Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 2

2.1

iti bhāratīye nāṭyaśāstre nāṭyotpattirnāma prathamo 'dhyāyaḥ
atha bhāratīye nāṭyaśāstre dvitīyo 'dhyāyaḥ
bharatasya vacaḥ śrutvā papracchurmunayastataḥ /
bhagavan śrotumicchāmo yajanaṃ raṅgasaṃśrayam

2.2

atha vā yā kriyāstatra lakṣaṇaṃ yacca pūjanam /
bhaviṣyadbhirnaraiḥ kāryaṃ kathaṃ tannāṭyaveśmani

2.3

ihādirnāṭyayogasya nāṭyamaṇḍapa eva hi /
tasmāttasyaiva tāvattvaṃ lakṣaṇaṃ vaktumarhasi

2.4

teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato 'bravīt /
lakṣaṇaṃ pūjanaṃ caiva śrūyatāṃ nāṭyaveśmanaḥ

2.5

divyānāṃ mānasī sṛṣṭirgṛheṣūpavaneṣu ca /
(yathā bhāvābhinirvartyāḥ sarve bhāvāstu mānuṣāḥ) /
narāṇāṃ yatnataḥ kāryā lakṣaṇābhihitā kriyā

2.6

śrūyatāṃ tadyathā yatra kartavyo nāṭyamaṇḍapaḥ /
tasya vāstu ca pūjā ca yathā yojyā prayatnataḥ

2.7

iha prekṣyāgṛhaṃ dṛṣṭvā dhīmatā viśvakarmaṇā /
trividhaḥ sanniveśaśca śāstrataḥ parikalpitaḥ

2.8

vikṛṣṭaścaturaśraśca tryaśraścaiva tu maṇḍapaḥ /
teṣāṃ trīṇi pramāṇāni jyeṣṭhaṃ madhyaṃ tathā'varam

2.9

pramāṇameṣāṃ nirdiṣṭaṃ hastadaṇḍasamāśrayam /
śataṃ cāṣṭau catuḥṣaṣṭirhastā dvātriṃśadeva ca

2.10

aṣṭādhikaṃ śataṃ jyeṣṭhaṃ catuḥṣaṣṭistu madhyamam /
kanīyastu tathā veśma hastā dvātriṃśadiṣyate

2.11

devānāṃ tu bhavejjyeṣṭhaṃ nṛpāṇāṃ madhyamaṃ bhavet /
śeṣāṇāṃ prakṛtīnāṃ tu kanīyaḥ saṃvidhīyate

2.12

prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ praśastaṃ madhyamaṃ smṛtam /
tatra pāṭhyaṃ ca geyaṃ ca sukhaśrāvyataraṃ bhavet // BhN_2.11* //
prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ triprakāro vidhiḥ smṛtaḥ /
vikṛṣṭaścaturasraśca tryasraścaiva prayoktṛbhiḥ // BhN_2.11** //
kanīyastu smṛtaṃ tryasraṃ caturasraṃ tu madhyamam /
jyeṣṭhaṃ vikṛṣṭaṃ vijñeyaṃ nāṭyavedaprayoktṛbhiḥ // BhN_2.11*** //
pramāṇaṃ yacca nirdiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ viśvakarmaṇā /
prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ taccaiva hi nibodhata

2.13

aṇū rajaśca vālaśca likṣā yūkā yavastathā /
aṅgulaṃ ca tathā hasto daṇḍaścaiva prakīrtitaḥ

2.14

aṇavo 'ṣṭau rajaḥ proktaṃ tānyaṣṭau vāla ucyate /
vālāstvaṣṭau bhavellikṣā yūkā likṣāṣṭakaṃ bhavet

2.15

yūkāstvaṣṭau yavo jñeyo yavāstvaṣṭau tathāṅgulam /
aṅgulāni tathā hastaścaturviṃśatirucyate

2.16

caturhasto bhaveddaṇḍo nirdiṣṭastu pramāṇataḥ /
anenaiva pramāṇena vakṣyāmyeṣāṃ vinirṇayam

2.17

catuḥṣaṣṭikarānkuryāddīrghatvena tu maṇḍapam /
dvātriṃśataṃ ca vistāranmartyānāṃ yo bhavediha

