Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 1

1.1

śrīrastu
bharatamunipraṇītaṃ nāṭyaśāstram
atha prathamo 'dhyāyaḥ
praṇamya śirasā devau pitāmahamaheśvarau /
nāṭyaśāstraṃ pravakṣyāmi brahmaṇā yadudāhṛtam

1.2

samāptajapyaṃ vratinaṃ svasutaiḥ parivāritam /
anadhyāye kadācittu bharataṃ nāṭyakovidam

1.3

munayaḥ paryupāsyainamātreyapramukhāḥ purā /
papracchuste mahātmāno niyatendriyabuddhayaḥ

1.4

yo 'yaṃ bhagavatā samyaggrathito vedasammitaḥ /
nāṭyavedaṃ kathaṃ brahmannutpannaḥ kasya vā kṛte

1.5

katyaṅgaḥ kiṃpramāṇaśca prayogaścāsya kīdṛśaḥ /
sarvametadyathātattvaṃ bhagavanvaktumarhasi

1.6

teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā munīnāṃ bharato muniḥ /
pratyuvāca tato vākyaṃ nāṭyavedakathāṃ prati

1.7

bhavadbhiḥ śucibhirbhūtvā tathā'vahitamānasaiḥ /
śrūyatāṃ nāṭyavedasya sambhavo brahmanirmitaḥ

1.8

pūrvaṃ kṛtayuge viprā vṛtte svāyaṃbhuve 'ntare /
tretāyuge 'tha samprāpte manorvaivasvatasya tu

1.9

grāmyadharmapravṛtte tu kāmalobhavaśaṃ gate /
īrṣyākrodhādisaṃmūḍhe loke sukhitaduḥkhite

1.10

devadānavagandharvayakṣarakṣomahoragaiḥ /
jambudvīpe samākrānte lokapālapratiṣṭhite

1.11

mahendrapramukhairdevairuktaḥ kila pitāmahaḥ /
krīḍanīyakamicchāmo dṛṣyaṃ śravyaṃ ca yadbhavet

1.12

na vedavyavahāro 'yaṃ saṃśrāvyaḥ śūdrajātiṣu /
tasmātsṛjāparaṃ vedaṃ pañcamaṃ sārvavarṇikam

1.13

evamastviti tānuktvā devarājaṃ visṛjya ca /
sasmāra caturo vedānyogamāsthāya tattvavit

1.14

neme vedā yataḥ śrāvyāḥ strīśūdrādyāsu jātiṣu /
vedamanyattataḥ srakṣye sarvaśrāvyaṃ tu pañcamam // BhN_1.13* //
dharmyamarthyaṃ yaśasyaṃ ca sopadeśyaṃ sasaṅgraham /
bhaviṣyataśca lokasya sarvakarmānudarśakam

1.15

sarvaśātrārthasampannaṃ sarvaśilpapravartakam /
nāṭyākhyaṃ pañcamaṃ vedaṃ setihāsaṃ karomyaham

1.16

evaṃ saṅkalpya bhagavān sarvavedānanusmaran /
nāṭyavedaṃ tataścakre caturvedāṅgasambhavam

1.17

jagrāha pāṭhyamṛgvedātsāmabhyo gītameva ca /
yajurvedādabhinayān rasānātharvaṇādapi

1.18

vedopavedaiḥ sambaddho nāṭyavedo mahātmanā /
evaṃ bhagavatā sṛṣṭo brahmaṇā sarvavedinā

1.19

utpādya nāṭyavedaṃ tu brahmovāca sureśvaram /
itihāso mayā sṛṣṭaḥ sa sureṣu niyujyatām

1.20

kuśalā ye vidagdhāśca pragalbhāśca jitaśramāḥ /
teṣvayaṃ nāṭyasaṃjño hi vedaḥ saṃkrāmyatāṃ tvayā

1.21

tacchṛtvā vacanaṃ śakro brahmaṇā yadudāhṛtam /
prāñjaliḥ praṇato bhūtvā pratyuvāca pitāmaham

