānyathāvādo hyapalāpa iti smṛtaḥ

tadidaṃ vacanaṃ brūhītyeṣa sandeśa ucyate /
yattvayoktaṃ mayoktaṃ tatso 'tideśa iti smṛtaḥ

sa eṣo 'haṃ bravīmīti nirdeśa iti kīrtitaḥ /
vyājāntareṇa kathanaṃ vyapadeśa ihocyate

idaṃ kuru gṛhāṇeti hyupadeśaḥ prakīrtitaḥ /
anyārthakathanaṃ yat syāt so 'padeśaḥ prakīrtitaḥ

ete mārgāstu vijñeyāḥ sarvābhinayayojakāḥ /
saptaprakārameteṣāṃ punarvakṣyāmi lakṣaṇam

pratyakṣaśca parokṣaśca tathā kālakṛtāstrayaḥ /
ātmasthaśca parasthaśca prakārāḥ sapta eva tu

eṣā bravīmi nāhaṃ bho vadāmīti ca yadvacaḥ /
pratyakṣaśca parokṣaśca vartamānaśca tadbhavet

ahaṃ karomi gacchāmi vadāmi vacanaṃ tava /
ātmastho vartamānaśca pratyakṣaścaiva sa smṛtaḥ

kariṣyāmi gamiṣyāmi vadiṣyāmīti yadvacaḥ /
ātmasthaśca parokṣaśca bhaviṣyatkāla eva ca

hatā jitā ca bhagnāśca mayā sarve dviṣadgaṇāḥ /
ātmasthaśca parokṣaśca vṛttakālaśca sa smṛtaḥ

[tvayā hata jitāśceti yo vadennāṭyakarmaṇi /
parokṣaśca parasthaśca vṛttakālastathaiva ca

eṣa bravīmi kurute gacchatītyādi yadvacaḥ /
parastho vartamānaśca (pratyakṣaśca) bhavettathā

sa gacchati karotīti vacanaṃ yadutāhṛtam /
parasthaṃ vartamānaṃ ca parokṣaṃ caiva tadbhavet

kariṣyanti gamiṣyanti vadiṣyantīti yadvacaḥ /
parasthameṣyatkālaṃ ca parokṣaṃ caiva tadbhavet]

hastamantarataḥ kṛtvā yadvadennāṭyakarmaṇi /
ātmasthaṃ hṛdayasthaṃ ca parokṣaṃ caiva tanmatam

pareṣāmātmanaścaiva kālasya ca viśeṣaṇāt /
saptaprakārasyāsyaiva bhedā jñeyā anekadhā

ete prayogā vijñeyā mārgābhinayayojitāḥ /
eteṣviha viniṣpanno vividho 'bhinayo bhavet

śiro hastakaṭīvakṣojaṅghorukaraṇeṣu tu /
samaḥ karmavibhāgo yaḥ sāmānyābhinayastu saḥ

lalitairhastasaṃcārastathā mṛdvaṅgaceṣṭitaiḥ /
abhineyastu nāṭyajñai rasabhāvasamanvitaiḥ

anuddhatamasaṃbhrāntamanāviddhāṅgaceṣṭitam /
layatālakalāpātapramāṇaniyatātmakam

suvibhaktapadālāpamaniṣṭhuramakāhalam /
yadīdṛśaṃ bhavennāṭyaṃ jñeyamābhyantaraṃ tu tat

etadeva viparyastaṃ svacchandagaticeṣṭitam /
anibaddhagītavādyaṃ nāṭyaṃ bāhyamiti smṛtam

lakṣaṇābhyantaratvāddhi tadābhyantaramiṣyate /
śāstrabāhyaṃ bhavedyattu tadbāhyamiti bhaṇyate

anena lakṣyate yasmāt prayogaḥ karma caiva hi /
tasmāllakṣaṇametaddhi nāṭye 'smin saṃprayojitam

anācāryoṣitā ye ca ye ca śāstrabahiṣkṛtāḥ /
bāhyaṃ prayuñjate te tu ajñātvācāryakīṃ kriyām

śabdaṃ sparśaṃ ca rūpaṃ ca rasaṃ gandhaṃ tathaiva ca /
indriyānīndriyārthāṃśca bhāvairabhinayedbudhaḥ

kṛtvā sācīkṛtāṃ dṛṣṭiṃ śiraḥ pārśvanataṃ tathā /
tarjanī karṇadeśe ca budhaḥ śabdaṃ vinirdiśet

kiñcidākuñcite netre kṛtvā bhrūkṣepameva ca /
tathāṃ'sagaṇḍayoḥ sparśāt sparśamevaṃ vinirdiśet

kṛtvā patākau mūrdhasthau kiṃcitpracalitānanaḥ /
nirvarṇayantyā dṛṣṭyā ca rūpaṃ tvabhinayed budhaḥ

kiñcidākuñcite netre kṛtvotphullāṃ ca nāsikām /
ekocchvāsena ceṣṭau tu rasagandhau vinirdiśet

pañcānāmindriyārthānāṃ bhāvā hyete 'nubhāvinaḥ /
śrotratvaṅnetrajihvānāṃ ghrāṇasya ca tathaiva hi

indriyārthāḥ samanaso bhavanti hyanubhāvinaḥ /
na vetti hyamanāḥ kiṃcidviṣayaṃ pañcadhāgatam

manasastrividho bhāvo vijñeyo 'bhinaye budhaiḥ /
iṣṭastathā hyaniṣṭaśca madhyasthaśca tathaiva hi

prahlādanena gātrasya tathā pulakitena ca /
vadanasya vikāsena kuryādiṣṭanidarśanam

iṣṭe śabde tathā rūpe sparśe gandhe tathā rase /
indriyairmanasā prāptaiḥ saumukhyaṃ saṃpradarśayet

parāvṛttena śirasā netranāsāvikarṣaṇaiḥ /
cakṣuṣaścāpradānena hyaniṣṭamabhinirdiśet

nātihṛṣṭena manasā na cātyarthajugupsayā /
madhyasthanaiva bhāvena madhyasthamabhinirdiśet

tenedaṃ tasya vāpīdaṃ sa evaṃ prakaroti vā /
parokṣābhinayo yastu madhyastha iti sa smṛtaḥ

