નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 2

ઇતિ ભારતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે નાટ્યોત્પત્તિર્નામ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
અથ ભારતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
ભરતસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પપ્રચ્છુર્મુનયસ્તતઃ ।
ભગવન્ શ્રોતુમિચ્છામો યજનં રઙ્ગસંશ્રયમ્

અથ વા યા ક્રિયાસ્તત્ર લક્ષણં યચ્ચ પૂજનમ્ ।
ભવિષ્યદ્ભિર્નરૈઃ કાર્યં કથં તન્નાટ્યવેશ્મનિ

ઇહાદિર્નાટ્યયોગસ્ય નાટ્યમણ્ડપ એવ હિ ।
તસ્માત્તસ્યૈવ તાવત્ત્વં લક્ષણં વક્તુમર્હસિ

તેષાં તુ વચનં શ્રુત્વા મુનીનાં ભરતો ઽબ્રવીત્ ।
લક્ષણં પૂજનં ચૈવ શ્રૂયતાં નાટ્યવેશ્મનઃ

દિવ્યાનાં માનસી સૃષ્ટિર્ગૃહેષૂપવનેષુ ચ ।
(યથા ભાવાભિનિર્વર્ત્યાઃ સર્વે ભાવાસ્તુ માનુષાઃ) ।
નરાણાં યત્નતઃ કાર્યા લક્ષણાભિહિતા ક્રિયા

શ્રૂયતાં તદ્યથા યત્ર કર્તવ્યો નાટ્યમણ્ડપઃ ।
તસ્ય વાસ્તુ ચ પૂજા ચ યથા યોજ્યા પ્રયત્નતઃ

ઇહ પ્રેક્ષ્યાગૃહં દૃષ્ટ્વા ધીમતા વિશ્વકર્મણા ।
ત્રિવિધઃ સન્નિવેશશ્ચ શાસ્ત્રતઃ પરિકલ્પિતઃ

વિકૃષ્ટશ્ચતુરશ્રશ્ચ ત્ર્યશ્રશ્ચૈવ તુ મણ્ડપઃ ।
તેષાં ત્રીણિ પ્રમાણાનિ જ્યેષ્ઠં મધ્યં તથાઽવરમ્

પ્રમાણમેષાં નિર્દિષ્ટં હસ્તદણ્ડસમાશ્રયમ્ ।
શતં ચાષ્ટૌ ચતુઃષષ્ટિર્હસ્તા દ્વાત્રિંશદેવ ચ

અષ્ટાધિકં શતં જ્યેષ્ઠં ચતુઃષષ્ટિસ્તુ મધ્યમમ્ ।
કનીયસ્તુ તથા વેશ્મ હસ્તા દ્વાત્રિંશદિષ્યતે

દેવાનાં તુ ભવેજ્જ્યેષ્ઠં નૃપાણાં મધ્યમં ભવેત્ ।
શેષાણાં પ્રકૃતીનાં તુ કનીયઃ સંવિધીયતે

પ્રેક્ષાગૃહાણાં સર્વેષાં પ્રશસ્તં મધ્યમં સ્મૃતમ્ ।
તત્ર પાઠ્યં ચ ગેયં ચ સુખશ્રાવ્યતરં ભવેત્ ॥ ભ્ન્_2.11* ॥
પ્રેક્ષાગૃહાણાં સર્વેષાં ત્રિપ્રકારો વિધિઃ સ્મૃતઃ ।
વિકૃષ્ટશ્ચતુરસ્રશ્ચ ત્ર્યસ્રશ્ચૈવ પ્રયોક્તૃભિઃ ॥ ભ્ન્_2.11** ॥
કનીયસ્તુ સ્મૃતં ત્ર્યસ્રં ચતુરસ્રં તુ મધ્યમમ્ ।
જ્યેષ્ઠં વિકૃષ્ટં વિજ્ઞેયં નાટ્યવેદપ્રયોક્તૃભિઃ ॥ ભ્ન્_2.11*** ॥
પ્રમાણં યચ્ચ નિર્દિષ્ટં લક્ષણં વિશ્વકર્મણા ।
પ્રેક્ષાગૃહાણાં સર્વેષાં તચ્ચૈવ હિ નિબોધત