2.18

ata ūrdhvaṃ na kartavyaḥ kartṛbhirnāṭyamaṇḍapaḥ /
yasmādavyaktabhāvaṃ hi tatra nāṭyaṃ vrajediti

2.19

maṇḍape viprakṛṣṭe tu pāṭhyamuccāritasvaram /
anissaraṇadharmatvādvisvaratvaṃ bhṛśaṃ vrajet

2.20

yaścāpyāsyagato bhāvo nānādṛṣṭisamanvitaḥ
sa veśmanaḥ prakṛṣṭatvād vrajedavyaktatāṃ parām

2.21

prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ tasmānmadhyamamiṣyate /
yāvatpāṭhyaṃ ca geyaṃ ca tatra śravyataraṃ bhavet

2.22

prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ triprakāro vidhiḥ smṛtaḥ /
vikṛṣṭaścaturasraśca tryasraścaiva prayoktṛbhiḥ // BhN_2.21* //
kanīyastu smṛtaṃ tryasraṃ caturasraṃ tu madhyamam /
jyeṣṭhaṃ vikṛṣṭaṃ vijñeyaṃ nāṭyavedaprayoktṛbhiḥ // BhN_2.21** //
devānāṃ mānasī sṛṣṭirgṛheṣūpavaneṣu ca /
yatnabhāvābhiniṣpannāḥ sarve bhāvā hi mānuṣā

2.23

tasmāddevakṛtairbhāvairna vispardheta mānuṣaḥ /
mānuṣasya tu gehasya sampravakṣyāmi lakṣaṇam

2.24

bhūmervibhāgaṃ pūrvaṃ tu parīkṣeta prayojaka /
tato vāstu pramāṇena prārabheta śubhecchayā

2.25

samā sthirā tu kaṭhinā kṛṣṇā gaurī ca yā bhavet /
bhūmistatraiva kartavyaḥ kartṛbhirnāṭyamaṇḍapaḥ

2.26

prathamaṃ śodhanaṃ kṛtvā lāṅgalena samutkṛṣet /
asthikīlakapālāni tṛṇagulmāṃśca śodhayet

2.27

śodhayitvā vasumatīṃ pramāṇaṃ nirdiśettataḥ /
(trīṇyuttarāṇi saumyaṃ ca viśākhāpi ca revatī /
hastitiṣyānurādhāśca praśastā nāṭyakarmaṇi) /
puṣyanakṣatrayogena śuklaṃ sūtraṃ prasārayet

2.28

kārpāsaṃ bālbajaṃ vāpi mauñjaṃ vālkalameva ca /
sūtraṃ budhaistu kartavyaṃ yasya cchedo na vidyate

2.29

ardhacchinne bhavetsūtre svāmino maraṇaṃ dhruvam /
tribhāgacchinnayā rajvā rāṣṭrakopo vidhīyate

2.30

chinnāyāṃ tu caturbhāge prayokturnāśa ucyate /
hastātprabhraṣṭayā vāpi kaścitvapacayo bhavet

2.31

tasmānnityaṃ prayatnena rajjugrahaṇamiṣyate /
kāryaṃ caiva prayatnena mānaṃ nāṭyagṛhasya tu

2.32

muhūrtenānukūlena tithyā sukaraṇena ca /
brāhmaṇāṃstarpayitvā tu puṇyāhaṃ vācayettataḥ

2.33

śāntitoyaṃ tato dattvā tataḥ sūtraṃ prasārayet /
catuṣṣaṣṭikarānkṛtvā dvidhā kuryātpunaśca tān

2.34

pṛṣṭhato yo bhavedbhāgo dvidhābhūtasya tasya tu /
samamardhavibhāgena raṅgaśīrṣaṃ prakalpayet

2.35

paścime ca vibhāge 'tha nepathyagṛhamādiśet /
vibhajya bhāgānvidhivadyayathāvadanupūrvaśaḥ

2.36

śubhe nakṣatrayoge ca maṇḍapasya niveśanam /
śaṅkhadundubhinirghoṣairmṛdaṅgapaṇavādibhiḥ

2.37

sarvātodyaiḥ praṇuditaiḥ sthāpanaṃ kāryameva tu /
utsāryāṇi tvaniṣṭāni pāṣaṇḍyāśramiṇastathā