ātmānubhāvī yo 'rthaḥ syādātmastha iti sa smṛtaḥ /
parārthavarṇanā yatra parasthaḥ sa tu saṃjñitaḥ

prāyeṇa sarvabhāvānāṃ kāmānniṣpattiriṣyate /
sa cecchāguṇasampanno bahudhā parikalpitaḥ

dharmakāmo 'rthakāmaśca mokṣakāmastathaiva ca /
strīpuṃsayostu yogo yaḥ sa tu kāma iti smṛtaḥ

sarvasyaiva hi lokasya sukhaduḥkhanibarhaṇaḥ /
bhūyiṣṭhaṃ dṛṣyate kāmaḥ sa sukhaṃ vyasaneṣvapi

yaḥ strīpuruṣasaṃyogo ratisaṃbhogakārakaḥ /
sa śṛṅgāra iti jñeya upacārakṛtaḥ śubhaḥ

bhūyiṣṭhameva loko 'yaṃ sukhamicchati sarvadā /
sukhasya hi striyo mūlaṃ nānā śīlāścā tāḥ punaḥ

devadānavagandharvarakṣonāgapatatriṇām /
piśācayakṣavyālānāṃ naravānarahastinām

mṛgamīnoṣṭramakarakharasūkaravājinām /
mahīṣājagavādīnāṃ tulyaśīlāḥ striyaḥ smṛtāḥ

snigdhairaṅgairupāṅgaiśca sthirā mandanimeṣiṇi /
arogā dīptyupetā ca dānasattvārjavānvitā

alpasvedā samaratā svalpabhuk suratapriyā /
gandhapuṣparatā hṛdyā devaśīlāṅganā smṛtā

adharmaśāṭhyābhiratā sthirakrodhātiniṣṭhurā /
madyamāṃsapriayā nityaṃ kopanā cātimāninī

capalā cātilubdhā ca paruṣā kalahapriyā /
īrṣyāśīlā calasnehā cāsuraṃ śīlamāśritā

krīḍāparā cārunetrā nakhadantaiḥ supuṣpitaiḥ /
svaṅgī ca sthirabhāṣī ca mandāpatyā ratipriyā

gīte vādye ca nṛtte ca ratā hṛṣṭā mṛjāvatī /
gandharvasattvā vijñeyā snigdhatvakkeśalocanā

bṛhadvyāyatasarvāṅgī raktavistīrṇalocanā /
khararomā divāsvapnaniratātyuccabhāṣiṇī

nakhadantakṣatakarī krodherṣyākalahapriyā /
niśāvihāraśīlā ca rākṣasaṃ śīlamāśritā

tīkṣṇanāsāgradaśanā sutanustāmralocanā /
nīlotpalasavarṇā ca svapnaśīlā'tikopanā

tiryaggatiścalārambhā bahuśvāsātimāninī /
gandhamālyāsavaratānāgasattvā'ṅganā smṛtā

atyantavyāvṛtāsyā ca tīkṣṇaśīlā saritpriyā /
surāsavakṣīraratā bahvapatyā phalapriyā

nityaṃ śvasanaśīlāca tathodyānavanapriyā /
capalā bahuvākchīghrā śākunaṃ sattvamāśritā

ūnādhikāṅgulikarā rātrau niṣkuṭacāriṇi /
bālodvejanaśīlā ca piśunā kliṣṭabhāṣiṇi

surate kutsitācārā romaśāṅgī mahāsvanā /
piśācasattvā vijñeyā madyamāṃsabalipriyā

svapnaprasvedanāṅgī ca sthiraśayyāsanapriyā /
medhāvinī buddhimatī madyagandhāmiṣapriyā

ciradṛṣṭeṣu harṣaṃ ca kṛtajñatvādupaiti sā /
adīrghaśāyinī caiva yakṣaśīlā'ṅganā smṛtā

tulyamānāvamānā yā paruṣatvak kharasvarā /
śaṭhānṛtoddhatakathā vyālasattvā ca piṅgadṛk

vibhaktāṅgī kṛtajñā ca gurudevadvijapriyā /
dharmakāmārthaniratā hyahaṅkāāravivarjitā /
suhṛtpriyā suśīlā ca mānuṣaṃ sattvamāśritā

saṃhatālpatanurhṛṣṭā piṅgaromā chalapriyā /
pragalbhā capalā tīkṣṇā vṛkṣārāmavanapriyā

svalpamapyupakāraṃ tu nityaṃ yā bahumanyate /
prasahyaratiśīlā ca vānaraṃ sattvamāśritā

mahāhanulalāṭā ca śarīropacayānvitā /
piṅgākṣī romaśāṅgī ca gandhamālyāsavapriyā

kopanā sthiracittā ca jalodyānavanapriyā /
madhurābhiratā caiva hastisattvā prakīrtitā

svalpodarī bhagnanāsā tanujaṅghā vanapriyā /
calavīstīrṇanayanā capalā śīghragāminī

divātrāsaparā nityaṃ gītavādyaratipriyā /
nivāsasthiracittā ca mṛgasattvā prakīrtitā