અણૂ રજશ્ચ વાલશ્ચ લિક્ષા યૂકા યવસ્તથા ।
અઙ્ગુલં ચ તથા હસ્તો દણ્ડશ્ચૈવ પ્રકીર્તિતઃ

અણવો ઽષ્ટૌ રજઃ પ્રોક્તં તાન્યષ્ટૌ વાલ ઉચ્યતે ।
વાલાસ્ત્વષ્ટૌ ભવેલ્લિક્ષા યૂકા લિક્ષાષ્ટકં ભવેત્

યૂકાસ્ત્વષ્ટૌ યવો જ્ઞેયો યવાસ્ત્વષ્ટૌ તથાઙ્ગુલમ્ ।
અઙ્ગુલાનિ તથા હસ્તશ્ચતુર્વિંશતિરુચ્યતે

ચતુર્હસ્તો ભવેદ્દણ્ડો નિર્દિષ્ટસ્તુ પ્રમાણતઃ ।
અનેનૈવ પ્રમાણેન વક્ષ્યામ્યેષાં વિનિર્ણયમ્

ચતુઃષષ્ટિકરાન્કુર્યાદ્દીર્ઘત્વેન તુ મણ્ડપમ્ ।
દ્વાત્રિંશતં ચ વિસ્તારન્મર્ત્યાનાં યો ભવેદિહ

અત ઊર્ધ્વં ન કર્તવ્યઃ કર્તૃભિર્નાટ્યમણ્ડપઃ ।
યસ્માદવ્યક્તભાવં હિ તત્ર નાટ્યં વ્રજેદિતિ

મણ્ડપે વિપ્રકૃષ્ટે તુ પાઠ્યમુચ્ચારિતસ્વરમ્ ।
અનિસ્સરણધર્મત્વાદ્વિસ્વરત્વં ભૃશં વ્રજેત્

યશ્ચાપ્યાસ્યગતો ભાવો નાનાદૃષ્ટિસમન્વિતઃ
સ વેશ્મનઃ પ્રકૃષ્ટત્વાદ્ વ્રજેદવ્યક્તતાં પરામ્

પ્રેક્ષાગૃહાણાં સર્વેષાં તસ્માન્મધ્યમમિષ્યતે ।
યાવત્પાઠ્યં ચ ગેયં ચ તત્ર શ્રવ્યતરં ભવેત્

પ્રેક્ષાગૃહાણાં સર્વેષાં ત્રિપ્રકારો વિધિઃ સ્મૃતઃ ।
વિકૃષ્ટશ્ચતુરસ્રશ્ચ ત્ર્યસ્રશ્ચૈવ પ્રયોક્તૃભિઃ ॥ ભ્ન્_2.21* ॥
કનીયસ્તુ સ્મૃતં ત્ર્યસ્રં ચતુરસ્રં તુ મધ્યમમ્ ।
જ્યેષ્ઠં વિકૃષ્ટં વિજ્ઞેયં નાટ્યવેદપ્રયોક્તૃભિઃ ॥ ભ્ન્_2.21** ॥
દેવાનાં માનસી સૃષ્ટિર્ગૃહેષૂપવનેષુ ચ ।
યત્નભાવાભિનિષ્પન્નાઃ સર્વે ભાવા હિ માનુષા

તસ્માદ્દેવકૃતૈર્ભાવૈર્ન વિસ્પર્ધેત માનુષઃ ।
માનુષસ્ય તુ ગેહસ્ય સમ્પ્રવક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

ભૂમેર્વિભાગં પૂર્વં તુ પરીક્ષેત પ્રયોજક ।
તતો વાસ્તુ પ્રમાણેન પ્રારભેત શુભેચ્છયા

સમા સ્થિરા તુ કઠિના કૃષ્ણા ગૌરી ચ યા ભવેત્ ।
ભૂમિસ્તત્રૈવ કર્તવ્યઃ કર્તૃભિર્નાટ્યમણ્ડપઃ

પ્રથમં શોધનં કૃત્વા લાઙ્ગલેન સમુત્કૃષેત્ ।
અસ્થિકીલકપાલાનિ તૃણગુલ્માંશ્ચ શોધયેત્

શોધયિત્વા વસુમતીં પ્રમાણં નિર્દિશેત્તતઃ ।
(ત્રીણ્યુત્તરાણિ સૌમ્યં ચ વિશાખાપિ ચ રેવતી ।
હસ્તિતિષ્યાનુરાધાશ્ચ પ્રશસ્તા નાટ્યકર્મણિ) ।
પુષ્યનક્ષત્રયોગેન શુક્લં સૂત્રં પ્રસારયેત્

કાર્પાસં બાલ્બજં વાપિ મૌઞ્જં વાલ્કલમેવ ચ ।
સૂત્રં બુધૈસ્તુ કર્તવ્યં યસ્ય ચ્છેદો ન વિદ્યતે

અર્ધચ્છિન્ને ભવેત્સૂત્રે સ્વામિનો મરણં ધ્રુવમ્ ।
ત્રિભાગચ્છિન્નયા રજ્વા રાષ્ટ્રકોપો વિધીયતે

છિન્નાયાં તુ ચતુર્ભાગે પ્રયોક્તુર્નાશ ઉચ્યતે ।
હસ્તાત્પ્રભ્રષ્ટયા વાપિ કશ્ચિત્વપચયો ભવેત્

તસ્માન્નિત્યં પ્રયત્નેન રજ્જુગ્રહણમિષ્યતે ।
કાર્યં ચૈવ પ્રયત્નેન માનં નાટ્યગૃહસ્ય તુ

મુહૂર્તેનાનુકૂલેન તિથ્યા સુકરણેન ચ ।
બ્રાહ્મણાંસ્તર્પયિત્વા તુ પુણ્યાહં વાચયેત્તતઃ

શાન્તિતોયં તતો દત્ત્વા તતઃ સૂત્રં પ્રસારયેત્ ।
ચતુષ્ષષ્ટિકરાન્કૃત્વા દ્વિધા કુર્યાત્પુનશ્ચ તાન્

પૃષ્ઠતો યો ભવેદ્ભાગો દ્વિધાભૂતસ્ય તસ્ય તુ ।
સમમર્ધવિભાગેન રઙ્ગશીર્ષં પ્રકલ્પયેત્

પશ્ચિમે ચ વિભાગે ઽથ નેપથ્યગૃહમાદિશેત્ ।
વિભજ્ય ભાગાન્વિધિવદ્યયથાવદનુપૂર્વશઃ

શુભે નક્ષત્રયોગે ચ મણ્ડપસ્ય નિવેશનમ્ ।
શઙ્ખદુન્દુભિનિર્ઘોષૈર્મૃદઙ્ગપણવાદિભિઃ

સર્વાતોદ્યૈઃ પ્રણુદિતૈઃ સ્થાપનં કાર્યમેવ તુ ।
ઉત્સાર્યાણિ ત્વનિષ્ટાનિ પાષણ્ડ્યાશ્રમિણસ્તથા

કાષાયવસનાશ્ચૈવ વિકલાશ્ચૈઅવ યે નરાઃ ।
નિશાયાં ચ બલિઃ કાર્યા નાનાભોજનસંયુતઃ

ગન્ધપુષ્પફલોપેતા દિશો દશ સમાશ્રિતઃ ।
પૂર્વેણ શુક્લાન્નયુતો નીલાન્નો દક્ષિણેન ચ

પશ્ચિમેન બલિઃ પીતો રક્તશ્ચૈવોત્તરેણ તુ ।
યાદૃશં દિશિ યસ્યાં તુ દૈવતં પરિકલ્પિતમ્

તાદૃશસ્તત્ર દાતવ્યો બલિર્મન્ત્રપુરસ્કૃતઃ ।
સ્થાપને બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ દાતવ્યં ઘૃતપાયસમ્

મધુપર્કસ્તથા રાજ્ઞે કર્તૃભ્યશ્ચ ગુડૌદનમ્ ।
નક્ષત્રેણ તુ કર્તવ્યં મૂલેન સ્થાપનં બુધૈઃ

મુહૂર્તેનાનુકૂલેન તિથ્યા સુકરણેન ચ ।
એવં તુ સ્થાપનં કૃત્વા ભિત્તિકર્મ પ્રયોજયેત્

ભિત્તિકર્મણિ નિર્વૃત્તે સ્તમ્ભાનાં સ્થાપનં તતઃ ।
તિથિનક્ષત્રયોગેન શુભેન કરણેન ચ

સ્તમ્ભાનાં સ્થાપનં કાર્યં રોહિણ્યા શ્રવણેન વા ।
આચાર્યેણ સુયુક્તેન ત્રિરાત્રોપોષિતેન ચ

સ્તમ્ભાનાં સ્થાપનં કાર્યં પ્રાપ્તે સૂર્યોદયે શુભે ।
પ્રથમે બ્રાહ્મણસ્તમ્ભે સર્પિસ્સર્ષપસંસ્કૃતઃ

સર્વશુક્લો વિધિઃ કાર્યો દદ્યાત્પાયસમેવ ચ ।
તતશ્ચ ક્ષત્રિયસ્તમ્ભે વસ્ત્રમાલ્યાનુલેપનમ્

સર્વ રક્તં પ્રદાતવ્યં દ્વિજેભ્યશ્ચ ગુડૌદનમ્ ।
વૈશ્યસ્તમ્ભે વિધિઃ કાર્યો દિગ્ભાગે પશ્ચિમોત્તરે

સર્વં પ્રીતં પ્રદાતવ્યં દ્વિજેભ્યશ્ચ ઘૃતૌદનમ્ ।
શૂદ્રસ્તમ્ભે વિધિઃ કાર્યઃ સમ્યક્પૂર્વોત્તરાશ્રયે

નીલપ્રાયં પ્રયત્નેન કૂસરં ચ દ્વિજાશનમ્ ।
પૂર્વોક્તબ્રાહ્મણસ્તમ્ભે શુક્લમાલ્યાનુલેપને

નિક્ષિપેત્કનકં મૂલે કર્ણાભરણસંશ્રયમ્ ।
તામ્રં ચાધઃ પ્રદાતવ્યં સ્તમ્ભે ક્ષત્રિયસંજ્ઞકે

વૈશ્યસ્તમ્ભસ્ય મૂલે તુ રજતં સમ્પ્રદાપયેત્ ।
શૂદ્રસ્તમ્ભસ્ય મૂલે તુ દદ્યાદાયસમેવ ચ

સર્વેષ્વેવ તુ નિક્ષેપ્યં સ્તમ્ભમૂલેષુ કાઞ્ચનમ્ ।
સ્વસ્તિપુણ્યાહઘોષેણ જયશબ્દેન ચૈવ હિ

સ્તમ્ભાનાં સ્થાપનં કાર્યં પુષ્પમાલાપુરસ્કૃતમ્ ।
રત્નદાનૈઃ સગોદાનૈર્વસ્ત્રદાનૈરનલ્પકૈઃ

બ્રાહ્મણાંસ્તર્પયિત્વા તુ સ્તમ્ભાનુત્થાપયેત્તતઃ ।
અચલં ચાપ્યકમ્પઞ્ચ તથૈવાવલિતં પુનઃ

સ્તમ્ભસ્યોત્થાપને સમ્યગ્દોષા હ્યેતે પ્રકીર્તિતાઃ ।
અવૃષ્ટિરુક્તા ચલને વલને મૃત્યુતો ભયમ્

કમ્પને પરચક્રાત્તુ ભયં ભવતિ દારુણમ્ ।
દોષૈરેતૈર્વિહીનં તુ સ્તમ્ભમુત્થાપયેચ્છિવમ્

પવિત્રે બ્રાહ્મણસ્તમ્ભે દાતવ્યા દક્ષિણા ચ ગૌઃ ।
શેષાણાં ભોજનં કાર્યં સ્થાપને કર્તૃસંશ્રયમ્

મન્ત્રપૂતં ચ તદ્દેયં નાટ્યાચાર્યેણ ધીમતા ।
પુરોહિતં નૃપં ચૈવ ભોજયેન્મધુપાયસૈઃ

કર્તૄનાપિ તથા સર્વાન્કૃસરાં લવણોત્તરામ્ ।
સર્વમેવં વિધિં કૃત્વા સર્વાતોદ્યૈઃ પ્રવાદિતૈઃ

અભિમન્ત્ર્ય યથાન્યાયં સ્તમ્ભાનુત્થાપયેચ્છુચિઃ ।
ઽયથાઽચલો ગિરિર્મેરુર્હિમવાંશ્ચ મહાબલઃ

જયાવહો નરેન્દ્રસ્ય તથા ત્વમચલો ભવઽ ।
સ્તમ્ભદ્વારં ચ ભિત્તિં ચ નેપથ્યગૃહમેવ ચ

એવમુત્થાપયેતજ્જ્ઞો વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ।
રઙ્ગપીઠસ્ય પાર્શ્વે તુ કર્તવ્યા મત્તવારણી

ચતુસ્તમ્ભસમાયુક્તા રઙ્ગપીઠપ્રમાણતઃ ।
અધ્યર્ધહસ્તોત્સેધેન કર્તવ્યા મત્તવારણી

ઉત્સેધેન તયોસ્તુલ્યં કર્તવ્યં રઙ્ગમણ્ડપમ્ ।
તસ્યાં માલ્યં ચ ધૂપં ચ ગન્ધં વસ્ત્રં તથૈવ ચ

નાનાવર્ણાનિ દેયાનિ તથા ભૂતપ્રિયો બલિઃ ।
આયસં તત્ર દાતવ્યં સ્તમ્ભાનાં કુશૈલૈરધઃ

ભોજને કૃસરાશ્ચૈવ દાતવ્યં બ્રાહ્મણાશનમ્ ।
એવં વિધિપુરસ્કારૈઃ કર્તવ્યા મત્તવારણી

રઙ્ગપીઠં તતઃ કાર્યં વિધિદૃષ્ટેણ કર્મણા ।
રઙ્ગશીર્ષસ્તુ કર્તવ્યં ષડ્દારુકસમન્વિતમ્

કાર્યં દ્વારદ્વયં ચાત્ર નેપથ્યગૃહકસ્ય તુ ।
પૂરણે મૃત્તિકા ચાત્ર કૃષ્ણા દેયા પ્રયત્નતઃ

લાઙ્ગલેન સમુત્કૃષ્ય નિર્લોષ્ટતૃણશર્કરમ્ ।
લાઙ્ગલે શુદ્ધવર્ણો તુ ધુર્યો યોજ્યૌ પ્રયત્નતઃ

કર્તારઃ પુરુષશ્ચાત્ર યે ઽઙ્ગદોષવિવિર્જિતાઃ ।
અહીનાઙ્ગૈશ્ચ વોઢવ્યા મૃત્તિકા પિટકૈર્નવૈઃ

એવંવિધૈઃ પ્રકર્તવ્યં રઙ્ગશીર્ષં પ્રયત્નતઃ ।
કૂર્મપૃષ્ઠં ન કર્તવ્યં મત્સ્યપૃષ્ઠં તથૈવ ચ

શુદ્ધાદર્શતલાકારં રઙ્ગશીર્ષં પ્રશસ્યતે ।
રત્નાનિ ચાત્ર દેયાનિ પૂર્વે વજ્રં વિચક્ષણૈઃ

વૈડૂર્યં દક્ષિણે પાર્શ્વે સ્ફટિકં પશ્ચિમે તથા ।
પ્રવાલમુત્તરે ચૈવ મધ્યે તુ કનકં ભવેત્

એવં રઙ્ગશિરઃ કૃત્વા દારુકર્મ પ્રયોજયેત્ ।
ઊહપ્રત્યૂહસંયુક્તઃ નાનાશિલ્પપ્રયોજિતમ્

નાનાસઞ્જવનોપેતં બહુવ્યાલોપશોભિતમ્ ।
સસાલભઞ્જિકાભિશ્ચ સમન્તાત્સમલઙ્કૃતમ્

નિર્વ્યૂહકુહરોપેતં નાનાગ્રથિતવેદિકમ્ ।
નાનાવિન્યાસસંયુક્તં ચિત્રજાલગવાક્ષકમ્

સુપીઠધારિણીયુક્તં કપોતાલીસમાકુલમ્ ।
નાનાકુટ્ટિમવિન્યસ્તૈઃ સ્તમ્ભૈશ્ચાપ્યુપશોભિતમ્

એવં કાષ્ઠવિધિં કૃત્વા ભિત્તિકર્મ પ્રયોજયેત્ ।
સ્તમ્ભં વા નાગદન્તં વા વાતાયનમથાપિ વા

કોણં વા સપ્રતિદ્વારં દ્વારવિદ્ધં ન કારયેત્ ।
કાર્યઃ શૈલગુહાકારો દ્વિભૂમિર્નાટ્યમણ્ડપઃ

મન્દવાતાયનોપેતો નિર્વાતો ધીરશબ્દવાન્ ।
તસ્માન્નિવાતઃ કર્તવ્યઃ કર્તૃભિર્નાટ્યમણ્ડપઃ

ગમ્ભીરસ્વરતા યેન કુતપસ્ય ભવિષ્યતિ ।
ભિત્તિકર્મવિધિં કૃત્વા ભિત્તિલેપં પ્રદાપયેત્

સુધાકર્મ બહિસ્તસ્ય વિધાતવ્યં પ્રયત્નતઃ ।
ભિત્તિષ્વથ વિલિપ્તાસુ પરિમૃષ્ટાસુ સર્વતઃ

સમાસુ જાતશોભાસુ ચિત્રકર્મ પ્રયોજયેત્ ।
ચિત્રકર્મણિ ચાલેખ્યાઃ પુરુષાઃ સ્રીજનાસ્તથા

લતાબન્ધાશ્ચ કર્તવ્યાશ્ચરિતં ચાત્મ્ભોગજમ્ ।
એવં વિકૃષ્ટં કર્તવ્યં નાટ્યવેશ્મ પ્રયોક્તૃભિઃ

પુનરેવ હિ વક્ષ્યામિ ચતુરશ્રસ્ય લક્ષણમ્ ।
સમન્તતશ્ચ કર્તવ્યા હસ્તા દ્વાત્રિંશદેવ તુ

શુભભૂમિવિભાગસ્થો નાટ્યજ્ઞૈર્નાટ્યમણ્ડપઃ ।
યો વિધિઃ પૂર્વમુક્તસ્તુ લક્ષણં મઙ્ગલાનિ ચ

વિકૃષ્ટે તાન્યશેષાણિ ચતુરશ્રે ઽપિ કારયેત્ ।
ચતુરશ્રં સમં કૃત્વા સૂત્રેણ પ્રવિભજ્ય ચ

બાહ્યતઃ સર્વતઃ કાર્યા ભિત્તિઃ શ્લિષ્ટેષ્ટકા દૃઢા ।
તત્રાભ્યન્તરતઃ કાર્યા રઙ્ગપીઠોપરિ સ્થિતાઃ

દશ પ્રયોક્તૃભિઃ સ્તમ્ભાઃ શક્તા મણ્ડપધારણે ।
સ્તમ્ભાનાં બાહ્યતશ્ચાપિ સોપાનાકૃતિ પીઠકમ્

ઇષ્ટકાદારુભિઃ કાર્યં પ્રેક્ષકાણાં નિવેશનમ્ ।
હસ્તપ્રમાણૈરુત્સેધૈર્ભૂમિભાગસમુત્થિતૈઃ

રઙ્ગપીઠાવલોક્યં તુ કુર્યાદાસનજં વિધિમ્ ।
ષડન્યાનન્તરે ચૈવ પુનઃ સ્તમ્ભાન્યથાદિશમ્

વિધિના સ્થાપયેતજ્ઞો દૃઢાન્મણ્ડપધારણે ।
અષ્ટૌ સ્તમ્ભાન્પુનશ્ચૈવ તેષામુપરિ કલ્પયેત્

સ્થાપ્યં ચૈવ તતઃ પીઠમષ્ટહસ્તપ્રમાણતઃ ।
વિદ્ધાસ્યમષ્ટહસ્તં ચ પીઠં તેષુ તતો ન્યસેત્

તત્ર સ્તમ્ભાઃ પ્રદાતવ્યાસ્તજ્ઞૈર્મણ્ડપધારણે ।
ધારણીધારણાસ્તે ચ શાલસ્ત્રીભિરલઙ્કૃતાઃ

નેપથ્યગૃહકં ચૈવ તતઃ કાર્યં પ્રયત્નતઃ ।
દ્વારં ચૈકં ભવેત્તત્ર રઙ્ગપીઠપ્રવેશનમ્

જનપ્રવેશનં ચાન્યદાભિમુખ્યેન કારયેત્ ।
રઙ્ગસ્યાભિમુખં કાર્યં દ્વિતીયં દ્વારમેવ તુ

અષ્ટહસ્તં તુ કર્તવ્યં રઙ્ગપીઠં પ્રમાણતઃ ।
ચતુરશ્રં સમતલં વેદિકાસમલઙ્કૃતમ્

પૂર્વપ્રમાણનિર્દિષ્ટા કર્તવ્યા મત્તવારણી ।
ચતુઃસ્તમ્ભસમાયુક્તા વેદિકાયાસ્તુ પાર્શ્વતઃ

સમુન્નતં સમં ચૈવ રઙ્ગશીર્ષં તુ કારયેત્ ।
વિકૃષ્ટે તૂન્નતં કાર્યં ચતુરશ્રે સમં તથા

એવમેતેન વિધિના ચતુરશ્રં ગૃહં ભવેત્ ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ત્ર્યશ્રગેહસ્ય લક્ષણમ્

ત્ર્યશ્રં ત્રિકોણં કર્તવ્યં નાટ્યવેશ્મપ્રયોક્તૃભિઃ ।
મધ્યે ત્રિકોણમેવાસ્ય રઙ્ગપીઠં તુ કારયેત્

દ્વારં તૈનૈવ કોણેન કર્તવ્યં તસ્ય વેશ્મનઃ ।
દ્વિતીયં ચૈવ કર્તવ્યં રઙ્ગપીઠસ્ય પૃષ્ઠતઃ

વિધિર્યશ્ચતુરશ્રસ્ય ભિત્તિસ્તમ્ભસમાશ્રયઃ ।
સ તુ સર્વઃ પ્રયોક્તવ્યસ્ત્ર્યશ્રસ્યાપિ પ્રયોક્તૃભિઃ

એવમેતેન વિધિના કાર્યા નાટ્યગૃહા બુધૈઃ ।
પુનરેષાં પ્રવક્ષ્યામિ પૂજામેવં યથાવિધિઃ