Natya Shastra · Chapter 1
śrīrastu
bharatamunipraṇītaṃ nāṭyaśāstram
atha prathamo 'dhyāyaḥ
praṇamya śirasā devau pitāmahamaheśvarau /
nāṭyaśāstraṃ pravakṣyāmi brahmaṇā yadudāhṛtam
samāptajapyaṃ vratinaṃ svasutaiḥ parivāritam /
anadhyāye kadācittu bharataṃ nāṭyakovidam
munayaḥ paryupāsyainamātreyapramukhāḥ purā /
papracchuste mahātmāno niyatendriyabuddhayaḥ
yo 'yaṃ bhagavatā samyaggrathito vedasammitaḥ /
nāṭyavedaṃ kathaṃ brahmannutpannaḥ kasya vā kṛte
katyaṅgaḥ kiṃpramāṇaśca prayogaścāsya kīdṛśaḥ /
sarvametadyathātattvaṃ bhagavanvaktumarhasi
teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ /
pratyuvāca tato vākyaṃ nāṭyavedakathāṃ prati
bhavadbhiḥ śucibhirbhūtvā tathā'vahitamānasaiḥ /
śrūyatāṃ nāṭyavedasya sambhavo brahmanirmitaḥ
pūrvaṃ kṛtayuge viprā vṛtte svāyaṃbhuve 'ntare /
tretāyuge 'tha samprāpte manorvaivasvatasya tu
grāmyadharmapravṛtte tu kāmalobhavaśaṃ gate /
īrṣyākrodhādisaṃmūḍhe loke sukhitaduḥkhite
devadānavagandharvayakṣarakṣomahoragaiḥ /
jambudvīpe samākrānte lokapālapratiṣṭhite
mahendrapramukhairdevairuktaḥ kila pitāmahaḥ /
krīḍanīyakamicchāmo dṛṣyaṃ śravyaṃ ca yadbhavet
na vedavyavahāro 'yaṃ saṃśrāvyaḥ śūdrajātiṣu /
tasmātsṛjāparaṃ vedaṃ pañcamaṃ sārvavarṇikam
evamastviti tānuktvā devarājaṃ visṛjya ca /
sasmāra caturo vedānyogamāsthāya tattvavit
neme vedā yataḥ śrāvyāḥ strīśūdrādyāsu jātiṣu /
vedamanyattataḥ srakṣye sarvaśrāvyaṃ tu pañcamam // BhN_1.13* //
dharmyamarthyaṃ yaśasyaṃ ca sopadeśyaṃ sasaṅgraham /
bhaviṣyataśca lokasya sarvakarmānudarśakam
sarvaśātrārthasampannaṃ sarvaśilpapravartakam /
nāṭyākhyaṃ pañcamaṃ vedaṃ setihāsaṃ karomyaham
evaṃ saṅkalpya bhagavān sarvavedānanusmaran /
nāṭyavedaṃ tataścakre caturvedāṅgasambhavam
jagrāha pāṭhyamṛgvedātsāmabhyo gītameva ca /
yajurvedādabhinayān rasānātharvaṇādapi
vedopavedaiḥ sambaddho nāṭyavedo mahātmanā /
evaṃ bhagavatā sṛṣṭo brahmaṇā sarvavedinā
utpādya nāṭyavedaṃ tu brahmovāca sureśvaram /
itihāso mayā sṛṣṭaḥ sa sureṣu niyujyatām
kuśalā ye vidagdhāśca pragalbhāśca jitaśramāḥ /
teṣvayaṃ nāṭyasaṃjño hi vedaḥ saṃkrāmyatāṃ tvayā
tacchṛtvā vacanaṃ śakro brahmaṇā yadudāhṛtam /
prāñjaliḥ praṇato bhūtvā pratyuvāca pitāmaham
grahaṇe dhāraṇe jñāne prayoge cāsya sattama /
aśaktā bhagavan devā ayogyā nāṭyakarmaṇi
ya ime vedaguhyajñā ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ /
ete 'sya grahaṇe śaktāḥ prayoge dhāraṇe tathā
śrutvā tu śakravacanaṃ māmāhāmbujasambhavaḥ /
tvaṃ putraśatasaṃyuktaḥ prayoktā'sya bhavānagha
ājñāpito viditvā'haṃ nāṭyavedaṃ pitāmahāt /
putrānadhyāpayāmāsa prayogaṃ cāpi tattvataḥ
śāṇḍilyaṃ caiva vātsyaṃ ca kohalaṃ dattilaṃ tathā /
jaṭilambaṣṭakau caiva taṇḍumagniśikhaṃ tathā
saindhavaṃ sapulomānaṃ śāḍvaliṃ vipulaṃ tathā /
kapiñjaliṃ vādiraṃ ca yamadhūmrāyaṇau tathā
jambudhvajaṃ kākajaṅghaṃ svarṇakaṃ tāpasaṃ tathā /
kaidāriṃ śālikarṇaṃ ca dīrghagātraṃ ca śālikam
kautsaṃ tāṇḍāyaniṃ caiva piṅgalaṃ citrakaṃ tathā /
bandhulaṃ bhallakaṃ caiva muṣṭhikaṃ saindhavāyanam
taitilaṃ bhārgavaṃ caiva śuciṃ bahulameva ca /
abudhaṃ budhasenaṃ ca pāṇḍukarṇaṃ sukeralam
ṛjukaṃ maṇḍakaṃ caiva śambaraṃ vañjulaṃ tathā /
māgadhaṃ saralaṃ caiva kartāraṃ cogrameva ca
tuṣāraṃ pārṣadaṃ caiva gautamaṃ bādarāyaṇam /
viśālaṃ śabalaṃ caiva sunāmaṃ meṣameva ca
kāliyaṃ bhramaraṃ caiva tathā pīṭhamukhaṃ munim /
nakhakuṭṭāśmakuṭṭau ca ṣaṭpadaṃ sottamaṃ tathā
pādukopānahau caiva śrutiṃ cāṣasvaraṃ tathā /
agnikuṇḍājyakuṇḍau ca vitaṇḍya tāṇḍyameva ca
kartarākṣaṃ hiraṇyākṣaṃ kuśalaṃ dussahaṃ tathā /
lājaṃ bhayānakaṃ caiva bībhatsaṃ savicakṣaṇam
puṇḍrākṣaṃ puṇḍranāsaṃ cāpyasitaṃ sitameva ca /
vidyujjihvaṃ mahājihvaṃ śālaṅkāyanameva ca
śyāmāyanaṃ māṭharaṃ ca lohitāṅgaṃ tathaiva ca /
saṃvartakaṃ pañcaśikhaṃ triśikhaṃ śikhameva ca
śaṅkhavarṇamukhaṃ śaṇḍaṃ śaṅkukarṇamathāpi ca /
śakranemiṃ gabhastiṃ cāpyaṃśumāliṃ śaṭhaṃ tathā
vidyutaṃ śātajaṅghaṃ ca raudraṃ vīramathāpi ca /
pitāmahājñayā'smābhirlokasya ca guṇepsayā
prayojitaṃ putraśataṃ yathābhūmivibhāgaśaḥ /
yo yasminkarmaṇi yathā yogyastasmin sa yojitaḥ
bhāratīṃ sātvatīṃ caiva vṛīttimārabhaṭīṃ tathā /
samāśritaḥ prayogastu prayukto vai mayā dvijāḥ
parigṛhya praṇamyātha brahmā vijñāpito mayā /
athāha māṃ suraguruḥ kaiśikimapi yojaya
yacca tasyāḥ kṣamaṃ dravyaṃ tad brūhi dvijasattama /
evaṃ tenāsmyabhihitaḥ pratyuktaśca mayā prabhuḥ
dīyatāṃ bhagavandravyaṃ kaiśikyāḥ samprayojakam /
nṛttāṅgahārasampannā rasabhāvakriyātmikā
dṛṣṭā mayā bhagavato nīlakaṇṭhasya nṛtyataḥ /
kaiśikī ṣlakṣṇanaipathyā śṛṅgārarasasambhavā
aśakyā puruṣaiḥ sā tu prayoktuṃ strījanādṛte /
tato 'sṛjanmahātejā manasā'psaraso vibhuḥ
nāṭyālaṅkāracaturāḥ prādānmahyaṃ prayogataḥ /
mañjukeśīṃ sukeśīṃ ca miśrakeśīṃ sulocanām
saudāminīṃ devadattāṃ devasenāṃ manoramām /
sudatīṃ sundarīṃ caiva vidagdhāṃ vipulāṃ tathā
sumālāṃ santatiṃ caiva sunandāṃ sumukhīṃ tathā /
māgadhīmarjunīṃ caiva saralāṃ keralāṃ dhṛtim
nandāṃ sapuṣkalāṃ caiva kalamāṃ caiva me dadau /
svātirbhāṇḍaniyuktastu saha śiṣyaiḥ svayambhuvā
nāradādyāśca gandharvā gānayoge niyojitāḥ /
evaṃ nāṭyamidaṃ samyagbuddhvā sarvaiḥ sutaiḥ saha
svātināradasaṃyukto vedavedāṅgakāraṇam /
upasthito 'haṃ brahmāṇaṃ prayogārthaṃ kṛtāñjaliḥ
nāṭyasya grahaṇaṃ prāptaṃ brūhi kiṃ karavāṇyaham /
etattu vacanaṃ śrutvā pratyuvāca pitāmahaḥ
mahānayaṃ prayogasya samayaḥ pratyupasthitaḥ /
ayaṃ dhvajamahaḥ śrīmān mahendrasya pravartate
atredānīmayaṃ vedo nāṭyasaṃjñaḥ prayujyatām /
tatastasmindhvajamahe nihatāsuradānave
prahṛṣṭāmarasaṃkīrṇe mahendravijayotsave /
pūrvaṃ kṛtā mayā nāndī hyāśīrvacasaṃyutā
aṣṭāṅgapadasaṃyuktā vicitrā vedanirmitā /
tadante 'nukṛtirbaddhā yathā daityāḥ surairjitāḥ
sampheṭavidravakṛtā cchedyabhedyāhavālmikā /
tato brahmādayo devāḥ prayogaparitoṣitāḥ
pradadurmatsutebhyastu sarvopakaraṇāni vai /
prītastu prathamaṃ śakro dattavānsvaṃ dhvajaṃ śubham
brahmā kuṭilakaṃ caiva bhṛṅgāraṃ varuṇaḥ śubham /
sūryaśchatraṃ śivassiddhiṃ vāyurvyajanameva ca
viṣṇuḥ siṃhāsanaṃ caiva kubero mukuṭaṃ tathā /
śrāvyatvaṃ prekṣaṇīyasya dadau devī sarasvatī
śeṣā ye devagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ /
tasminsadasyabhipretānnānājātiguṇāśrayān
aṃśāṃśairbhāṣitaṃ bhāvān rasān rūpaṃ balaṃ tathā /
dattavantaḥ prahṛṣṭāste matsutebhyo divaukasaḥ
evaṃ prayoge prārabdhe daityadānavanāśane /
abhavankṣubhitāḥ sarve daityā ye tatra saṅgatāḥ
virūpākṣa purogāṃśca vighnānprotsāhya te 'bruvan /
na kṣamiṣyāmahe nāṭyametadāgamyatāmiti
tatastairasuraiḥ sārdhaṃ vighnā māyāmupāśritāḥ /
vācaśceṣṭāṃ smṛtiṃ caiva stambhayanti sma nṛtyatām
tathā vidhvaṃsanaṃ dṛṣṭvā sūtradhārasya devarāṭ /
kasmātprayogavaiṣamyamityuktvā dhyānamāviśat
athāpaśyatsado vighnaiḥ samantādparivāritam /
sahetaraiḥ sūtradhāraṃ naṣṭasaṃjñaṃ jaḍīkṛtam
utthāya tvaritaṃ śakraṃ gṛhītvā dhvajamuttamam /
sarvaratnojjvalatanuḥ kiñcidudvṛta locanaḥ
raṅgapīṭhagatānvighnānasurāṃścaiva devarāṭ /
jarjarīkṛtadehāṃstānakarojjarjareṇa saḥ
nihateṣu ca sarveṣua vighneṣu saha dānavaiḥ /
saṃprahṛṣya tato vākyamāhuḥ sarve divaukasaḥ
aho praharaṇaṃ divyamidamāsāditaṃ tvayā /
jarjarīkṛtasarvāṅgā yenaite dānavāḥ kṛtāḥ
yasmādanena te vighnāḥ sāsurā jarjarīkṛtāḥ /
tasmājjarjara eveti nāmato 'yaṃ bhaviṣyati
śeṣā ye caiva hiṃsārthamupayāsyanti hiṃsakāḥ /
dṛṣṭvaiva jarjaraṃ te 'pi gamiṣyantyevameva tu
evamevāstviti tataḥ śakraḥ provāca tānsurān /
rakṣābhūtaśca sarveṣāṃ bhaviṣyatyeṣa jarjaraḥ
prayoge prastute hyevaṃ sphīte śakramahe punaḥ /
trāsaṃ sañjanayanti sma vighnāḥ śeṣāstu nṛtyatām
dṛṣṭvā teṣāṃ vyavasitaṃ daityānāṃ viprakārajam /
upasthito 'haṃ brahmāṇaṃ sutaiḥ sarvaiḥ samanvitaḥ
niścitā bhagavanvighnā nāṭyasyāsya vināśane /
asya rakṣāvidhiṃ samyagājñāpaya sureśvara
tataśca viśvakarmāṇaṃ brahmovāca prayatnataḥ /
kuru lakṣaṇasaṃpannaṃ nāṭyaveśma mahāmate
tato 'cireṇa kālena viśvakarmā mahacchubham /
sarvalakṣaṇasampannaṃ kṛtvā nāṭyagṛhaṃ tu saḥ
proktavāndruhiṇaṃ gatvā sabhāyāntu kṛtāñjalīḥ /
sajjaṃ nāṭyagṛhaṃ deva tadevekṣitumarhasi
tataḥ saha mahendreṇa suraiḥ sarvaiśca setaraiḥ /
āgatastvarito dṛṣṭuṃ druhiṇo nāṭyamaṇḍapam
dṛṣṭvā nāṭyagṛhaṃ brahmā prāha sarvānsurāṃstataḥ /
aṃśabhāgairbhavadbhistu rakṣyo 'yaṃ nāṭyamaṇḍapaḥ
rakṣaṇe maṇḍapasyātha viniyuktastu candramāḥ /
lokapālāstathā dikṣu vidikṣvapi ca mārutāḥ
nepathyabhūmau mitrastu nikṣipto varuṇo 'mbare /
vedikārakṣaṇe vahnirbhāṇḍe sarvadivaukasaḥ
varṇāścatvāra evātha stambheṣu viniyojitāḥ /
ādityāścaiva rudrāśca sthitāḥ stambhāntareśvatha
dhāraṇīśvatha bhūtāni śālāsvapsarastathā /
sarvaveśmasu yakṣiṇyo mahīpṛṣṭhe mahodadhiḥ
dvāraśālāniyuktau tu krutāntaḥ kāla eva ca /
sthāpitau dvārapatreṣu nāgamukhyau mahābalau
dehalyāṃ yamadaṇḍastu śūlaṃ tasyopari sthitam /
dvārapālau sthitau caubhau niyatirmṛtyureva ca
pārśve ca raṅgapīṭhasya mahendraḥ sthitavānsvayam /
sthāpitā mattavāraṇyāṃ vidyuddaityaniṣūdanī
stambheṣu mattavāraṇyāḥ sthāpitā paripālane /
bhūtayakṣapiśāśca guhyakāśca mahābalāḥ
jarjare tu vinikṣiptaṃ vajraṃ daityanibarhaṇam /
tatparvasu vinikṣiptāḥ surendrā hyamitaujasaḥ
śiraḥparvasthito brahmā dvitīye śaṅkarastathā /
tṛtīye ca sthito viṣṇuścaturthe skanda eva ca
pañcame ca mahānāgāḥ śeṣavāsukitakṣakāḥ /
evaṃ vighnavināśāya sthāpitā jarjare surāḥ
raṅgapīṭhasya madhye tu svayaṃ brahmā pratiṣṭhitaḥ /
iṣṭyarthaṃ raṅgamadhye tu kriyate puṣpamokṣaṇam
pātālavāsino ye ca yakṣaguhyakapannagāḥ /
adhastādraṅgapīṭhasya rakṣaṇe te niyojitāḥ
nāyakaṃ rakṣatīndrastu nāyikāṃ ca sarasvatī /
vidūṣakamathauṅkāraḥ śeśāstu prakṛtirharaḥ
yānyetāni niyuktāni daivatānīha rakṣaṇe /
etānyevādhidaivāni bhaviṣyantītyuvāca saḥ
etasminnantare devaiḥ sarvairuktaḥ pitāmahaḥ /
sāmnā tāvadime vighnāḥ sthāpyantāṃ vacasā tvayā
pūrvaṃ sāmaṃ prayoktavyaṃ dvitīyaṃ dānameva ca /
tayorupari bhedastu tato daṇḍaḥ prayujyate
devānāṃ vacanaṃ śrutvā brahmā vighnānuvāca ha /
kasmādbhavanto nāṭyasya vināśāya samutthitāḥ
brahmaṇo vacanaṃ śrutvā virūpākṣo 'bravīdvacaḥ /
daityairvighnagaṇaiḥ sārdhaṃ sāmapūrvamidaṃ tataḥ
yo 'yaṃ bhagavatā sṛṣṭo nāṭyavedaḥ surecchayā /
pratyādeśo 'yamasmākaṃ surārthaṃ bhavatā kṛtaḥ
tannaitadevaṃ kartavyaṃ tvayā lokapitāmaha /
yathā devastathā daityāstvattaḥ sarve vinirgatāḥ
vighnānāṃ vacanaṃ śrutvā brahmā vacanamabravīt /
alaṃ vo manyunā daityā viṣādaṃ tyajatānaghāḥ
bhavatāṃ devatānāṃ ca śubhāśubhavikalpakaḥ /
karmabhāvānvayāpekṣī nāṭyavedo mayā kṛtaḥ
naikāntato 'tra bhavatāṃ devānāṃ cānubhāvanam /
trailokyāsyāsya sarvasya nāṭyaṃ bhāvānukīrtanam
kvaciddharmaḥ kvacitkrīḍā kvacidarthaḥ kvacicchamaḥ /
kvaciddhāsyaṃ kvacidyuddhaṃ kvacitkāmaḥ kvacidvadhaḥ
dharmo dharmapravṛttānāṃ kāmaḥ kāmopasevinām /
nigraho durvinītānāṃ vinītānāṃ damakriyā
klībānāṃ dhārṣṭyajananamutsāhaḥ śūramāninām /
abudhānāṃ vibodhaśca vaiduṣyaṃ viduṣāmapi
īśvarāṇāṃ vilāsaśca sthairyaṃ duḥkhārditasya ca /
arthopajīvināmartho dhṛtirudvegacetasām
nānābhāvopasampannaṃ nānāvasthāntarātmakam /
lokavṛttānukaraṇaṃ nāṭyametanmayā kṛtam
uttamādhamamadhyānāṃ narāṇāṃ karmasaṃśrayam /
hitopadeśajananaṃ dhṛtikrīḍāsukhādikṛt
etadraseṣu bhāveṣu sarvakarmakriyāsvatha /
sarvopadeśajananaṃ nāṭyaṃ loke bhaviṣyati // BhN_1.113* //
duḥkhārtānāṃ śramārtānāṃ śokārtānāṃ tapasvinām /
viśrāntijananaṃ kāle nāṭyametadbhaviṣyati
dharmyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ hitaṃ buddhivivardhanam /
lokopadeśajananaṃ nāṭyametadbhaviṣyati
na tajjñānaṃ na tacchilpaṃ na sā vidyā na sā kalā /
nāsau yogo na tatkarma nāṭye 'smin yanna dṛśyate
tannātra manyuḥ kartavyo bhavadbhiramarānprati /
saptadvīpānukaraṇaṃ nāṭyametadbhaviṣyati
yenānukaraṇaṃ nāṭyametattadyanmayā kṛtam // BhN_1.117* //
devānāmasurāṇāṃ ca rājñāmatha kuṭumbinām /
brahmarṣīṇāṃ ca vijñeyaṃ nāṭyaṃ vṛttāntadarśakam
yo 'yaṃ svabhāvo lokasya sukhaduḥkhasamanvitaḥ /
so 'ṅgādyabhinayopeto nāṭyamityabhidhīyate
vedavidyetihāsānāmākhyānaparikalpanam /
vinodakaraṇaṃ loke nāṭyametadbhaviṣyati // BhN_1.119* //
śrutismṛtisadācārapariśeṣārthakalpanam /
vinodajananaṃ loke nāṭyametadbhaviṣyati // BhN_1.119** //
etasminnantare devān sarvānāha pitāmahaḥ /
kriyatāmadya vidhivadyajanaṃ nāṭyamaṇḍape
balipradānairhomaiśca mantrauṣadhisamanvitaiḥ /
bhojyairbhakṣaiśca pānaiśca baliḥ samupakalpatām
martyalokagatāḥ sarve śubhāṃ pūjāmavāpsyatha /
apūjayitvā raṅgaṃ tu naiva prekṣāṃ pravartayet
apūjayitvā raṅgaṃ tu yaḥ prekṣāṃ kalpayiṣyati /
niṣphalaṃ tasya tat jñānaṃ tiryagyoniṃ ca yāsyati
yajñena saṃmitaṃ hyedadraṅgadaivatapūjanam /
tasmātsarvaprayatnena kartavyaṃ nāṭyayoktṛbhiḥ
nartako 'rthapatirvāpi yaḥ pūjāṃ na kariṣyati /
na kārayiṣyantyanyairvā prāpnotyapacayaṃ tu saḥ
yathāvidhiṃ yathādṛṣṭaṃ yastu pūjāṃ kariṣyati /
sa lapsyate śubhānarthān svargalokaṃ ca yāsyati
evamuktvā tu bhagavāndruhiṇaḥ sahadevataiḥ /
raṅgapūjāṃ kuruśveti māmevaṃ samacodayat
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0