2.38

kāṣāyavasanāścaiva vikalāścaiava ye narāḥ /
niśāyāṃ ca baliḥ kāryā nānābhojanasaṃyutaḥ

2.39

gandhapuṣpaphalopetā diśo daśa samāśritaḥ /
pūrveṇa śuklānnayuto nīlānno dakṣiṇena ca

2.40

paścimena baliḥ pīto raktaścaivottareṇa tu /
yādṛśaṃ diśi yasyāṃ tu daivataṃ parikalpitam

2.41

tādṛśastatra dātavyo balirmantrapuraskṛtaḥ /
sthāpane brāhmaṇebhyaśca dātavyaṃ ghṛtapāyasam

2.42

madhuparkastathā rājñe kartṛbhyaśca guḍaudanam /
nakṣatreṇa tu kartavyaṃ mūlena sthāpanaṃ budhaiḥ

2.43

muhūrtenānukūlena tithyā sukaraṇena ca /
evaṃ tu sthāpanaṃ kṛtvā bhittikarma prayojayet

2.44

bhittikarmaṇi nirvṛtte stambhānāṃ sthāpanaṃ tataḥ /
tithinakṣatrayogena śubhena karaṇena ca

2.45

stambhānāṃ sthāpanaṃ kāryaṃ rohiṇyā śravaṇena vā /
ācāryeṇa suyuktena trirātropoṣitena ca

2.46

stambhānāṃ sthāpanaṃ kāryaṃ prāpte sūryodaye śubhe /
prathame brāhmaṇastambhe sarpissarṣapasaṃskṛtaḥ

2.47

sarvaśuklo vidhiḥ kāryo dadyātpāyasameva ca /
tataśca kṣatriyastambhe vastramālyānulepanam

2.48

sarva raktaṃ pradātavyaṃ dvijebhyaśca guḍaudanam /
vaiśyastambhe vidhiḥ kāryo digbhāge paścimottare

2.49

sarvaṃ prītaṃ pradātavyaṃ dvijebhyaśca ghṛtaudanam /
śūdrastambhe vidhiḥ kāryaḥ samyakpūrvottarāśraye

2.50

nīlaprāyaṃ prayatnena kūsaraṃ ca dvijāśanam /
pūrvoktabrāhmaṇastambhe śuklamālyānulepane

2.51

nikṣipetkanakaṃ mūle karṇābharaṇasaṃśrayam /
tāmraṃ cādhaḥ pradātavyaṃ stambhe kṣatriyasaṃjñake

2.52

vaiśyastambhasya mūle tu rajataṃ sampradāpayet /
śūdrastambhasya mūle tu dadyādāyasameva ca

2.53

sarveṣveva tu nikṣepyaṃ stambhamūleṣu kāñcanam /
svastipuṇyāhaghoṣeṇa jayaśabdena caiva hi

2.54

stambhānāṃ sthāpanaṃ kāryaṃ puṣpamālāpuraskṛtam /
ratnadānaiḥ sagodānairvastradānairanalpakaiḥ

2.55

brāhmaṇāṃstarpayitvā tu stambhānutthāpayettataḥ /
acalaṃ cāpyakampañca tathaivāvalitaṃ punaḥ

2.56

stambhasyotthāpane samyagdoṣā hyete prakīrtitāḥ /
avṛṣṭiruktā calane valane mṛtyuto bhayam

2.57

kampane paracakrāttu bhayaṃ bhavati dāruṇam /
doṣairetairvihīnaṃ tu stambhamutthāpayecchivam

2.58

pavitre brāhmaṇastambhe dātavyā dakṣiṇā ca gauḥ /
śeṣāṇāṃ bhojanaṃ kāryaṃ sthāpane kartṛsaṃśrayam

2.59

mantrapūtaṃ ca taddeyaṃ nāṭyācāryeṇa dhīmatā /
purohitaṃ nṛpaṃ caiva bhojayenmadhupāyasaiḥ

2.60

kartṝnāpi tathā sarvānkṛsarāṃ lavaṇottarām /
sarvamevaṃ vidhiṃ kṛtvā sarvātodyaiḥ pravāditaiḥ