dīrghapīnonnatoraskā calā nātinimeṣiṇī /
bahubhṛtyā bahusutā matsyasattvā jalapriyā

lamboṣṭhī svedabahulā kiñcidvikaṭagāminī /
kṛśodarī puṣpaphalalavaṇāmlakaṭupriyā

udbandhakaṭipārśvā ca kharaniṣṭhurabhāṣiṇī /
atyunnatakaṭīgrīvā uṣṭrasattvā'ṭavīpriyā

sthūlaśīrṣāñcitagrīvā dāritāsyā mahasvanā /
jñeyā makarasattvā ca krūrā matsyaguṇairyutā

sthūlajihvoṣṭhadaśanā rūkṣatvakkaṭubhāṣiṇī /
ratiyuddhakarī dhṛṣṭā nakhadantakṣatapriyā

sapatnīdveṣiṇī dakṣā capalā śīghragāminī /
sarogā bahvapatyā ca kharasattvā prakīrtitā

dīrghapṛṣṭhodaramukhī romaśālī balānvitā /
susaṃkṣiptalalāṭā ca kandamūlaphalapriyā

kṛṣṇā daṃṣṭotkaṭamukhī hrasvodaraśiroruhā /
hīnācārā bahvapatyā saukaraṃ sattvamāśritā

sthirā vibhaktapārśvorukaṭīpṛṣṭhaśirodharā /
subhagā dānaśīlā ca ṛjusthūlaśiroruhā

kṛśā cañcalacittā ca snigdhavākchīghragāminī /
kāmakrodhaparā caiva hayasattvāṅganā smṛtā

kiñcidunnatavaktrā ca jalakrīḍāvanapriyā /
bṛhallalāṭā suśroṇī māhiṣaṃ sattvamāśritā

kṛśā tanubhujoraskā niṣṭabdhasthiralocanā /
saṃkṣiptapāṇipādā ca sūkṣmaromasamācitā

bhayaśīlā jalodvignā bahvapatyā vanapriyā /
cañcalā śīghragamanā hyajasattvā~ṅganā smṛtā

udbandhagātranayanā vijṛmbhaṇaparāyaṇā /
dīrghālpavadanā svalpapāṇipādavibhūṣitā

uccaḥsvanā svalpanidrā krodhanā sukṛtapriyā /
hīnācārā kṛtajñā ca śvaśīlā parikīrtitā

pṛthupīnoonnataśroṇī tanujaṅghā suhṛtpriyā /
saṃkṣiptapāṇipādā ca dṛḍhārambhā prajāhitā

pitṛdevārcanaratā satyaśaucagurupriyā /
sthirā parikleśasahā gavāṃ sattvaṃ samāśritā

nānāśīlāḥ striyo jñeyāḥ svaṃ svaṃ sattvaṃ samāśritāḥ /
vijñāya ca yathāsattvamupaseveta tāḥ punaḥ

upacāro yathāsattvaṃ strīṇāmalpo 'pi harṣadaḥ /
mahānapyanyathāyukto naiva tuṣṭikaro bhavet

yathā saṃprarthitāvāptyā ratiḥ samupajāyate /
strīpuṃsayośca ratyarthamupacāro vidhīyate

dharmārthaṃ hi tapaścaryā sukhārthaṃ dharma iṣyate /
sukhasya mūlaṃ pramadāstāsu sambhoga iṣyate

kāmopabhāgo dvividho nāṭyadharme 'bhidhīyate /
bāhyābhyantarataścaiva nārīpuruṣasaṃśrayaḥ

ābhyantaraḥ pārthivānāṃ sa ca kāryastu nāṭake /
bāhyo veśyāgataścaiva sa ca prakaraṇe bhavet

tatra rājopabhogaṃ tu vyākhyāsyāmyanupūrvaśaḥ /
upacāravidhiṃ samyak kāmatantrasamutthitam

trividhā prakṛtiḥ strīṇāṃ nānāsattvasamudbhavā /
bāhyā cābhyantarā caiva syādbāhyābhyantarāparā

kulīnābhyantarā jñeyā bāhyā veśyāṅganā smṛtā /
kṛtaśaucā tu yā nārī sā bāhyābhyantarā smṛtā

antaḥpuropacāre tu kulajā kanyakāpi vā /
na hi rājopacāre tu bāhyastrībhoga iṣyate

ābhyantaro bhavedrājño bāhyo bāhyajanasya ca /
divyaveśāṅganānāṃ hi rājñāṃ bhavati saṅgamaḥ

kulajākāmitaṃ yacca tajjñeyaṃ kanyakāsvapi /
yā cāpi veśyā sāpyatra yathaiva kulajā tathā

iha kāmasamutpatīrnānābhāvasamudbhavā /
strīṇāṃ vā puruṣāṇāṃ vā uttamādhamamadhyamā

śravaṇāddarśanādrūpādaṅgalīlāviceṣṭitaiḥ /
madhuraiśca samālāpaiḥ kāmaḥ samupajāyate

rūpaguṇādisametaṃ kalādivijñānayauvanopetam /
dṛṣṭvā puruṣaviśeṣaṃ nārī madanāturā bhavati

tataḥ kāmayamānānāṃ nṛṇāṃ strīṇāmathāpi ca /
kāmābhāveṅgitānīha tajjñaḥ samupalakṣayet

lalitā calapakṣmā ca tathā ca mukulekṣaṇā /
srastottarapuṭā caiva kāmyā dṛṣṭirbhavediha
[valitāntā salālityasaṃmitairvyañjitairastathā /
dṛṣṭiḥ sā lalitā nāma strīṇāmardhāvalokane]

īṣtsaṃraktagaṇḍastu sasvedalavacitritaḥ /
praspandamānaromāñco mukharāgo bhavediha

kāmyenāṅgavikāreṇa sakaṭākṣanirīkṣitaiḥ /
tathābharaṇasaṃsparśaiḥ karṇakaṇḍuyanairapi

aṅguṣṭhāgravilikhanaiḥ stananābhipradarśanaiḥ /
nakhanistodanāccaiva keśasaṃyamanādapi

veśyāmevaṃvidhairbhāvairlakṣayenmadanāturām /
kulajāyāstathā caiva pravakṣyāmīṅgitāni tu

prahasantīva netrābhyāṃ pratataṃ ca nirīkṣate /
smayate sā nigūḍhaṃ ca vācaṃ cādhomukhī vadet

smitottarā mandavākyā svedākāranigūhanī /
praspanditādharā caiva cakitā ca kulāṅganā

evaṃvidhaiḥ kāmaliṅgairaprāptasuratotsavā /
daśasthānagataṃ kāmaṃ nānābhāvaiḥ pradarśayet

prathame tvabhilāṣaḥ syād dvitīye cintanaṃ bhavet /
anusmṛtistṛtīye tu caturthe guṇakīrtanam

udvegaḥ pañcame prokto vilāpaḥ ṣaṣṭha ucyate /
unmādaḥ saptame jñeyo bhavedvyādhistathāṣṭame

navame jaḍatā caiva daśame maraṇaṃ bhavet /
strīpuṃsayoreṣa vidhirlakṣaṇaṃ ca nibodhata

vyavasāyātsamārabdhaḥ saṃkalpecchāsamudbhavaḥ /
samāgamopāyakṛtaḥ so 'bhilāṣaḥ prakīrtitaḥ

niryāti viśati ca muhuḥ karoti cākārameva madanasya /
tiṣṭhati ca darśanapathe prathamasthāne sthitā kāme

kenopāyena saṃprāptiḥ kathaṃ vāsau bhavenmama /
dūtīniveditairbhāvairiti cintāṃ nidarśayet

ākekarārdhaviprekṣitāni valayaraśanāparāmarśaḥ /
nīvīnābhyāḥ saṃsparśanaṃ ca kāryaṃ dvitīye tu

sumuhurmuhurniḥśvasitairmanorathavicintanaiḥ /
pradveṣāccānyakāryāṇāmanusmṛtirudāhṛtā

naivāsane na śayane dhṛtimupalabhate svakarmaṇi vihastā /
taccintopagatatvāt tṛtīyameva prayuñjīta

aṅgapratyaṅgalīlābhirvākceṣṭāhasitekṣitaiḥ /
nāstyanyaḥ sadṛśastenetyetat syād guṇakīrtanam

guṇakīrtanollukasanairaśrusvedāpamārjanaiścāpi /
dūtyavirahavisrambhairabhinayayogaścaturthe tu

āsane śayane cāpi na tuṣyati na tiṣṭhati /
nityamevotsukā ca syādudvegasthānamāśritā

cintāniḥśvāsakhedena hṛddāhābhinayena ca /
kuryāttadevamatyantamudvegābhinayena ca

iha sthita ihāsīna iha copagato mayā /
iti taistairvilapitairvilāpaṃ saṃprayojayet

udvignātyarthamautsukyādadhṛtyā ca vilāpinī /
tatastataśca bhramati vilāpasthānamāśritā

tatsaṃśritāṃ kathāṃ yuṅkte sarvāvasthāgatāpi hi /
puṃsaḥ pradveṣṭi cāpyanyānunmādaḥ saṃprakīrtitaḥ

tiṣṭhatyanimiṣadṛṣṭirdīrghaṃ niḥśvasiti gacchati dhyānam /
roditi vihārakāle nāṭyamidaṃ syāttathonmāde

sāmadānārthasaṃbhogaiḥ kāmyaiḥ saṃpreṣaṇairapi /
sarvairnirākṛtaiḥ paścād vyādhiḥ samupajāyate

muhyati hṛdayaṃ kvāpi prayāti śirasaśca vedanā tīvrā /
na dhṛtiṃ cāpyupalabhate hyaṣṭamamevaṃ prayuñjīta

pṛṣṭā na kiñcit prabrate na śṛṇoti na paśyati /
hākaṣṭavākyā tūṣṇīkā jaḍatāyāṃ gatasmṛtiḥ

akāṇḍe dattahuṃkārā tathā praśithilāṅgikā /
śvāsagrastānanā caiva jaḍatābhinaye bhavet

sarvaiḥ kṛtaiḥ pratīkārairyadī nāsti samāgamaḥ /
kāmāgninā pradīptāyā jāyate maraṇaṃ tataḥ

evaṃ sthānāni kāryāṇi kāmatantraṃ samīkṣya tu /
aprāptau yāni kāmasya varjayitvā tu naidhanam

vividhaiḥ puruṣo 'pyevaṃ vipralambhasamudbhavaiḥ /
bhāvairetāni kāmasya nānārūpāṇi yojayet.

evaṃ kāmayamānānāṃ strīṇā nṛṇāmathāpi vā /
sāmānyaguṇayogena yuñjītābhinayaṃ budhaḥ

cintāniḥśvāsakhedena hṛddāhābhinayena ca /
tathānugamannāccāpi tathaivādhvanirīkṣaṇāt

ākāśavīkṣaṇāccāpi tathā dīnaprabhāṣaṇāt /
sparśanānmoṭanāccāpi tathā sāpāśrayāśrayāt

ebhirnānāśrayotpannairvipralambhasamudbhavaiḥ /
kāmasthānāni sarvāṇi bhūyiṣṭhaṃ samprayojayet

srajo bhūṣaṇagandhāṃśca gṛhāṇyupavanāni ca /
kāmāgninā dahyamānaḥ śītalāni niṣevate

pradahyamānaḥ kāmārto bahusthānasamarditaḥ /
preṣayetkāmato dūtīmātmāvasthāpradarśinīm

sandeśaṃ caiva dūtyāstu pradadyānmadanāśrayam /
tasyeyaṃ samavastheti kathayedvinayena sā

athāveditabhāvārtho ratyupāyaṃ vicintayet /
ayaṃ vidhirvidhānajñaiḥ kāryaḥ pracchannakāmite

vidhiṃ rājopacārasya punarvakṣyāmi tattvataḥ /
abhyantaragataṃ samyak kāmatantrasamutthitam

sukhaduḥkhakṛtān bhāvān nānāśīlasamutthitān /
yānyān prakurute rājā tānstān lokānuvartate

na durlabhāḥ pārthivānāṃ stryarthamājñākṛtāḥ guṇāḥ /
dākṣiṇyāttu samudbhūtaḥ kāmo ratikaro bhavet

bahumānena devīnāṃ vallabhānāṃ bhayena ca /
pracchannakāmitaṃ rājñā kāryaṃ parijanaṃ prati

yadyapyasti narendrāṇāṃ kāmatantramanekadhā /
pracchannākāmitaṃ yattu tadvai ratikaraṃ bhavet

yadvāmābhiniveśitvaṃ yataśca vinivāryate /
durlabhatvaṃ ca yannāryāḥ sā kāmasya parā ratiḥ

rājñāmantaḥpurajane divāsambhoga iṣyate /
vāsoapacāro yaścaiaṣāṃ sa rātrau parikīrtitaḥ

paripāṭyāṃ phalārthe vā nave prasava eva vā /
duḥkhe caiva pramode ca ṣaḍete vāsakāḥ smṛtāḥ

ucite vāsake strīnāmṛtukāle 'pi vā nṛpaiḥ /
preṣyāṇāmathaveṣṭānāṃ kāryaṃ caivopasarpaṇam

tatra vāsakasajjā ca virahotkaṇṭhitāpi vā /
svādhīnabhartṛkā cāpi kalahāntaritāpi vā

khaṇḍitā vipralabdhā vā tathā proṣitabhartṛkā /
tathābhisārikā caiva jñeyāstvaṣṭau tu nayikāḥ

ucite vāsakae yā tu ratisaṃbhogalālasā /
maṇḍanaṃ kurute hṛṣṭā sā vai vāsakasajjikā

anekakāryavyāsaṅgādyasyā nāgacchati priyaḥ /
tadanāgataduḥkhārtā virahotkaṇṭhitā tu sā

suratātirasairbaddho yasyāḥ pārśve tu nāyakaḥ /
sāndrāmodaguṇaprāptā bhavet svādhīnabhartṛkā

īrṣyākalahaniṣkrānto yasyā nāgacchati priyaḥ /
sāmarṣavaśasaṃprāptā kalahāntaritā bhavet

vyāsaṅgāducite yasyā vāsake nāgataḥ priyaḥ /
tadanāgamaduḥkhārtā khaṇḍitā sā prakīrtitā

yasyā dūtīṃ priyaḥ preṣya dattvā saṃketameva vā /
nāgataḥ kāraṇeneha vipralabdhā tu sā bhavet

nānākāryāṇi sandhāya yasyā vai proṣitaḥ priyaḥ /
sārūḍhālakakeśāntā bhavet proṣitabhartṛkā

hitvā lajjāṃ tu yā śliṣṭā madena madanena ca /
abhisārayate kāntaṃ sā bhavedabhisārikā

āsvavasthāsu vijñeyā nāyikā nāṭakāśrayā /
etāsāṃ caiva vakṣyāmi kāmatantramanekadhā

cintāniḥśvāsakhedena hṛddāhābhinayena ca /
sakhībhiḥ saha saṃlāpairātmāvasthāvalokanaiḥ

glānidainyāśrupātaiśca roṣasyāgamanena ca /
nirbhūṣaṇamṛjātvena duḥkhena ruditena ca

khaṇḍitā vipralabdhā vā kalahāntaritāpi vā /
tathā proṣitakāntā ca bhāvānetān prayojayet

vicitrojjvalaveṣā tu pramododyotitānanā /
udīrṇaśobhā ca tathā kāryā svādhīnabhartṛkā

veśyāyāḥ kulajāyāyāśca preṣyāyāśca prayoktṛbhiḥ /
ebhirbhāvaviśeṣaistu kartavyamabhisāraṇam

samadā mṛduceṣṭā ca tathā parijanāvṛtā /
nānābharaṇacitrāṅgī gacchedveśyāṅganā śanaiḥ

saṃlīnā sveṣu gātreṣu trastā vinamitānanā /
avakuṇṭhanasaṃvitā hacchettu kulajāṅganā

madaskhalitasaṃlāpā vibhramotphullalocanā /
āviddhagatisaṃcārā gacchetpreṣyā samuddhatam

gatvā sā cedyadā tatra paśyetsuptaṃ priyaṃ tadā /
anena tūpacāreṇa tasya kuryātprabodhanam

alaṅkāreṇa kulajā veśyā gandhaistu śītalaiḥ /
preṣyā tu vastravyajanaiḥ kurvīta pratibodhanam

kulāṅganānāmevāyaṃ noktaḥ kāmāśrayo vidhiḥ /
sarvāvasthānubhāvyaṃ hi yasmādbhavati nāṭakam

navakāmapravṛttāyā kruddhāyā vā samāgame /
sāpadeśairupāyaistu vāsakaṃ saṃprayojayet

nānālaṅkaravastrāṇi gandhamālyāni caiva hi /
priyayojitabhuktāni niṣeveta mudānvitaḥ

na tathā bhavati manuṣyo madanavaśaḥ kāminīmalabhamānaḥ /
dviguṇopajātaharṣo bhavati yatha saṅgataḥ priyayā

vilāsabhāveṅgitavākyalīlāmādhuryavistāraguṇopapannaḥ /
parasparapremanirīkṣitena samāgamaḥ kāmakṛtastu kāryaḥ

tataḥ pravṛtte madane upacārasamudbhave /
vāsopacāraḥ kartavyo nāyakāgamanaṃ prati

gandhamālye gṛhītvā tu cūrṇavāsastathaiva ca /
ādarśo līlayā gṛhyaśchandato vā punaḥ punaḥ

vāsopacāre nātyarthaṃ bhūṣaṇagrahaṇaṃ bhavet /
raśanānūpuraprāyaṃ svanavacca praśasyate

nāmbaragrahaṇaṃ raṅge na snānaṃ na vilepanam /
nāñjanaṃ nāṅgarāgaśca keśasaṃyamanaṃ tathā

nāprāvṛttā naikavastrā na rāgamadharasya tu /
uttamā madhyamā vāpi kurvīta pramadā kvacit

adhamānāṃ bhavedeṣa sarva eva vidhiḥ sadā /
kāraṇāntaramāsādya tasmādapi na kārayet

preṣyādīnāṃ ca nārīṇāṃ narāṇāṃ vāpi nāṭake /
bhūṣaṇagrahaṇaṃ kāryaṃ puṣpagrahaṇameva ca

gṛhītamaṇḍanā cāpi pratīkṣeta priyāgamam /
līlayā maṇḍitaṃ veṣaṃ kuryādyanna virudhyate

vidhivadvāsakaṃ kuryānnāyikā nāyakāgame /
pratīkṣamāṇā ca tato nālikāśabdamādiśet

śrutvā tu nālikāśabdaṃ nāyakāgamaviklavā /
viṣaṇṇā vepamānā ca gacchettoraṇameva ca

toraṇaṃ vāmahastena kavāṭaṃ dakṣiṇena ca /
gṛhītvā toraṇāśliṣṭā saṃpratīkṣeta nāyakam

śaṅkāṃ cintāṃ bhayaṃ caiva prakuryāttoraṇāśritā /
adṛṣṭvā ramaṇaṃ nārī viṣaṇṇā ca kṣaṇaṃ bhavet

dīrghaṃ caiva viniḥśvasya nayanāmbu nipātayet /
sannaṃ ca hṛdayaṃ kṛtvā visṛjetadaṅgamāsane

vyākṣepādvimṛśeccāpi nāyakāgamanaṃ prati /
taistairvicāraṇopāyaiḥ śubhāśubhasamutthitaiḥ

gurukāryeṇa mitrairvā mantriṇā rājyacintayā /
anubaddhaḥ priyaṃ kiṃ nu vṛto vallabhayāpi vā

utpātānnirdiśeccāpi śubhāśubhasamutthitān /
nimitairātmasaṃsthaistu sphuritaiḥ spandiataistathā

śobhaneṣu tu kāryeṣu nimittaṃ vāmataḥ striyāḥ /
aniṣṭeṣvatha sarveṣu nimittaṃ dakṣiṇaṃ bhavet

savyaṃ netraṃ lalāṭaṃ ca bhrūnāsoṣṭhaṃ tathaiva ca /
urubāhustanaṃ caiva sphuredyadi samāgamaḥ

eteṣamanyathābhāve durnimittaṃ vinirdiśet /
darśane durnimittasya mohaṃ gacchetkṣaṇaṃ tataḥ

anāgame nāyakasya kāryo gaṇḍāśrayaḥ karaḥ /
bhūṣaṇe cāpyavajñānaṃ rodanaṃ ca samācaret

atha cecchobhanaṃ tatsyānnimittaṃ nāyakāgame /
sūcyo nāyikayāsanno gandhāghrāṇena nāyakaḥ

dṛṣṭvā cotthāya saṃhṛṣṭā pratyudgacchedyathāvidhi /
tataḥ kāntaṃ nirīkṣeta praharṣotphullalocanā

sakhīskandhārpitakarā kṛtvā sthānakamāyatam /
darśayeta tataḥ kāntaṃ sacihnaṃ sarasavraṇam

yadi syādaparāddhastu kṛtaistaistairupakramaiḥ /
upālambhakṛatairvākyairupālabhyastu nāyakaḥ

mānāpamānasaṃmohairavahitthabhayakramaiḥ /
vacanasya samutpattiḥ strīṇāmīrṣyākṛtā bhavet

visraṃbhasneharāgeṣu sandehe praṇaye tathā /
paritoṣe ca gharṣe ca dākṣiṇyākṣepavibhrame

dharmārthakāmayogeṣu pracchannavacaneṣu ca /
hāsye kutūhale caiva saṃbhrame vyasane tathā

strīpuṃsayoḥ krodhakṛte pṛthaṅmiśre tathāpi vā /
anābhāṣyo 'pi saṃbhāṣyaḥ priya ebhistu kāraṇaiḥ

yatra sneho bhavettatra hīrṣyā madanasaṃbhavā /
catasro yonayastasyāḥ kīrtyamānā nibodhata

vaimanasyaṃ vyalīkaṃ ca vipriyaṃ manyureva ca /
eteṣāṃ saṃpravakṣyāmi lakṣaṇāni yathākramam

nidrākhedālasagatiṃ sacihnaṃ sarasavraṇam /
evavidhaṃ priyaṃ dṛṣṭvā vaimanasyaṃ bhavet striyāḥ

nidrābhyasūyitāvekṣaṇena roṣaprakampamānāṅgyā /
sādhviti suṣṭhviti vacanaiḥ śobhata ityevamabhineyam

bahudhā vāryamāṇo 'pi yastasminneva dṛśyate /
saṃgharṣamatsarāttatra vyalīkaṃ jāyate striyāḥ

kṛtvorasi vāmakaraṃ dakṣiṇahastaṃ tathā vidhunvantyā /
caraṇaviniṣṭhambhena ca kāryo 'bhinayo vyalīke tu

jīvantyā tvayi jīvāmi dāso 'haṃ tvaṃ ca me priyā /
uktvaivaṃ yo 'nyathā kuryādvipriyaṃ tatra jāyate

dūtīlekhaprativacanabhedanaiḥ krodhahasitaruditaiśca /
vipriyakaraṇe 'bhinayaḥ saśiraḥkampaiśca kartavyaḥ

pratipakṣasakāśāttu yaḥ saubhāgyavikatthanaḥ /
upasarpet sacinhnastu manyustatropajāyate

valayaparivartanairatha suśithalamutkṣepeṇena raśanāyāḥ /
manyustvabhinetavyaḥ saśaṅkitaṃ bāṣpapūrṇākṣyā

dṛṣṭvā sthitaṃ priyatamaṃ saśaṅkitaṃ sāparādhamatilajjam /
īrṣyāvacanasamutthaiḥ khedayitavyo hyupālambhaiḥ

na ca niṣṭhuramabhibhāṣyo na cāpyatikrodhanastu parihāsaḥ /
bāṣponmiśrairvacanairātmopanyāsasaṃyuktaiḥ

madhyāṅgulyaṅguṣṭhāgravicyavātpāṇinorasi kṛtena /
udvartitanetratayā pratatairabhivīkṣaṇaiścāpi

kaṭihastavivartanayā vicchinnatayā tathāñjaleḥ karaṇāt /
mūrdhabhramaṇanihañcitanipātasaṃśleaṣṇāccāpi

avahitthavīkṣaṇādvā aṅgulibhaṅgena tarjanailalitaiḥ /
ebhirbhāvaviśeṣairanunayaneṣvabhinayaḥ kāryaḥ

śobhase sādhu dṛṣṭo 'si gaccha tvaṃ kiṃṃ vilambase /
mā māṃ sprākṣīḥ priyā yatra tatra yā te hṛdi sthitā

gacchetyuktvā parāvṛtya vinivṛttāntareṇa tu /
kenacidvacanārthena praharṣaṃ yojayetpunaḥ

rabhasagrahaṇāccāpi haste vastre ca mūrdhani /
kāryaṃ prasādanaṃ nāryā hyaparādhaṃ samīkṣya tu

haste vastre 'tha keśānte nāryāpyatha gṛhītayā /
kāntamevopasarpantyā kartavyaṃ mokṣaṇaṃ śanaiḥ

gṛhītāyātha keśānte haste vastre 'thavā punaḥ /
huṃ muñcetyupasarpantyā vācyaḥ sparśālasaṃ priyaḥ

pādāgrasthitayā nāryā kiṃcitkuṭṭamitotkaṭam /
aśvakrāntena kartavyaṃ keśānāṃ mokṣaṇaṃ śanaiḥ

amucyamāne keśānte saṃjātasvedaleśayā /
haṃ hu muñcāpasarpeti vācyaḥ sparśālasāṅgayā

gaccheti roṣavākyena gatvā pratinivṛtya ca /
kenacidvacanārthena vācyaṃ yāsyasi neti ca

vidhūnanena hastena huṃkāraṃ saṃprayojayet /
sa cāvadhūnane kāryaḥ śapathairvyāja eva ca

akṣṇoḥ saṃvaraṇe kāryaṃ pṛṣṭhataścopagūhanam /
nāryāstvapahṛte vastre dīpacchādanameva ca

tāvat khedayitavyastu yāvatpādagato bhavet /
tataścaraṇayoryāte kuryāddūtīnirīkṣaṇam

utthāpyāliṅgayeccaiva nāyikā nāyakaṃ tataḥ /
ratibhogagatā hṛṣṭā śayanābhimukhī vrajet

etadgītavidhānena sukumāreṇa yojayet /
yadā śṛṅgārasaṃyuktaṃ ratisambhogakāraṇam

yadā cākāśapuruṣaparasthavacanāśrayam /
bhavetkāvyaṃ tadā hyeṣa kartavyo 'bhinayaḥ striyā

yadantapurasambandhaṃ kāryaṃ bhavati nāṭake /
śṛṅgārarasasaṃyuktaṃ tatrāpyeṣa vidhirbhavet

na kāryaṃ śayanaṃ raṅge nāṭyadharmaṃ vijānatā /
kenacidvacanārthena aṅkacchedo vidhīyate

yadvā śayītārthavaśādekākī sahito 'pi vā /
cumbanāliṅganaṃ caiva tatha guhyaṃ ca yadbhavet

dantacchedyaṃ nakhacchedyaṃ nīvīsraṃsanameva ca /
stanāntaravimardaṃ ca raṅgamadhye na kārayet

bhojanaṃ salilakrīḍā tathā lajjākaraṃ ca yat /
evaṃvidhaṃ bhavedyadyattattadraṅge na kārayet

pitāputrasnuṣāśvaśrūdṛśyaṃ yasmāttu nāṭakam /
tasmādetāni sarvāṇi varjanīyāni yatnataḥ

vākyaiḥ sātiśayaiḥ śravyairmadhurairnātiniṣṭhuraiḥ /
hitopadeśasaṃyuktaistajjñaḥ kuryāttu nāṭakam

evamantaḥpurakṛtaḥ kāryastvabhinayo budhaḥ /
samāgame 'tha nārīṇāṃ vācyāni madanāśraye

priyeṣu vacanānīha yāni tāni nibodhata /
priayaḥ kānto vinītaśca nāthaḥ svāmyatha jīvitam

nandanaścetyabhiprīte vacanāni bhavanti hi /
duḥśīlo 'tha durācāraḥ śaṭho vāmo vikatthanaḥ

nirlajjo niṣṭhuraścaiava priyaḥ krodhe 'bhidhīyate /
yo vipriyaṃ na kurute na cāyuktaṃ prabhāṣate

tathārjavasamācāraḥ sa priyastvabhidhīyate /
anyanārīsamudbhūtaṃ cihnaṃ yasya na dṛṣyate

adhare vā śarīre vā sa kānta iti bhāṣyate /
saṃkruddhe 'pi hi yo nāryā nottaraṃ pratipadyate

paruṣaṃ vā na vadati vinītaḥ sā'bhidhīyate /
hitaiṣī rakṣaṇe śakto na mānī na ca matsarī

sarvakāryeṣvasaṃmūḍhaḥ sa nātha iti saṃjñitaḥ /
sāmadānārthasaṃbhogaistathā lālanapālanaiḥ

nārīṃ niṣevate yastu sa svāmītyabhidhīyate /
nārīpsitairabhiprāyairnipuṇaṃ śayanakriyām

karoti yastu saṃbhoge sa jīvitamiti smṛtaḥ /
kulīno dhṛtimāndakṣo dakṣiṇo vāgviśāradaḥ

ślāghanīyaḥ sakhīmadhye nandanaḥ so 'bhidhīyate /
ete vacanavinyāsā ratiprītikarāḥ smṛtāḥ

tathā cāprītivākyāni gadato me nibodhata /
niṣṭhuraścāhiṣṇuśca māni dhṛṣṭo vikatthanaḥ

anavasthitacittaśca duḥśīla iti sa smṛtaḥ /
tāḍanaṃ bandhanaṃ cāpi yo vimṛśya samācaret

tathā paruṣavākyaśca durācāraḥ sa tanyate /
vācaiava madhuro yastu karmaṇa nopapādakaḥ

yoṣitaḥ kiñcidapyarthaṃ sa śaṭhaḥ paribhāṣyate /
vāryate yatra yatrārthe tattadeva karoti yaḥ

viparītaniveśī ca sa vāma iti saṃjñitaḥ /
sarasavraṇacihno yaḥ strīsaubhāgyavikatthanaḥ

atimānī tathā stabdho vikatthana iti smṛtaḥ /
vāryamāṇo dṛḍhataraṃ yo nārīmupasarpati

sacihnāḥ sāparādhaśca sa nirlajja iti smṛtaḥ /
yo 'parāddhastu sahasā nārīṃ sevitumicchati

aprasādanabuddhiśca niṣṭhuraḥ so 'bhidhīyate /
ete vacanavinyāsāḥ priyāpriyavibhāṣitāḥ

nartakīsaṃśritāḥ kāryā bahavo 'nye 'pi nāṭake /
eṣa gītavidhāne tu sukumāre vidhirbhavet

śṛṅgārarasasaṃbhūto ratisaṃbhogakhedanaḥ /
yaccaivākāśapuruṣaṃ parasthavacanāśrayam

śṛṅgāra evaṃ vācyaṃ syāttatrāpyeṣa kramo bhavet /
yadvā purusaṃbandhaṃ kāryaṃ bhavati nāṭake

śṛṅgārarasasaṃyuktaṃ tatrāpyeṣa kramo bhavet /
evamantaḥpuragataḥ prayojyo 'bhinayo bhavet

divyāṅganānāṃ tu vidhiṃ vyākhyāsyamyanupūrvaśaḥ /
nityamevojvalo veṣo nityaṃ pramuditaṃ manaḥ

nityameva sukhaḥ kālo devānāṃ lalitāśrayaḥ /
na cairṣyā naiva ca krodho nāsūyā na prasādanam

divyānāṃ dṛṣyate puṃsāṃ śṛṅgāre yoṣitāṃ tathā /
ye bhāvā mānuṣāṇāṃ syuryadaṅgaṃ yacca ceṣṭitam

sarvaṃ tadeva kartavyaṃ divyairmānuṣasaṅgame /
yadā mānuṣasaṃbhogo divyānāṃ yoṣitāṃ bhavat

tadā sarvāḥ prakartavyā ye bhāvā mānuṣāśrayāḥ /
śāpabhraṃśāttu divyānāṃ tathā cāpatyalipsayā

kāryo mānuṣasaṃyogaḥ śṛṅgārarasasaṃśrayaḥ /
puṣpairbhūṣaṇajaiḥ śabdairadṛśyāpi pralobhayet

punaḥ saṃdarśanaṃ dattvā kṣaṇādantaritā bhavet /
vastrābharaṇamālyādyairlekhasaṃpreṣaṇairapi

īdṛśairupacāraistu samunmādyastu nāyakaḥ /
unmādanātsamudbhūtaḥ kāmo ratikaro bhavet

svabhāvopagato yastu nāsāvatyarthabhāvikaḥ /
evaṃ rājopacāro hi kartavyo 'bhyantarāśrayaḥ