1.22

grahaṇe dhāraṇe jñāne prayoge cāsya sattama /
aśaktā bhagavan devā ayogyā nāṭyakarmaṇi

1.23

ya ime vedaguhyajñā ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ /
ete 'sya grahaṇe śaktāḥ prayoge dhāraṇe tathā

1.24

śrutvā tu śakravacanaṃ māmāhāmbujasambhavaḥ /
tvaṃ putraśatasaṃyuktaḥ prayoktā'sya bhavānagha

1.25

ājñāpito viditvā'haṃ nāṭyavedaṃ pitāmahāt /
putrānadhyāpayāmāsa prayogaṃ cāpi tattvataḥ

1.26

śāṇḍilyaṃ caiva vātsyaṃ ca kohalaṃ dattilaṃ tathā /
jaṭilambaṣṭakau caiva taṇḍumagniśikhaṃ tathā

1.27

saindhavaṃ sapulomānaṃ śāḍvaliṃ vipulaṃ tathā /
kapiñjaliṃ vādiraṃ ca yamadhūmrāyaṇau tathā

1.28

jambudhvajaṃ kākajaṅghaṃ svarṇakaṃ tāpasaṃ tathā /
kaidāriṃ śālikarṇaṃ ca dīrghagātraṃ ca śālikam

1.29

kautsaṃ tāṇḍāyaniṃ caiva piṅgalaṃ citrakaṃ tathā /
bandhulaṃ bhallakaṃ caiva muṣṭhikaṃ saindhavāyanam

1.30

taitilaṃ bhārgavaṃ caiva śuciṃ bahulameva ca /
abudhaṃ budhasenaṃ ca pāṇḍukarṇaṃ sukeralam

1.31

ṛjukaṃ maṇḍakaṃ caiva śambaraṃ vañjulaṃ tathā /
māgadhaṃ saralaṃ caiva kartāraṃ cogrameva ca

1.32

tuṣāraṃ pārṣadaṃ caiva gautamaṃ bādarāyaṇam /
viśālaṃ śabalaṃ caiva sunāmaṃ meṣameva ca

1.33

kāliyaṃ bhramaraṃ caiva tathā pīṭhamukhaṃ munim /
nakhakuṭṭāśmakuṭṭau ca ṣaṭpadaṃ sottamaṃ tathā

1.34

pādukopānahau caiva śrutiṃ cāṣasvaraṃ tathā /
agnikuṇḍājyakuṇḍau ca vitaṇḍya tāṇḍyameva ca

1.35

kartarākṣaṃ hiraṇyākṣaṃ kuśalaṃ dussahaṃ tathā /
lājaṃ bhayānakaṃ caiva bībhatsaṃ savicakṣaṇam

1.36

puṇḍrākṣaṃ puṇḍranāsaṃ cāpyasitaṃ sitameva ca /
vidyujjihvaṃ mahājihvaṃ śālaṅkāyanameva ca

1.37

śyāmāyanaṃ māṭharaṃ ca lohitāṅgaṃ tathaiva ca /
saṃvartakaṃ pañcaśikhaṃ triśikhaṃ śikhameva ca

1.38

śaṅkhavarṇamukhaṃ śaṇḍaṃ śaṅkukarṇamathāpi ca /
śakranemiṃ gabhastiṃ cāpyaṃśumāliṃ śaṭhaṃ tathā

1.39

vidyutaṃ śātajaṅghaṃ ca raudraṃ vīramathāpi ca /
pitāmahājñayā'smābhirlokasya ca guṇepsayā

1.40

prayojitaṃ putraśataṃ yathābhūmivibhāgaśaḥ /
yo yasminkarmaṇi yathā yogyastasmin sa yojitaḥ

1.41

bhāratīṃ sātvatīṃ caiva vṛīttimārabhaṭīṃ tathā /
samāśritaḥ prayogastu prayukto vai mayā dvijāḥ

1.42

parigṛhya praṇamyātha brahmā vijñāpito mayā /
athāha māṃ suraguruḥ kaiśikimapi yojaya

1.43

yacca tasyāḥ kṣamaṃ dravyaṃ tad brūhi dvijasattama /
evaṃ tenāsmyabhihitaḥ pratyuktaśca mayā prabhuḥ

1.44

dīyatāṃ bhagavandravyaṃ kaiśikyāḥ samprayojakam /
nṛttāṅgahārasampannā rasabhāvakriyātmikā

1.45

dṛṣṭā mayā bhagavato nīlakaṇṭhasya nṛtyataḥ /
kaiśikī ṣlakṣṇanaipathyā śṛṅgārarasasambhavā

1.46

aśakyā puruṣaiḥ sā tu prayoktuṃ strījanādṛte /
tato 'sṛjanmahātejā manasā'psaraso vibhuḥ

1.47

nāṭyālaṅkāracaturāḥ prādānmahyaṃ prayogataḥ /
mañjukeśīṃ sukeśīṃ ca miśrakeśīṃ sulocanām

1.48

saudāminīṃ devadattāṃ devasenāṃ manoramām /
sudatīṃ sundarīṃ caiva vidagdhāṃ vipulāṃ tathā

1.49

sumālāṃ santatiṃ caiva sunandāṃ sumukhīṃ tathā /
māgadhīmarjunīṃ caiva saralāṃ keralāṃ dhṛtim

1.50

nandāṃ sapuṣkalāṃ caiva kalamāṃ caiva me dadau /
svātirbhāṇḍaniyuktastu saha śiṣyaiḥ svayambhuvā

1.51

nāradādyāśca gandharvā gānayoge niyojitāḥ /
evaṃ nāṭyamidaṃ samyagbuddhvā sarvaiḥ sutaiḥ saha

1.52

svātināradasaṃyukto vedavedāṅgakāraṇam /
upasthito 'haṃ brahmāṇaṃ prayogārthaṃ kṛtāñjaliḥ

1.53

nāṭyasya grahaṇaṃ prāptaṃ brūhi kiṃ karavāṇyaham /
etattu vacanaṃ śrutvā pratyuvāca pitāmahaḥ

1.54

mahānayaṃ prayogasya samayaḥ pratyupasthitaḥ /
ayaṃ dhvajamahaḥ śrīmān mahendrasya pravartate

1.55

atredānīmayaṃ vedo nāṭyasaṃjñaḥ prayujyatām /
tatastasmindhvajamahe nihatāsuradānave

1.56

prahṛṣṭāmarasaṃkīrṇe mahendravijayotsave /
pūrvaṃ kṛtā mayā nāndī hyāśīrvacasaṃyutā

1.57

aṣṭāṅgapadasaṃyuktā vicitrā vedanirmitā /
tadante 'nukṛtirbaddhā yathā daityāḥ surairjitāḥ

1.58

sampheṭavidravakṛtā cchedyabhedyāhavālmikā /
tato brahmādayo devāḥ prayogaparitoṣitāḥ

1.59

pradadurmatsutebhyastu sarvopakaraṇāni vai /
prītastu prathamaṃ śakro dattavānsvaṃ dhvajaṃ śubham

1.60

brahmā kuṭilakaṃ caiva bhṛṅgāraṃ varuṇaḥ śubham /
sūryaśchatraṃ śivassiddhiṃ vāyurvyajanameva ca

1.61

viṣṇuḥ siṃhāsanaṃ caiva kubero mukuṭaṃ tathā /
śrāvyatvaṃ prekṣaṇīyasya dadau devī sarasvatī

1.62

śeṣā ye devagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ /
tasminsadasyabhipretānnānājātiguṇāśrayān

1.63

aṃśāṃśairbhāṣitaṃ bhāvān rasān rūpaṃ balaṃ tathā /
dattavantaḥ prahṛṣṭāste matsutebhyo divaukasaḥ

1.64

evaṃ prayoge prārabdhe daityadānavanāśane /
abhavankṣubhitāḥ sarve daityā ye tatra saṅgatāḥ

1.65

virūpākṣa purogāṃśca vighnānprotsāhya te 'bruvan /
na kṣamiṣyāmahe nāṭyametadāgamyatāmiti

1.66

tatastairasuraiḥ sārdhaṃ vighnā māyāmupāśritāḥ /
vācaśceṣṭāṃ smṛtiṃ caiva stambhayanti sma nṛtyatām

1.67

tathā vidhvaṃsanaṃ dṛṣṭvā sūtradhārasya devarāṭ /
kasmātprayogavaiṣamyamityuktvā dhyānamāviśat

1.68

athāpaśyatsado vighnaiḥ samantādparivāritam /
sahetaraiḥ sūtradhāraṃ naṣṭasaṃjñaṃ jaḍīkṛtam

1.69

utthāya tvaritaṃ śakraṃ gṛhītvā dhvajamuttamam /
sarvaratnojjvalatanuḥ kiñcidudvṛta locanaḥ

1.70

raṅgapīṭhagatānvighnānasurāṃścaiva devarāṭ /
jarjarīkṛtadehāṃstānakarojjarjareṇa saḥ

1.71

nihateṣu ca sarveṣua vighneṣu saha dānavaiḥ /
saṃprahṛṣya tato vākyamāhuḥ sarve divaukasaḥ

1.72

aho praharaṇaṃ divyamidamāsāditaṃ tvayā /
jarjarīkṛtasarvāṅgā yenaite dānavāḥ kṛtāḥ

1.73

yasmādanena te vighnāḥ sāsurā jarjarīkṛtāḥ /
tasmājjarjara eveti nāmato 'yaṃ bhaviṣyati

1.74

śeṣā ye caiva hiṃsārthamupayāsyanti hiṃsakāḥ /
dṛṣṭvaiva jarjaraṃ te 'pi gamiṣyantyevameva tu

1.75

evamevāstviti tataḥ śakraḥ provāca tānsurān /
rakṣābhūtaśca sarveṣāṃ bhaviṣyatyeṣa jarjaraḥ

1.76

prayoge prastute hyevaṃ sphīte śakramahe punaḥ /
trāsaṃ sañjanayanti sma vighnāḥ śeṣāstu nṛtyatām

1.77

dṛṣṭvā teṣāṃ vyavasitaṃ daityānāṃ viprakārajam /
upasthito 'haṃ brahmāṇaṃ sutaiḥ sarvaiḥ samanvitaḥ

1.78

niścitā bhagavanvighnā nāṭyasyāsya vināśane /
asya rakṣāvidhiṃ samyagājñāpaya sureśvara

1.79

tataśca viśvakarmāṇaṃ brahmovāca prayatnataḥ /
kuru lakṣaṇasaṃpannaṃ nāṭyaveśma mahāmate

1.80

tato 'cireṇa kālena viśvakarmā mahacchubham /
sarvalakṣaṇasampannaṃ kṛtvā nāṭyagṛhaṃ tu saḥ

1.81

proktavāndruhiṇaṃ gatvā sabhāyāntu kṛtāñjalīḥ /
sajjaṃ nāṭyagṛhaṃ deva tadevekṣitumarhasi

1.82

tataḥ saha mahendreṇa suraiḥ sarvaiśca setaraiḥ /
āgatastvarito dṛṣṭuṃ druhiṇo nāṭyamaṇḍapam

1.83

dṛṣṭvā nāṭyagṛhaṃ brahmā prāha sarvānsurāṃstataḥ /
aṃśabhāgairbhavadbhistu rakṣyo 'yaṃ nāṭyamaṇḍapaḥ

1.84

rakṣaṇe maṇḍapasyātha viniyuktastu candramāḥ /
lokapālāstathā dikṣu vidikṣvapi ca mārutāḥ

1.85

nepathyabhūmau mitrastu nikṣipto varuṇo 'mbare /
vedikārakṣaṇe vahnirbhāṇḍe sarvadivaukasaḥ

1.86

varṇāścatvāra evātha stambheṣu viniyojitāḥ /
ādityāścaiva rudrāśca sthitāḥ stambhāntareśvatha

1.87

dhāraṇīśvatha bhūtāni śālāsvapsarastathā /
sarvaveśmasu yakṣiṇyo mahīpṛṣṭhe mahodadhiḥ

1.88

dvāraśālāniyuktau tu krutāntaḥ kāla eva ca /
sthāpitau dvārapatreṣu nāgamukhyau mahābalau

1.89

dehalyāṃ yamadaṇḍastu śūlaṃ tasyopari sthitam /
dvārapālau sthitau caubhau niyatirmṛtyureva ca

1.90

pārśve ca raṅgapīṭhasya mahendraḥ sthitavānsvayam /
sthāpitā mattavāraṇyāṃ vidyuddaityaniṣūdanī

1.91

stambheṣu mattavāraṇyāḥ sthāpitā paripālane /
bhūtayakṣapiśāśca guhyakāśca mahābalāḥ

1.92

jarjare tu vinikṣiptaṃ vajraṃ daityanibarhaṇam /
tatparvasu vinikṣiptāḥ surendrā hyamitaujasaḥ

1.93

śiraḥparvasthito brahmā dvitīye śaṅkarastathā /
tṛtīye ca sthito viṣṇuścaturthe skanda eva ca

1.94

pañcame ca mahānāgāḥ śeṣavāsukitakṣakāḥ /
evaṃ vighnavināśāya sthāpitā jarjare surāḥ

1.95

raṅgapīṭhasya madhye tu svayaṃ brahmā pratiṣṭhitaḥ /
iṣṭyarthaṃ raṅgamadhye tu kriyate puṣpamokṣaṇam

1.96

pātālavāsino ye ca yakṣaguhyakapannagāḥ /
adhastādraṅgapīṭhasya rakṣaṇe te niyojitāḥ

1.97

nāyakaṃ rakṣatīndrastu nāyikāṃ ca sarasvatī /
vidūṣakamathauṅkāraḥ śeśāstu prakṛtirharaḥ

1.98

yānyetāni niyuktāni daivatānīha rakṣaṇe /
etānyevādhidaivāni bhaviṣyantītyuvāca saḥ

1.99

etasminnantare devaiḥ sarvairuktaḥ pitāmahaḥ /
sāmnā tāvadime vighnāḥ sthāpyantāṃ vacasā tvayā

1.100

pūrvaṃ sāmaṃ prayoktavyaṃ dvitīyaṃ dānameva ca /
tayorupari bhedastu tato daṇḍaḥ prayujyate

1.101

devānāṃ vacanaṃ śrutvā brahmā vighnānuvāca ha /
kasmādbhavanto nāṭyasya vināśāya samutthitāḥ

1.102

brahmaṇo vacanaṃ śrutvā virūpākṣo 'bravīdvacaḥ /
daityairvighnagaṇaiḥ sārdhaṃ sāmapūrvamidaṃ tataḥ

1.103

yo 'yaṃ bhagavatā sṛṣṭo nāṭyavedaḥ surecchayā /
pratyādeśo 'yamasmākaṃ surārthaṃ bhavatā kṛtaḥ

1.104

tannaitadevaṃ kartavyaṃ tvayā lokapitāmaha /
yathā devastathā daityāstvattaḥ sarve vinirgatāḥ

1.105

vighnānāṃ vacanaṃ śrutvā brahmā vacanamabravīt /
alaṃ vo manyunā daityā viṣādaṃ tyajatānaghāḥ

1.106

bhavatāṃ devatānāṃ ca śubhāśubhavikalpakaḥ /
karmabhāvānvayāpekṣī nāṭyavedo mayā kṛtaḥ

1.107

naikāntato 'tra bhavatāṃ devānāṃ cānubhāvanam /
trailokyāsyāsya sarvasya nāṭyaṃ bhāvānukīrtanam

1.108

kvaciddharmaḥ kvacitkrīḍā kvacidarthaḥ kvacicchamaḥ /
kvaciddhāsyaṃ kvacidyuddhaṃ kvacitkāmaḥ kvacidvadhaḥ

1.109

dharmo dharmapravṛttānāṃ kāmaḥ kāmopasevinām /
nigraho durvinītānāṃ vinītānāṃ damakriyā

1.110

klībānāṃ dhārṣṭyajananamutsāhaḥ śūramāninām /
abudhānāṃ vibodhaśca vaiduṣyaṃ viduṣāmapi

1.111

īśvarāṇāṃ vilāsaśca sthairyaṃ duḥkhārditasya ca /
arthopajīvināmartho dhṛtirudvegacetasām

1.112

nānābhāvopasampannaṃ nānāvasthāntarātmakam /
lokavṛttānukaraṇaṃ nāṭyametanmayā kṛtam

1.113

uttamādhamamadhyānāṃ narāṇāṃ karmasaṃśrayam /
hitopadeśajananaṃ dhṛtikrīḍāsukhādikṛt

1.114

etadraseṣu bhāveṣu sarvakarmakriyāsvatha /
sarvopadeśajananaṃ nāṭyaṃ loke bhaviṣyati // BhN_1.113* //
duḥkhārtānāṃ śramārtānāṃ śokārtānāṃ tapasvinām /
viśrāntijananaṃ kāle nāṭyametadbhaviṣyati

1.115

dharmyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ hitaṃ buddhivivardhanam /
lokopadeśajananaṃ nāṭyametadbhaviṣyati

1.116

na tajjñānaṃ na tacchilpaṃ na sā vidyā na sā kalā /
nāsau yogo na tatkarma nāṭye 'smin yanna dṛśyate

1.117

tannātra manyuḥ kartavyo bhavadbhiramarānprati /
saptadvīpānukaraṇaṃ nāṭyametadbhaviṣyati

1.118

yenānukaraṇaṃ nāṭyametattadyanmayā kṛtam // BhN_1.117* //
devānāmasurāṇāṃ ca rājñāmatha kuṭumbinām /
brahmarṣīṇāṃ ca vijñeyaṃ nāṭyaṃ vṛttāntadarśakam

1.119

yo 'yaṃ svabhāvo lokasya sukhaduḥkhasamanvitaḥ /
so 'ṅgādyabhinayopeto nāṭyamityabhidhīyate

1.120

vedavidyetihāsānāmākhyānaparikalpanam /
vinodakaraṇaṃ loke nāṭyametadbhaviṣyati // BhN_1.119* //
śrutismṛtisadācārapariśeṣārthakalpanam /
vinodajananaṃ loke nāṭyametadbhaviṣyati // BhN_1.119** //
etasminnantare devān sarvānāha pitāmahaḥ /
kriyatāmadya vidhivadyajanaṃ nāṭyamaṇḍape

1.121

balipradānairhomaiśca mantrauṣadhisamanvitaiḥ /
bhojyairbhakṣaiśca pānaiśca baliḥ samupakalpatām

1.122

martyalokagatāḥ sarve śubhāṃ pūjāmavāpsyatha /
apūjayitvā raṅgaṃ tu naiva prekṣāṃ pravartayet

1.123

apūjayitvā raṅgaṃ tu yaḥ prekṣāṃ kalpayiṣyati /
niṣphalaṃ tasya tat jñānaṃ tiryagyoniṃ ca yāsyati

1.124

yajñena saṃmitaṃ hyedadraṅgadaivatapūjanam /
tasmātsarvaprayatnena kartavyaṃ nāṭyayoktṛbhiḥ

1.125

nartako 'rthapatirvāpi yaḥ pūjāṃ na kariṣyati /
na kārayiṣyantyanyairvā prāpnotyapacayaṃ tu saḥ

1.126

yathāvidhiṃ yathādṛṣṭaṃ yastu pūjāṃ kariṣyati /
sa lapsyate śubhānarthān svargalokaṃ ca yāsyati

1.127

evamuktvā tu bhagavāndruhiṇaḥ sahadevataiḥ /
raṅgapūjāṃ kuruśveti māmevaṃ samacodayat

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc