Natya Shastra · Chapter 2
iti bhāratīye nāṭyaśāstre nāṭyotpattirnāma prathamo 'dhyāyaḥ
atha bhāratīye nāṭyaśāstre dvitīyo 'dhyāyaḥ
bharatasya vacaḥ śrutvā papracchurmunayastataḥ /
bhagavan śrotumicchāmo yajanaṃ raṅgasaṃśrayam
atha vā yā kriyāstatra lakṣaṇaṃ yacca pūjanam /
bhaviṣyadbhirnaraiḥ kāryaṃ kathaṃ tannāṭyaveśmani
ihādirnāṭyayogasya nāṭyamaṇḍapa eva hi /
tasmāttasyaiva tāvattvaṃ lakṣaṇaṃ vaktumarhasi
teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato 'bravīt /
lakṣaṇaṃ pūjanaṃ caiva śrūyatāṃ nāṭyaveśmanaḥ
divyānāṃ mānasī sṛṣṭirgṛheṣūpavaneṣu ca /
(yathā bhāvābhinirvartyāḥ sarve bhāvāstu mānuṣāḥ) /
narāṇāṃ yatnataḥ kāryā lakṣaṇābhihitā kriyā
śrūyatāṃ tadyathā yatra kartavyo nāṭyamaṇḍapaḥ /
tasya vāstu ca pūjā ca yathā yojyā prayatnataḥ
iha prekṣyāgṛhaṃ dṛṣṭvā dhīmatā viśvakarmaṇā /
trividhaḥ sanniveśaśca śāstrataḥ parikalpitaḥ
vikṛṣṭaścaturaśraśca tryaśraścaiva tu maṇḍapaḥ /
teṣāṃ trīṇi pramāṇāni jyeṣṭhaṃ madhyaṃ tathā'varam
pramāṇameṣāṃ nirdiṣṭaṃ hastadaṇḍasamāśrayam /
śataṃ cāṣṭau catuḥṣaṣṭirhastā dvātriṃśadeva ca
aṣṭādhikaṃ śataṃ jyeṣṭhaṃ catuḥṣaṣṭistu madhyamam /
kanīyastu tathā veśma hastā dvātriṃśadiṣyate
devānāṃ tu bhavejjyeṣṭhaṃ nṛpāṇāṃ madhyamaṃ bhavet /
śeṣāṇāṃ prakṛtīnāṃ tu kanīyaḥ saṃvidhīyate
prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ praśastaṃ madhyamaṃ smṛtam /
tatra pāṭhyaṃ ca geyaṃ ca sukhaśrāvyataraṃ bhavet // BhN_2.11* //
prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ triprakāro vidhiḥ smṛtaḥ /
vikṛṣṭaścaturasraśca tryasraścaiva prayoktṛbhiḥ // BhN_2.11** //
kanīyastu smṛtaṃ tryasraṃ caturasraṃ tu madhyamam /
jyeṣṭhaṃ vikṛṣṭaṃ vijñeyaṃ nāṭyavedaprayoktṛbhiḥ // BhN_2.11*** //
pramāṇaṃ yacca nirdiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ viśvakarmaṇā /
prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ taccaiva hi nibodhata
aṇū rajaśca vālaśca likṣā yūkā yavastathā /
aṅgulaṃ ca tathā hasto daṇḍaścaiva prakīrtitaḥ
aṇavo 'ṣṭau rajaḥ proktaṃ tānyaṣṭau vāla ucyate /
vālāstvaṣṭau bhavellikṣā yūkā likṣāṣṭakaṃ bhavet
yūkāstvaṣṭau yavo jñeyo yavāstvaṣṭau tathāṅgulam /
aṅgulāni tathā hastaścaturviṃśatirucyate
caturhasto bhaveddaṇḍo nirdiṣṭastu pramāṇataḥ /
anenaiva pramāṇena vakṣyāmyeṣāṃ vinirṇayam
catuḥṣaṣṭikarānkuryāddīrghatvena tu maṇḍapam /
dvātriṃśataṃ ca vistāranmartyānāṃ yo bhavediha
ata ūrdhvaṃ na kartavyaḥ kartṛbhirnāṭyamaṇḍapaḥ /
yasmādavyaktabhāvaṃ hi tatra nāṭyaṃ vrajediti
maṇḍape viprakṛṣṭe tu pāṭhyamuccāritasvaram /
anissaraṇadharmatvādvisvaratvaṃ bhṛśaṃ vrajet
yaścāpyāsyagato bhāvo nānādṛṣṭisamanvitaḥ
sa veśmanaḥ prakṛṣṭatvād vrajedavyaktatāṃ parām
prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ tasmānmadhyamamiṣyate /
yāvatpāṭhyaṃ ca geyaṃ ca tatra śravyataraṃ bhavet
prekṣāgṛhāṇāṃ sarveṣāṃ triprakāro vidhiḥ smṛtaḥ /
vikṛṣṭaścaturasraśca tryasraścaiva prayoktṛbhiḥ // BhN_2.21* //
kanīyastu smṛtaṃ tryasraṃ caturasraṃ tu madhyamam /
jyeṣṭhaṃ vikṛṣṭaṃ vijñeyaṃ nāṭyavedaprayoktṛbhiḥ // BhN_2.21** //
devānāṃ mānasī sṛṣṭirgṛheṣūpavaneṣu ca /
yatnabhāvābhiniṣpannāḥ sarve bhāvā hi mānuṣā
tasmāddevakṛtairbhāvairna vispardheta mānuṣaḥ /
mānuṣasya tu gehasya sampravakṣyāmi lakṣaṇam
bhūmervibhāgaṃ pūrvaṃ tu parīkṣeta prayojaka /
tato vāstu pramāṇena prārabheta śubhecchayā
samā sthirā tu kaṭhinā kṛṣṇā gaurī ca yā bhavet /
bhūmistatraiva kartavyaḥ kartṛbhirnāṭyamaṇḍapaḥ
prathamaṃ śodhanaṃ kṛtvā lāṅgalena samutkṛṣet /
asthikīlakapālāni tṛṇagulmāṃśca śodhayet
śodhayitvā vasumatīṃ pramāṇaṃ nirdiśettataḥ /
(trīṇyuttarāṇi saumyaṃ ca viśākhāpi ca revatī /
hastitiṣyānurādhāśca praśastā nāṭyakarmaṇi) /
puṣyanakṣatrayogena śuklaṃ sūtraṃ prasārayet
kārpāsaṃ bālbajaṃ vāpi mauñjaṃ vālkalameva ca /
sūtraṃ budhaistu kartavyaṃ yasya cchedo na vidyate
ardhacchinne bhavetsūtre svāmino maraṇaṃ dhruvam /
tribhāgacchinnayā rajvā rāṣṭrakopo vidhīyate
chinnāyāṃ tu caturbhāge prayokturnāśa ucyate /
hastātprabhraṣṭayā vāpi kaścitvapacayo bhavet
tasmānnityaṃ prayatnena rajjugrahaṇamiṣyate /
kāryaṃ caiva prayatnena mānaṃ nāṭyagṛhasya tu
muhūrtenānukūlena tithyā sukaraṇena ca /
brāhmaṇāṃstarpayitvā tu puṇyāhaṃ vācayettataḥ
śāntitoyaṃ tato dattvā tataḥ sūtraṃ prasārayet /
catuṣṣaṣṭikarānkṛtvā dvidhā kuryātpunaśca tān
pṛṣṭhato yo bhavedbhāgo dvidhābhūtasya tasya tu /
samamardhavibhāgena raṅgaśīrṣaṃ prakalpayet
paścime ca vibhāge 'tha nepathyagṛhamādiśet /
vibhajya bhāgānvidhivadyayathāvadanupūrvaśaḥ
śubhe nakṣatrayoge ca maṇḍapasya niveśanam /
śaṅkhadundubhinirghoṣairmṛdaṅgapaṇavādibhiḥ
sarvātodyaiḥ praṇuditaiḥ sthāpanaṃ kāryameva tu /
utsāryāṇi tvaniṣṭāni pāṣaṇḍyāśramiṇastathā
kāṣāyavasanāścaiva vikalāścaiava ye narāḥ /
niśāyāṃ ca baliḥ kāryā nānābhojanasaṃyutaḥ
gandhapuṣpaphalopetā diśo daśa samāśritaḥ /
pūrveṇa śuklānnayuto nīlānno dakṣiṇena ca
paścimena baliḥ pīto raktaścaivottareṇa tu /
yādṛśaṃ diśi yasyāṃ tu daivataṃ parikalpitam
tādṛśastatra dātavyo balirmantrapuraskṛtaḥ /
sthāpane brāhmaṇebhyaśca dātavyaṃ ghṛtapāyasam
madhuparkastathā rājñe kartṛbhyaśca guḍaudanam /
nakṣatreṇa tu kartavyaṃ mūlena sthāpanaṃ budhaiḥ
muhūrtenānukūlena tithyā sukaraṇena ca /
evaṃ tu sthāpanaṃ kṛtvā bhittikarma prayojayet
bhittikarmaṇi nirvṛtte stambhānāṃ sthāpanaṃ tataḥ /
tithinakṣatrayogena śubhena karaṇena ca
stambhānāṃ sthāpanaṃ kāryaṃ rohiṇyā śravaṇena vā /
ācāryeṇa suyuktena trirātropoṣitena ca
stambhānāṃ sthāpanaṃ kāryaṃ prāpte sūryodaye śubhe /
prathame brāhmaṇastambhe sarpissarṣapasaṃskṛtaḥ
sarvaśuklo vidhiḥ kāryo dadyātpāyasameva ca /
tataśca kṣatriyastambhe vastramālyānulepanam
sarva raktaṃ pradātavyaṃ dvijebhyaśca guḍaudanam /
vaiśyastambhe vidhiḥ kāryo digbhāge paścimottare
sarvaṃ prītaṃ pradātavyaṃ dvijebhyaśca ghṛtaudanam /
śūdrastambhe vidhiḥ kāryaḥ samyakpūrvottarāśraye
nīlaprāyaṃ prayatnena kūsaraṃ ca dvijāśanam /
pūrvoktabrāhmaṇastambhe śuklamālyānulepane
nikṣipetkanakaṃ mūle karṇābharaṇasaṃśrayam /
tāmraṃ cādhaḥ pradātavyaṃ stambhe kṣatriyasaṃjñake
vaiśyastambhasya mūle tu rajataṃ sampradāpayet /
śūdrastambhasya mūle tu dadyādāyasameva ca
sarveṣveva tu nikṣepyaṃ stambhamūleṣu kāñcanam /
svastipuṇyāhaghoṣeṇa jayaśabdena caiva hi
stambhānāṃ sthāpanaṃ kāryaṃ puṣpamālāpuraskṛtam /
ratnadānaiḥ sagodānairvastradānairanalpakaiḥ
brāhmaṇāṃstarpayitvā tu stambhānutthāpayettataḥ /
acalaṃ cāpyakampañca tathaivāvalitaṃ punaḥ
stambhasyotthāpane samyagdoṣā hyete prakīrtitāḥ /
avṛṣṭiruktā calane valane mṛtyuto bhayam
kampane paracakrāttu bhayaṃ bhavati dāruṇam /
doṣairetairvihīnaṃ tu stambhamutthāpayecchivam
pavitre brāhmaṇastambhe dātavyā dakṣiṇā ca gauḥ /
śeṣāṇāṃ bhojanaṃ kāryaṃ sthāpane kartṛsaṃśrayam
mantrapūtaṃ ca taddeyaṃ nāṭyācāryeṇa dhīmatā /
purohitaṃ nṛpaṃ caiva bhojayenmadhupāyasaiḥ
kartṝnāpi tathā sarvānkṛsarāṃ lavaṇottarām /
sarvamevaṃ vidhiṃ kṛtvā sarvātodyaiḥ pravāditaiḥ
abhimantrya yathānyāyaṃ stambhānutthāpayecchuciḥ /
'yathā'calo girirmerurhimavāṃśca mahābalaḥ
jayāvaho narendrasya tathā tvamacalo bhava' /
stambhadvāraṃ ca bhittiṃ ca nepathyagṛhameva ca
evamutthāpayetajjño vidhidṛṣṭena karmaṇā /
raṅgapīṭhasya pārśve tu kartavyā mattavāraṇī
catustambhasamāyuktā raṅgapīṭhapramāṇataḥ /
adhyardhahastotsedhena kartavyā mattavāraṇī
utsedhena tayostulyaṃ kartavyaṃ raṅgamaṇḍapam /
tasyāṃ mālyaṃ ca dhūpaṃ ca gandhaṃ vastraṃ tathaiva ca
nānāvarṇāni deyāni tathā bhūtapriyo baliḥ /
āyasaṃ tatra dātavyaṃ stambhānāṃ kuśailairadhaḥ
bhojane kṛsarāścaiva dātavyaṃ brāhmaṇāśanam /
evaṃ vidhipuraskāraiḥ kartavyā mattavāraṇī
raṅgapīṭhaṃ tataḥ kāryaṃ vidhidṛṣṭeṇa karmaṇā /
raṅgaśīrṣastu kartavyaṃ ṣaḍdārukasamanvitam
kāryaṃ dvāradvayaṃ cātra nepathyagṛhakasya tu /
pūraṇe mṛttikā cātra kṛṣṇā deyā prayatnataḥ
lāṅgalena samutkṛṣya nirloṣṭatṛṇaśarkaram /
lāṅgale śuddhavarṇo tu dhuryo yojyau prayatnataḥ
kartāraḥ puruṣaścātra ye 'ṅgadoṣavivirjitāḥ /
ahīnāṅgaiśca voḍhavyā mṛttikā piṭakairnavaiḥ
evaṃvidhaiḥ prakartavyaṃ raṅgaśīrṣaṃ prayatnataḥ /
kūrmapṛṣṭhaṃ na kartavyaṃ matsyapṛṣṭhaṃ tathaiva ca
śuddhādarśatalākāraṃ raṅgaśīrṣaṃ praśasyate /
ratnāni cātra deyāni pūrve vajraṃ vicakṣaṇaiḥ
vaiḍūryaṃ dakṣiṇe pārśve sphaṭikaṃ paścime tathā /
pravālamuttare caiva madhye tu kanakaṃ bhavet
evaṃ raṅgaśiraḥ kṛtvā dārukarma prayojayet /
ūhapratyūhasaṃyuktaḥ nānāśilpaprayojitam
nānāsañjavanopetaṃ bahuvyālopaśobhitam /
sasālabhañjikābhiśca samantātsamalaṅkṛtam
nirvyūhakuharopetaṃ nānāgrathitavedikam /
nānāvinyāsasaṃyuktaṃ citrajālagavākṣakam
supīṭhadhāriṇīyuktaṃ kapotālīsamākulam /
nānākuṭṭimavinyastaiḥ stambhaiścāpyupaśobhitam
evaṃ kāṣṭhavidhiṃ kṛtvā bhittikarma prayojayet /
stambhaṃ vā nāgadantaṃ vā vātāyanamathāpi vā
koṇaṃ vā sapratidvāraṃ dvāraviddhaṃ na kārayet /
kāryaḥ śailaguhākāro dvibhūmirnāṭyamaṇḍapaḥ
mandavātāyanopeto nirvāto dhīraśabdavān /
tasmānnivātaḥ kartavyaḥ kartṛbhirnāṭyamaṇḍapaḥ
gambhīrasvaratā yena kutapasya bhaviṣyati /
bhittikarmavidhiṃ kṛtvā bhittilepaṃ pradāpayet
sudhākarma bahistasya vidhātavyaṃ prayatnataḥ /
bhittiṣvatha viliptāsu parimṛṣṭāsu sarvataḥ
samāsu jātaśobhāsu citrakarma prayojayet /
citrakarmaṇi cālekhyāḥ puruṣāḥ srījanāstathā
latābandhāśca kartavyāścaritaṃ cātmbhogajam /
evaṃ vikṛṣṭaṃ kartavyaṃ nāṭyaveśma prayoktṛbhiḥ
punareva hi vakṣyāmi caturaśrasya lakṣaṇam /
samantataśca kartavyā hastā dvātriṃśadeva tu
śubhabhūmivibhāgastho nāṭyajñairnāṭyamaṇḍapaḥ /
yo vidhiḥ pūrvamuktastu lakṣaṇaṃ maṅgalāni ca
vikṛṣṭe tānyaśeṣāṇi caturaśre 'pi kārayet /
caturaśraṃ samaṃ kṛtvā sūtreṇa pravibhajya ca
bāhyataḥ sarvataḥ kāryā bhittiḥ śliṣṭeṣṭakā dṛḍhā /
tatrābhyantarataḥ kāryā raṅgapīṭhopari sthitāḥ
daśa prayoktṛbhiḥ stambhāḥ śaktā maṇḍapadhāraṇe /
stambhānāṃ bāhyataścāpi sopānākṛti pīṭhakam
iṣṭakādārubhiḥ kāryaṃ prekṣakāṇāṃ niveśanam /
hastapramāṇairutsedhairbhūmibhāgasamutthitaiḥ
raṅgapīṭhāvalokyaṃ tu kuryādāsanajaṃ vidhim /
ṣaḍanyānantare caiva punaḥ stambhānyathādiśam
vidhinā sthāpayetajño dṛḍhānmaṇḍapadhāraṇe /
aṣṭau stambhānpunaścaiva teṣāmupari kalpayet
sthāpyaṃ caiva tataḥ pīṭhamaṣṭahastapramāṇataḥ /
viddhāsyamaṣṭahastaṃ ca pīṭhaṃ teṣu tato nyaset
tatra stambhāḥ pradātavyāstajñairmaṇḍapadhāraṇe /
dhāraṇīdhāraṇāste ca śālastrībhiralaṅkṛtāḥ
nepathyagṛhakaṃ caiva tataḥ kāryaṃ prayatnataḥ /
dvāraṃ caikaṃ bhavettatra raṅgapīṭhapraveśanam
janapraveśanaṃ cānyadābhimukhyena kārayet /
raṅgasyābhimukhaṃ kāryaṃ dvitīyaṃ dvārameva tu
aṣṭahastaṃ tu kartavyaṃ raṅgapīṭhaṃ pramāṇataḥ /
caturaśraṃ samatalaṃ vedikāsamalaṅkṛtam
pūrvapramāṇanirdiṣṭā kartavyā mattavāraṇī /
catuḥstambhasamāyuktā vedikāyāstu pārśvataḥ
samunnataṃ samaṃ caiva raṅgaśīrṣaṃ tu kārayet /
vikṛṣṭe tūnnataṃ kāryaṃ caturaśre samaṃ tathā
evametena vidhinā caturaśraṃ gṛhaṃ bhavet /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tryaśragehasya lakṣaṇam
tryaśraṃ trikoṇaṃ kartavyaṃ nāṭyaveśmaprayoktṛbhiḥ /
madhye trikoṇamevāsya raṅgapīṭhaṃ tu kārayet
dvāraṃ tainaiva koṇena kartavyaṃ tasya veśmanaḥ /
dvitīyaṃ caiva kartavyaṃ raṅgapīṭhasya pṛṣṭhataḥ
vidhiryaścaturaśrasya bhittistambhasamāśrayaḥ /
sa tu sarvaḥ prayoktavyastryaśrasyāpi prayoktṛbhiḥ
evametena vidhinā kāryā nāṭyagṛhā budhaiḥ /
punareṣāṃ pravakṣyāmi pūjāmevaṃ yathāvidhiḥ
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0