2.61

abhimantrya yathānyāyaṃ stambhānutthāpayecchuciḥ /
'yathā'calo girirmerurhimavāṃśca mahābalaḥ

2.62

jayāvaho narendrasya tathā tvamacalo bhava' /
stambhadvāraṃ ca bhittiṃ ca nepathyagṛhameva ca

2.63

evamutthāpayetajjño vidhidṛṣṭena karmaṇā /
raṅgapīṭhasya pārśve tu kartavyā mattavāraṇī

2.64

catustambhasamāyuktā raṅgapīṭhapramāṇataḥ /
adhyardhahastotsedhena kartavyā mattavāraṇī

2.65

utsedhena tayostulyaṃ kartavyaṃ raṅgamaṇḍapam /
tasyāṃ mālyaṃ ca dhūpaṃ ca gandhaṃ vastraṃ tathaiva ca

2.66

nānāvarṇāni deyāni tathā bhūtapriyo baliḥ /
āyasaṃ tatra dātavyaṃ stambhānāṃ kuśailairadhaḥ

2.67

bhojane kṛsarāścaiva dātavyaṃ brāhmaṇāśanam /
evaṃ vidhipuraskāraiḥ kartavyā mattavāraṇī

2.68

raṅgapīṭhaṃ tataḥ kāryaṃ vidhidṛṣṭeṇa karmaṇā /
raṅgaśīrṣastu kartavyaṃ ṣaḍdārukasamanvitam

2.69

kāryaṃ dvāradvayaṃ cātra nepathyagṛhakasya tu /
pūraṇe mṛttikā cātra kṛṣṇā deyā prayatnataḥ

2.70

lāṅgalena samutkṛṣya nirloṣṭatṛṇaśarkaram /
lāṅgale śuddhavarṇo tu dhuryo yojyau prayatnataḥ

2.71

kartāraḥ puruṣaścātra ye 'ṅgadoṣavivirjitāḥ /
ahīnāṅgaiśca voḍhavyā mṛttikā piṭakairnavaiḥ

2.72

evaṃvidhaiḥ prakartavyaṃ raṅgaśīrṣaṃ prayatnataḥ /
kūrmapṛṣṭhaṃ na kartavyaṃ matsyapṛṣṭhaṃ tathaiva ca

2.73

śuddhādarśatalākāraṃ raṅgaśīrṣaṃ praśasyate /
ratnāni cātra deyāni pūrve vajraṃ vicakṣaṇaiḥ

2.74

vaiḍūryaṃ dakṣiṇe pārśve sphaṭikaṃ paścime tathā /
pravālamuttare caiva madhye tu kanakaṃ bhavet

2.75

evaṃ raṅgaśiraḥ kṛtvā dārukarma prayojayet /
ūhapratyūhasaṃyuktaḥ nānāśilpaprayojitam

2.76

nānāsañjavanopetaṃ bahuvyālopaśobhitam /
sasālabhañjikābhiśca samantātsamalaṅkṛtam

2.77

nirvyūhakuharopetaṃ nānāgrathitavedikam /
nānāvinyāsasaṃyuktaṃ citrajālagavākṣakam

2.78

supīṭhadhāriṇīyuktaṃ kapotālīsamākulam /
nānākuṭṭimavinyastaiḥ stambhaiścāpyupaśobhitam

2.79

evaṃ kāṣṭhavidhiṃ kṛtvā bhittikarma prayojayet /
stambhaṃ vā nāgadantaṃ vā vātāyanamathāpi vā

2.80

koṇaṃ vā sapratidvāraṃ dvāraviddhaṃ na kārayet /
kāryaḥ śailaguhākāro dvibhūmirnāṭyamaṇḍapaḥ

2.81

mandavātāyanopeto nirvāto dhīraśabdavān /
tasmānnivātaḥ kartavyaḥ kartṛbhirnāṭyamaṇḍapaḥ

2.82

gambhīrasvaratā yena kutapasya bhaviṣyati /
bhittikarmavidhiṃ kṛtvā bhittilepaṃ pradāpayet

2.83

sudhākarma bahistasya vidhātavyaṃ prayatnataḥ /
bhittiṣvatha viliptāsu parimṛṣṭāsu sarvataḥ

2.84

samāsu jātaśobhāsu citrakarma prayojayet /
citrakarmaṇi cālekhyāḥ puruṣāḥ srījanāstathā

2.85

latābandhāśca kartavyāścaritaṃ cātmbhogajam /
evaṃ vikṛṣṭaṃ kartavyaṃ nāṭyaveśma prayoktṛbhiḥ

2.86

punareva hi vakṣyāmi caturaśrasya lakṣaṇam /
samantataśca kartavyā hastā dvātriṃśadeva tu

2.87

śubhabhūmivibhāgastho nāṭyajñairnāṭyamaṇḍapaḥ /
yo vidhiḥ pūrvamuktastu lakṣaṇaṃ maṅgalāni ca

2.88

vikṛṣṭe tānyaśeṣāṇi caturaśre 'pi kārayet /
caturaśraṃ samaṃ kṛtvā sūtreṇa pravibhajya ca

2.89

bāhyataḥ sarvataḥ kāryā bhittiḥ śliṣṭeṣṭakā dṛḍhā /
tatrābhyantarataḥ kāryā raṅgapīṭhopari sthitāḥ

2.90

daśa prayoktṛbhiḥ stambhāḥ śaktā maṇḍapadhāraṇe /
stambhānāṃ bāhyataścāpi sopānākṛti pīṭhakam

2.91

iṣṭakādārubhiḥ kāryaṃ prekṣakāṇāṃ niveśanam /
hastapramāṇairutsedhairbhūmibhāgasamutthitaiḥ

2.92

raṅgapīṭhāvalokyaṃ tu kuryādāsanajaṃ vidhim /
ṣaḍanyānantare caiva punaḥ stambhānyathādiśam

2.93

vidhinā sthāpayetajño dṛḍhānmaṇḍapadhāraṇe /
aṣṭau stambhānpunaścaiva teṣāmupari kalpayet

2.94

sthāpyaṃ caiva tataḥ pīṭhamaṣṭahastapramāṇataḥ /
viddhāsyamaṣṭahastaṃ ca pīṭhaṃ teṣu tato nyaset

2.95

tatra stambhāḥ pradātavyāstajñairmaṇḍapadhāraṇe /
dhāraṇīdhāraṇāste ca śālastrībhiralaṅkṛtāḥ

2.96

nepathyagṛhakaṃ caiva tataḥ kāryaṃ prayatnataḥ /
dvāraṃ caikaṃ bhavettatra raṅgapīṭhapraveśanam

2.97

janapraveśanaṃ cānyadābhimukhyena kārayet /
raṅgasyābhimukhaṃ kāryaṃ dvitīyaṃ dvārameva tu

2.98

aṣṭahastaṃ tu kartavyaṃ raṅgapīṭhaṃ pramāṇataḥ /
caturaśraṃ samatalaṃ vedikāsamalaṅkṛtam

2.99

pūrvapramāṇanirdiṣṭā kartavyā mattavāraṇī /
catuḥstambhasamāyuktā vedikāyāstu pārśvataḥ

2.100

samunnataṃ samaṃ caiva raṅgaśīrṣaṃ tu kārayet /
vikṛṣṭe tūnnataṃ kāryaṃ caturaśre samaṃ tathā

2.101

evametena vidhinā caturaśraṃ gṛhaṃ bhavet /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tryaśragehasya lakṣaṇam

2.102

tryaśraṃ trikoṇaṃ kartavyaṃ nāṭyaveśmaprayoktṛbhiḥ /
madhye trikoṇamevāsya raṅgapīṭhaṃ tu kārayet

2.103

dvāraṃ tainaiva koṇena kartavyaṃ tasya veśmanaḥ /
dvitīyaṃ caiva kartavyaṃ raṅgapīṭhasya pṛṣṭhataḥ

2.104

vidhiryaścaturaśrasya bhittistambhasamāśrayaḥ /
sa tu sarvaḥ prayoktavyastryaśrasyāpi prayoktṛbhiḥ

2.105

evametena vidhinā kāryā nāṭyagṛhā budhaiḥ /
punareṣāṃ pravakṣyāmi pūjāmevaṃ yathāvidhiḥ

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc