નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 19

ઇતિ ભરતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે દશરૂપનિરૂપણં નામાષ્ટાદશો ઽધ્યાયઃ
અથ એકોનવિંશો ઽધ્યાયઃ
ઇતિવૃત્તં તુ નાટ્યસ્ય શરીરં પરિકીર્તિતમ્ ।
પઞ્ચભિઃ સન્ધિભિસ્તસ્ય વિભાગઃ સમ્પ્રકલ્પિતઃ

ઇતિવૃત્તં દ્વિધા ચૈવ બુધસ્તુ પરિકલ્પયેત્ ।
આધિકરિકમેકં સ્યાત્ પ્રાસઙ્ગિકમથાપરમ્

યત્કાર્યં હિ ફલપ્રાપ્ત્યા સામર્થ્યાત્પરિકલ્પ્યતે ।
તદાધિકારિકં જ્ઞેયમન્યત્પ્રાસઙ્ગિકં વિદુઃ

કારણાત્ફલયોગ્યસ્ય વૃત્તં સ્યાદાધિકારિકમ્ ।
તસ્યોપકરણાર્થં તુ કીર્ત્યતે હ્યાનુષઙ્ગિકમ્

કવેઃ પ્રયત્નાન્નેતૄણાં યુક્તાનાં વિદ્ધ્યુપાશ્રયાત્ ।
કલ્પ્યતે હિ ફલપ્રાપ્તિઃ સમુત્કર્ષાત્ફલસ્ય ચ

(લૌકિકી સુખદુઃખાખ્યા યથાવસ્થા રસોદ્ભવા ।
દશધા મન્મથાવસ્થા વ્યવસ્થાસ્ત્રિવિધા મતા)

સંસારે ફલયાગે તુ વ્યાપારઃ કારણસ્ય યઃ ।
તસ્યાનુપૂર્વ્યા વિજ્ઞેયા પઞ્ચાવસ્થા પ્રયોક્તૃભિઃ

પ્રારમ્ભશ્ચ પ્રયત્નશ્ચ તથા પ્રાપ્તેશ્ચ સંભવઃ ।
નિયતા ચ ફલપ્રાપ્તિઃ ફલયોગશ્ચ પઞ્ચમઃ

ઔત્સુક્યમાત્રબન્ધસ્તુ યદ્બીજસ્ય નિબધ્યતે ।
મહતઃ ફલયોગસ્ય સ ફલારમ્ભ ઇષ્યતે

અપશ્યતઃ ફલપ્રાપ્તિં વ્યાપારો યઃ ફલં પ્રતિ ।
પરં ચૌત્સુક્યગમનં સ પ્રયત્નઃ પ્રકીર્તિતઃ

ઈષત્પ્રાપ્તિર્યદા કાચિત્ફલસ્ય પરિકલ્પતે ।
ભાવમાત્રેણ તુ પ્રાહુર્વિધિજ્ઞાઃ પ્રાપ્તિસમ્ભવમ્

નિયતાં તુ ફલપ્રાપ્તિં યદા ભાવેન પશ્યતિ ।
નિયતાં તાં ફલપ્રાપ્તિં સગુણાં પરિચક્ષતે

અભિપ્રેતં સમગ્રં ચ પ્રતિરૂપં ક્રિયાફલમ્ ।
ઇતિવૃત્તે ભવેદ્યસ્મિન્ ફલયોગઃ પ્રકીર્તિતઃ

સર્વસ્યૈવ હિ કાર્યસ્ય પ્રારબ્ધસ્ય ફલાર્થિભિઃ ।
એતાસ્ત્વનુક્રમેણૈવ પઞ્ચાવસ્થા ભવન્તિ હિ

આસાં સ્વભાવભિન્નાનાં પરસ્પરસમાગમાત્ ।
વિન્યાસ એકભાવેન ફલહેતુઃ પ્રકીર્તિતઃ

ઇતિવૃત્તં સમાખ્યાતં પ્રત્યગેવાધિકારિકમ્ ।
તદારમ્ભાદિ કર્તવ્યં ફલાન્તં ચ યથા ભવેત્

પૂર્ણસન્ધિ ચ કર્તવ્યં હીનસન્ધ્યપિ વા પુનઃ ।
નિયમાત્ પૂર્ણસન્ધિ સ્યાદ્ધીનસન્ધ્યથ કારણાત્

એકલોપે ચતુર્થસ્ય દ્વિલોપે ત્રિચતુર્થયોઃ ।
દ્વિતીયત્રિચતુર્થાનાં ત્રિલોપે લોપ ઇષ્યતે

પ્રાસઙ્ગિકે પરાર્થત્વાન્ન હ્યેષ નિયમો ભવેત્ ।
યદ્વૃત્તં સમ્ભવેત્તત્ર તદ્યોજ્યમવિરોધતઃ

ઇતિવૃત્તે યથાવસ્થાઃ પઞ્ચારમ્ભાદિકાઃ સ્મૃતાઃ ।
અર્થપ્રકૃતયઃ પઞ્ચ તથા બીજાદિકા અપિ

બીજં બિન્દુઃ પતાકા ચ પ્રકરી કાર્યમેવ ચ ।
અર્થપ્રકૃતયઃ પઞ્ચ જ્ઞાત્વા યોજ્યા યથાવિધિ

સ્વલ્પમાત્રં સમુત્સૃષ્ટં બહુધા યદ્વિસર્પતિ ।
ફલાવસાનં યચ્ચૈવ બીજં તત્પરિકીર્તિતમ્

પ્રયોજનાનાં વિચ્છેદે યદવિચ્છેદકારણમ્ ।
યાવત્સમાપ્તિર્બન્ધસ્ય સ બિન્દુઃ પરિકીર્તિતઃ

યદ્વૃત્તં તુ પરાર્થં સ્યાત્ પ્રધાનસ્યોપકારકમ્
પ્રધાનવચ્ચ કલ્પ્યેત સા પતાકેતિ કીર્તિતા

ફલં પ્રકલ્પ્યતે યસ્યાઃ પરાર્થાયૈવ કેવલમ્ ।
અનુબન્ધવિહીનત્વાત્ પ્રકરીતિ વિનિર્દિશેત્

યદાધિકારિકં વસ્તુ સમ્યક્ પ્રાજ્ઞૈઃ પ્રયુજ્યતે ।
તદર્થો યઃ સમારમ્ભસ્તત્કાર્યં પરિકીર્તિતમ્

એતેષાં યસ્ય યેનાર્થો યતશ્ચ ગુણ ઇષ્યતે ।
તત્ પ્રધાનં તુ કર્તવ્યં ગુણભૂતાન્યતઃ પરમ્

એકો ઽનેકો ઽપિ વા સન્ધિઃ પતાકાયાં તુ યો ભવેત્ ।
પ્રધાનાર્થાનુયાયિત્વાદનુસન્ધિઃ પ્રકીર્ત્યતે

આગર્ભાદાવિમર્શાદ્વા પતાકા વિનિવર્તતે ।
કસ્માદ્યસ્માન્નિબન્ધો ઽસ્યાઃ પરાર્થઃ પરિકીર્ત્યતે

યત્રાર્થે ચિન્તિતે ઽન્યસ્મિન્સ્તલ્લિન્ઙ્ગો ઽન્યઃ પ્રયુજ્યતે ।
આગન્તુકેન ભાવેન પતાકાસ્થાનકં તુ તત્

સહસૈવાર્થસમ્પત્તિર્ગુણવત્યુપકારતઃ ।
પતાકાસ્થાનકમિદં પ્રથમં પરિકીર્તિતમ્

વચઃ સાતિશયં ક્લિષ્ટં કાવ્યબન્ધસમાશ્રયમ્ ।
પતાકાસ્થાનકમિદં દ્વિતીઅયં પરિકીર્તિતમ્

અર્થોપક્ષેપણં યત્ર લીનં સવિનયં ભવેત્ ।
શ્લિષ્ટપ્રત્યુત્તરોપેતં તૃતીયમિદમિષ્યતે

દ્વ્યર્થો વચનવિન્યાસઃ સુશ્લિષ્ટઃ કાવ્યયોજિતઃ ।
ઉપન્યાસસુયુક્તશ્ચ તચ્ચતુર્થમુદાહૃતમ્

[યત્ર સાતિશયં વાક્યમર્થોપક્ષેપણં ભવેત્ ।
વિનાશિદૃષ્ટમન્તે ચ પતાકાર્ધં તુ તદ્ભવેત્ ]

ચતુષ્પતાકાપરમં નાટકે કાર્યયિષ્યતે ।
પઞ્ચભિઃ સન્ધિભિર્યુક્તં તાંશ્ચ વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્

મુખં પ્રતિમુખં ચૈવ ગર્ભો વિમર્શ એવ ચ ।
તથા નિર્વહણં ચેતિ નાટકે પઞ્ચ સન્ધયઃ

[પઞ્ચભિઃ સન્ધિભિર્યુક્તં પ્રધાનમનુ કીર્ત્યતે ।
શેષાઃ પ્રધાનસન્ધીનામનુગ્રાહ્યનુસન્ધયઃ]

યત્ર બીજસમુત્પત્તિર્નાનાર્થરસસમ્ભવા ।
કાવ્યે શરીરાનુગતા તન્મુખં પરિકીર્તિતમ્

બીજસ્યોદ્ઘાટનં યત્ર દૃષ્ટનષ્ટમિવ ક્વચિત્ ।
મુખન્યસ્તસ્ય સર્વત્ર તદ્વૈ પ્રતિમુખં સ્મૃતમ્

ઉદ્ભેદસ્તસ્ય બીજસ્ય પ્રાપ્તિરપ્રાપ્તિરેવ વા ।
પુનશ્ચાન્વેષણં યત્ર સ ગર્ભ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ

ગર્ભનિર્ભિન્નબીજાર્થો વિલોભનકૃતો ઽથવા ।
ક્રોધવ્યસનજો વાપિ સ વિમર્શ ઇતિ સ્મૃતઃ

સમાનયનમર્થાનાં મુખાદ્યાનાં સબીજિનામ્ ।
નાનાભાવોત્તરાણાં યદ્ભવેન્નિર્વહણં તુ તત્

એતે તુ સન્ધયો જ્ઞેયા નાટકસ્ય પ્રયોક્તૃભિઃ ।
તથા પ્રકરણાસ્યાપિ શેષાણાં ચ નિબોધત

ડિમઃ સમવકારશ્ચ ચતુઃસન્ધી પ્રકીર્તિતૌ ।
ન તયોરવમર્શસ્તુ કર્તવ્યઃ કવિભિઃ સદા

વ્યાયોગેહામૃગૌ ચાપિ સદા કાર્યૌ ત્રિસન્ધિકૌ ।
ગર્ભાવમર્શૌ ન સ્યાતાં તયોર્વૃત્તિશ્ચ કૈશિકી

દ્વિસન્ધિ તુ પ્રહસનં વીથ્યઙ્કો ભાણ એવ ચ ।
મુખનિર્વહને તત્ર કર્તવ્યે કવિભિઃ સદા

[વીથી ચૈવ હિ ભાણશ્ચ તથા પ્રહસનં પુનઃ ।
કૈશિકીવૃત્તિહીનાનિ કાર્યાણિ કવિભિઃ સદા ]

એવં હિ સન્ધયઃ કાર્યા દશરૂપે પ્રયોક્તૃભિઃ ।
પુનરેષાં તુ સન્ધીનામઙ્ગકલ્પં નિબોધદત

સન્ધિનાં યાનિ વૃત્તાનિ પ્રદેશેષ્વનુપૂર્વશઃ ।
સ્વસમ્પદ્ગુણયુક્તાનિ તાન્યઙ્ગાન્યુપધારયેત્

ઇષ્ટસ્યાર્થસ્ય રચના વૃત્તાન્તસ્યાનુપક્ષયઃ ।
રાગપ્રાપ્તિઃ પ્રયોગસ્ય ગુહ્યાનાં ચૈવ ગૂહનમ્

આશ્ચર્યવદભિખ્યાનં પ્રકાશ્યાનાં પ્રકાશનમ્ ।
અઙ્ગાનાં ષડ્વિધં હ્યેતદ્ દૄષ્ટં શાસ્ત્રે પ્રયોજનમ્

અઙ્ગહીનો નરો યદ્વન્નૈવારમ્ભક્ષમો ભવેત્ ।
અઙ્ગહીનં તથા કાવ્યં ન પ્રયોગક્ષમં ભવેત્

ઉદાત્તમપિ તત્કાવ્યં સ્યાદઙ્ગૈઃ પરિવર્જિતમ્ ।
હીનત્વાદ્ધિ પ્રયોગસ્ય ન સતાં રઞ્જયેન્મનઃ

કાવ્યં યદપિ હીનાર્થં સમ્યદઙ્ગૈઃ સમન્વિતમ્ ।
દીપ્તત્વાત્તુ પ્રયોગસ્ય શોભામેતિ ન સંશયઃ

[તસ્માત્ સન્ધિપ્રદેશેષુ યથાયોગં યથારસમ્ ।
કવિનાઙ્ગાનિ કાર્યાણિ સમ્યક્તાનિ નિબોધત]

ઉપક્ષેપઃ પરિકરઃ પરિન્યાસો વિલોભનમ્ ।
યુક્તિઃ પ્રાપ્તિઃ સમાધાનં વિધાનં પરિભાવના

ઉદ્ભેદઃ કરણં ભેદ એતાન્યઙ્ગાનિ વૈ મુખે ।
તથા પ્રતિમુખે ચૈવ શૃણુતાઙ્ગાનિ નામતઃ

વિલાસઃ પરિસર્પશ્ચ વિધૂતં તાપનં તથા ।
નર્મ નર્મદ્યુતિશ્ચૈવ તથા પ્રગયણં પુનઃ

નિરોધશ્ચૈવ વિજ્ઞેયઃ પર્યુપાસનમેવ ચ ।
પુષ્પં વજ્રમુપન્યાસો વર્ણસંહાર એવ ચ

એતાનિ વૈ પ્રતિમુખે ગર્ભે ઽઙ્ગાનિ નિબોધત ।
અભૂતાહરણં માર્ગો રૂપોદાહરણે ક્રમઃ

સંગ્રહશ્ચાનુમાનં ચ પ્રાર્થનાક્ષિપ્તમેવ ચ ।
તોટકાધિબલે ચૈવ હ્યુદ્વેગો વિદ્રવસ્તથા

એતાન્યઙ્ગાનિ વૈ ગર્ભે હ્યવમર્શે નિબોધત ।
અપવાદશ્ચ સંફેટો વિદ્રવઃ શક્તિરેવ ચ

વ્યવસાયઃ પ્રસઙ્ગશ્ચ દ્યુતિઃ ખેદો નિષેધનમ્ ।
વિરોધનમથાદાનં છાદનં ચ પ્રરોચના

વ્યવહારશ્ચ યુક્તિશ્ચ વિમર્શાઙ્ગાન્યમૂનિ ચ ।
સન્ધિર્નિરોધો ગ્રથનં નિર્ણયઃ પરિભાષણમ્

દ્યુતિઃ પ્રસાદ આનન્દઃ સમયો હ્યુપગૂહનમ્ ।
ભાષણં પૂર્વવાક્યં ચ કાવ્યસંહાર એવ ચ

પ્રશસ્તિરિતિ સંહારે જ્ઞેયાન્યઙ્ગાનિ નામતઃ ।
ચતુષ્ષષ્ઠિ બુધૈર્જ્ઞેયાન્યેતાન્યઙ્ગાનિ સન્ધિષુ

[સમ્પાદનાર્થં બીજસ્ય સમ્યક્સિદ્ધિકરાણિ ચ ।
કાર્યાણ્યેતાનિ કવિભિર્વિભજ્યાર્થાનિ નાટકે ]

પુનરેષાં પ્રવક્ષ્યામિ લક્ષણાનિ યથાક્રમમ્ ।
કાવ્યાર્થસ્ય સમુત્પત્તિરુપક્ષેપ ઇતિ સ્મૃતઃ

યદુત્પન્નાર્થબાહુલ્યં જ્ઞેયઃ પરિકરસ્તુ સઃ ।
તન્નિષ્પત્તિઃ પરિન્યાસો વિજ્ઞેયઃ કવિભિઃ સદા

ગુણનિર્વર્ણનં ચૈવ વિલોભનમિતિ સ્મૃતમ્ ।
સમ્પ્રધારણમર્થાનાં યુક્તિરિત્યભિધીયતે

સુખાર્થસ્યાભિગમનં પ્રાપ્તિરિત્યભિસંજ્ઞિતા ।
બીજાર્થસ્યોપગમનં સમાધાનમિતિ સ્મૃતમ્

સુખદુઃખકૃતો યો ઽર્થસ્તદ્વિધાનમિતિ સ્મૃતમ્ ।
કુતૂહલોત્તરાવેગો વિજ્ઞેયા પરિભાવના

બીજાર્થસ્ય પ્રરોહો યઃ સ ઉદ્ભેદ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
પ્રકૃતાર્થસમારમ્ભઃ કરણં નામ તદ્ભવેત્

સંઘાતભેદનાર્થો યઃ સ ભેદ ઇતિ કીર્તિતઃ ।
[એતાનિ તુ મુખાઙ્ગાનિ વક્ષ્યે પ્રતિમુખે પુનઃ]

સમીહા રતિભોગાર્થા વિલાસ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ।
દૃષ્ટનષ્ટાનુસરણં પરિસર્પ ઇતિ સ્મૃતઃ

કૃતસ્યાનુનયસ્યાદૌ વિધૂતં હ્યપરિગ્રહઃ ।
અપાયદર્શનં યત્તુ તાપનં નામ તદ્ભવેએત્

ક્રીડાર્થં વિહિતં યત્તુ હાસ્યં નર્મેતિ તત્સ્મૃતમ્
દોષપ્રચ્છાદનાર્થં તુ હાસ્યં નર્મદ્યુતિઃ સ્મૃતા

ઉત્તરોત્તરવાક્યં તુ ભવેત્પ્રગયણં પુનઃ ।
યા તુ વ્યસનસંપ્રાપ્તિઃ સ નિરોધઃ પ્રકીર્તિતઃ

ક્રુદ્ધસ્યનુનયો યસ્તુ ભવેત્તત્પર્યુપાસનમ્ ।
વિશેષવચનં યત્તુ તત્પુષ્પમિતિ સંજ્ઞિતમ્

પ્રત્યક્ષરૂક્ષં યદ્વાક્યં વજ્રં તદભિધીયતે ।
ઉપપત્તિકૃતો યો ઽર્થ ઉપન્યાસશ્ચ સ સ્મૃતઃ

ચાતુર્વર્ણ્યોપગમનં વર્ણસંહાર ઇષ્યતે ।
કપટાપાશ્રયં વાક્યમભૂતાહરણં વિદુઃ

તત્ત્વાર્થવચનં ચૈવ માર્ગ ઇત્યભિધીયતે ।
ચિત્રાર્થસમવાયે તુ વિતર્કો રૂપમિષ્યતે ।
યત્સાતિશયવદ્વાક્યં તદુદાહરણં સ્મૃતમ્

ભાવતત્ત્વોપલબ્ધિસ્તુ ક્રમ ઇત્યભિધીયતે ।
સામદાનાદિસંપન્નઃ સંગ્રહઃ પરિકીર્તિતઃ

રૂપાનુરૂપગમનમનુમાનમિતિ સ્મૃતમ્
રતિહર્ષોત્સવાનાં તુ પ્રાર્થના પ્રાર્થના ભવેત્ ।
ગર્ભસ્યોદ્ભેદનં યત્સાક્ષિપ્તિરિત્યભિધીયતે

સંરમ્ભવચનં ચૈવ તોટકં ત્વિતિ સંજ્ઞિતમ્ ।
કપટેનાતિસંધાનં બ્રુવતે ઽધિબલં બુધાઃ

ભયં નૃપારિદસ્યૂત્થમુદ્વેગઃ પરિકીર્તિતઃ ।
શઙ્કા ભયત્રાસકૃતો વિદ્રયઃ સમુદાહૃતઃ

દોષપ્રખ્યાપનં યત્તુ સો ઽપવાદ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
રોષગ્રથિતવાક્યં તુ સંફેટઃ પરિકીર્તિતઃ

ગુરુવ્યતિક્રમો યસ્તુ સ દ્રવઃ પરિકીર્તિતઃ ।
વિરોધિપ્રશમો યશ્ચ સ શક્તિઃ પરિકીર્તિતા

વ્યવસાયશ્ચ વિજ્ઞેયઃ પ્રતિજ્ઞાહેતુસંભવઃ ।
પ્રસઙ્ગશ્ચૈવ વિજ્ઞેયો ગુરૂણા પરિકીર્તનમ્

વાક્યમાધર્ષસંયુક્તં દ્યુતિસ્તજ્જ્ઞૈરુદાહૃતા ।
મનશ્ચેષ્ટાવિનિષ્પન્નઃ શ્રમઃ ખેદ ઉદાહૃતઃ

ઈપ્સિતાર્થપ્રતીઘાતઃ પ્રતિષેધઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
કાર્યાત્યયોપગમનં વિરોધનમિતિ સ્મૃતમ્

બીજકાર્યોપગમનમાતાનમિતિ સંજ્ઞિતમ્ ।
અપમાનકૃતં વાક્યં કાર્યાર્થં ચ્છાદનં ભવેત્

પ્રરોચના સ વિજ્ઞેયા સંહારાર્થપ્રદર્શિની ।
[પ્રત્યક્ષવચનં યત્તુ સ વ્યાહાર ઇતિ સ્મૃતઃ

સવિચ્છેદં વચો યત્ર સા યુક્તિરિતિ સંજ્ઞિતા ।
જ્ઞેયા વિચલના તજ્જ્ઞૈરવમાનાર્થસંયુત]

[એતાન્યવમૃશે ઽઙ્ગાનિ સંહારે તુ નિબોધત] ।
મુખબીજોપગમનં સન્ધિરિત્યભિધીયતે

કાર્યસ્યાન્વેષણં યુક્ત્યા નિરોધ ઇતિ કીર્તિતઃ ।
ઉપક્ષેપસ્તુ કાર્યાણાં ગ્રથનં પરિકીર્તિતમ્

અનુભૂતાર્થકથનં નિર્ણયઃ સમુદાહૃતઃ ।
પરિવાદકૃતં યસ્યાત્તદાહુઃ પરિભાષણમ્

લબ્ધસ્યાર્થસ્ય શમનં દ્યુતિમાચક્ષતે પુનઃ ।
સમાગમસ્તથાર્થાનામાનન્દઃ પરિકીર્તિતઃ

દુઃખસ્યાપગમો યસ્તુ સમયઃ સ નિગદ્યતે ।
શુશ્રૂષાદ્યુપસંપન્નઃ પ્રસાદઃ પ્રીતિરુચ્યતે

અદ્ભુતસ્ય તુ સંપ્રાપ્તિરૂપગૂહનમિષ્યતે ।
સામદાનાદિ સંપન્નં ભાષણં સમુદાહૃતમ્

પૂર્વવાક્યં તુ વિજ્ઞેયં યથોક્તાર્થપ્રદર્શનમ્ ।
વરપ્રદાનસંપ્રાપ્તિઃ કાવ્યસંહાર ઇષ્યતે

નૃપદેશપ્રશાન્તિશ્ચ પ્રશસ્તિરભિધીયતે ।
યથાસન્ધિ તુ કર્તવ્યાન્યેતાન્યઙ્ગાનિ નાટકે

કવિભિઃ કાવ્યકુશલૈ રસભાવમપેક્ષ્ય તુ ।
સંમિશ્રાણિ કદાચિત્તુ દ્વિત્રિયોગેન વા પુનઃ

જ્ઞાત્વા કાર્યમવસ્થાં ચ કાર્યાણ્યઙ્ગાનિ સન્ધિષુ ।
એતેષામેવ ચાઙ્ગાનાં સંબદ્ધાન્યર્થયુક્તિતઃ

સન્ધ્યન્તરાણિ સન્ધીનાં વિશેષાસ્ત્વેકવિંશતિઃ ।
સામભેદસ્તથા દણ્ડઃ પ્રદાનં વધ એવ ચ

પ્રત્યુત્પન્નમતિત્વં ચ ગોત્રસ્ખલિતમેવ ચ ।
સાહસં ચ ભયં ચૈવ હ્રીર્માયા ક્રોધ એવ ચ

ઓજઃ સંવરણં ભ્રાન્તિસ્તથા હેત્વપધારણમ્ ।
દૂતો લેખસ્તથા સ્વપ્નશ્ચિત્રં મદ ઇતિ સ્મૃતમ્

[વિષ્કમ્ભચૂલિકા ચૈવ તથ ચૈવ પ્રવેશકઃ ।
અઙ્કાવતારો ઽઙ્કમુખમર્થોપક્ષેપપઞ્ચકમ્

મધ્યમપુરુષનિયોજ્યો નાટકમુખસન્ધિમાત્રસંચારઃ ।
વિષ્કમ્ભકસ્તુ કાર્યઃ પુરોહિતામાત્યકઞ્ચુકિભિઃ

શુદ્ધઃ સંકીર્ણો વા દ્વિવિધો વિષ્કંભકસ્તુ વિજ્ઞેયઃ ।
મધ્યમપાત્રૈઃ શુદ્ધઃ સંકીર્ણો નીચમધ્યકૃતઃ

અન્તર્યવનિકાસંસ્થૈઃ સૂતાદિભિરનેકધા ।
અર્થોપક્ષેપણં યત્તુ ક્રિયતે સા હિ ચૂલિકા

અઙ્કાન્તરાનુસારી સંક્ષેપાર્થમધિકૃત્ય બિન્દૂનામ્ ।
પ્રકરણનાટકવિષયે પ્રવેશકો નામ વિજ્ઞેયઃ

અઙ્કાન્ત એવ ચાઙ્કો નિપતતિ યસ્મિન્ પ્રયોગમાસાદ્ય ।
બીજાર્થયુક્તિયુક્તો જ્ઞેયો હ્યઙ્કાવતારો ઽસૌ

વિષ્લિષ્ટમુખમઙ્કસ્ય સ્ત્રિયા વા પુરુષેણ વા ।
યદુપક્ષિપ્યતે પૂર્વં તદઙ્કમુખમુચ્યતે]

અન્યાન્યપિ લાસ્યવિધાવઙ્ગાનિ તુ નાટકોપયોગીનિ ।
અસ્માદ્વિનિઃસૃતાનિ તુ ભાણ ઇવૈઅકપ્રયોજ્યાનિ

[ભાણાકૃતિવલ્લાસ્યં વિજ્ઞેયં ત્વેકપાત્રહાર્યં વા ।
પ્રકરણવદૂહ્ય કાર્યાસંસ્તવયુક્તં વિવિધભાવમ્]

ગેયપદં સ્થિતપાઠ્યમાસીનં પુષ્પગણ્ડિકા ।
પ્રચ્છેદકં ત્રિમૂઢં ચ સૈન્ધવાખ્યં દ્વિમૂઢકમ્

ઉત્તમોત્તમકં ચૈવમુક્તપ્રત્યુક્તમેવ ચ ।
લાસ્યે દશવિધં હ્યેતદઙ્ગનિર્દેશલક્ષણમ્

આસનેષૂપવિષ્ટૈર્યત્તન્ત્રીભાણ્ડોપબૃંહિતમ્ ।
ગાયનેઐર્ગીયતે શુષ્કં તદ્ગેયપદમુચ્યતે

[યા નૃત્યત્યાસના નારી ગેયં પ્રિયગુણાન્વિતમ્ ।
સાઙ્ગોપાઙ્ગવિધાનેન તદ્ગેયપદમુચ્યતે]

પ્રાકૃતં યદ્વિયુક્તા તુ પઠેદાત્તરસં સ્થિતા ।
મદનાનલતપ્તાઙ્ગી સ્થિતપાઠ્યં તદુચ્યતે

[બહુચારીસમાયુક્તં પઞ્ચપાણિકલાનુગમ્ ।
ચઞ્ચત્પુટેન વા યુક્તં સ્થિતપાઠ્યં વિધીયતે]

આસીનમાસ્યતે યત્ર સર્વાતોદ્યવિવર્જિતમ્ ।
અપ્રસારિતગાત્રં ચ ચિન્તાશોકસમન્વિતમ્

નૃત્તાનિ વિવિધાનિ સ્યુર્ગેયં ગાને ચ સંશ્રિતન્ ।
ચેષ્ટાભિશ્ચાશ્રયઃ પુંસા યત્ર સા પુષ્પગણ્ડિકા

[યત્ર સ્ત્રી નરવેષેણ લલિતં સંસ્કૃતં પઠેત્ ।
સખીનાં તુ વિનોદાય સા જ્ઞેયા પુષ્પગણ્ડિકા

નૃત્તં તુ વિવિધં યત્ર ગીતં ચાતોદ્યસંયુતમ્ ।
સ્ત્રિયઃ પુંવચ્ચ ચેષ્ટન્તે સા જ્ઞેયા પુષ્પગણ્ડિકા]

પ્રચ્છેદકઃ સ વિજ્ઞેયો યત્ર ચન્દ્રાતપાહતાઃ ।
સ્ત્રિયઃ પ્રિયેષુ સજ્જન્તે હ્યપિ વિપ્રિયકારિષુ

અનિષ્ઠુરશ્લક્ષ્ણપદં સમવૃત્તૈરલઙ્કૃતમ્ ।
નાટ્યં પુરુષભાવાઢ્યં ત્રિમૂઢકમિતિ સ્મૃતમ્

પાત્રં વિભ્રષ્ટસંકેતં સુવ્યક્તકરણાન્વિતમ્ ।
પ્રાકૃતૈર્વચનૈર્યુક્તં વિદુઃ સૈન્ધવકં બુધાઃ

[રૂપવાદ્યાદિસંયુક્તં પાઠ્યેન ચ વિવર્જિતમ્ ।
નાટ્યં હિ તત્તુ વિજ્ઞેયં સૈન્ધવં નાટ્યકોવિદૈઃ]

મુખપ્રતિમુખોપેતં ચતુરશ્રપદક્રમમ્ ।
શ્લિષ્ટભાવરસોપેતં વૈચિત્ર્યાર્થં દ્વિમૂઢકે

ઉત્તમોત્તમકં વિદ્યાદનેકરસસંશ્રયમ્ ।
વિચિત્રૈઃ લોકબન્ધૈશ્ચ હેલાહાવવિચિત્રિતમ્

કોપપ્રસાદજનિતં સાધિક્ષેપપદાશ્રયમ્ ।
ઉક્તપ્રત્યુક્તમેવં સ્યાચ્ચિત્રગીતાર્થયોજિતમ્

યત્ર પ્રિયાકૃતિં દૃષ્ટ્વા વિનોદયતિ માનસમ્ ।
મદનાનલતપ્તાઙ્ગી તચ્ચિત્રપદમુચ્યતે

દૃષ્ટ્વા સ્વપ્ને પ્રિયં યત્ર મદનાનલતાપિતા ।
કરોતિવિવિધાન્ ભાવાંસ્તદ્વૈ ભાવિકમુચ્યતે

એતેષાં લાસ્યવિધૌ વિજ્ઞેયં લક્ષણં પ્રયોગજ્ઞૈઃ ।
તદિહૈવ તુ યન્નૌક્તં પ્રસઙ્ગવિનિવૃત્તહેતોસ્તુ

પઞ્ચસન્ધિ ચતુર્વૃત્તિ ચતુઃષષ્ટ્યઙ્ગસંયુતમ્ ।
ષટ્ત્રિંશલ્લક્ષણોપેતં ગુણાલઙ્કારભૂષિતમ્

મહારસં મહાભોગમુદાત્તવચનાન્વિતમ્ ।
મહાપુરુષસંચારં સાધ્વાચારજનપ્રિયમ્

સુશ્લિષ્ટસન્ધિસંયોગં સુપ્રયોગં સુખાશ્રયમ્ ।
મૃદુશબ્દાભિધાનં ચ કવિઃ કુર્યાત્તુ નાટકમ્

અવસ્થા યા તુ લોકસ્ય સુખદુઃખસમુદ્ભવા ।
નાનાપુરુષસંચારા નાટકે ઽસૌ વિધીયતે

ન તજ્જ્ઞાનં ન તચ્છિલ્પં ન સા વિદ્યા ન સા કલા ।
ન તત્ કર્મ ન વા યોગો નાટ્યે ઽસિમ્ન્યન્ન દૃશ્યતે

યો ઽયં સ્વભાવો લોકસ્ય નાનાવસ્થાન્તરાત્મકઃ ।
સો ઽઙ્ગાદ્યભિનયૈર્યુક્તો નાટ્યમિત્યભિધીયતે

દેવતાનામૃષીનાં ચ રાજ્ઞાં ચોત્કૃષ્ટમેધસામ્ ।
પૂર્વવૃત્તાનુચરિતં નાટકં નામ તદ્ભવેત્.

યસ્માત્સ્વભાવં સંત્યજ્ય સાઙ્ગોપાઙ્ગગતિક્રમૈઃ ।
પ્રયુજ્યતે જ્ઞાયતે ચ તસ્માદ્વૈ નાટકં સ્મૃતમ્.

સર્વભાવૈઃ સર્વરસૈઃ સર્વકર્મપ્રવૃત્તિભિઃ ।
નાનાવસ્થાન્તરોપેતં નાટકં સંવિધીયતે

[અનેકશિલ્પજાતાનિ નૈકકર્મક્રિઅયાણિ ચ ।
તાન્યશેષાણિ રૂપાણિ કર્તવ્યાનિ પ્રયોક્તૃભિઃ ]

લોકસ્વભાવં સંપ્રેક્ષ્ય નરાણાં ચ બલાબલમ્ ।
સંભોગં ચૈવ યુક્તિં ચ તતઃ કાર્યં તુ નાટકમ્

ભવિષ્યતિ યુગે પ્રાયો ભવિષ્યન્ત્યબુધા નરાઃ ।
યે ચાપિ હિ ભવિષ્યન્તિ તે યત્નશ્રુતબુદ્ધયઃ

કર્મશિલ્પાનિ શાસ્ત્રાણિ વિચક્ષણબલાનિ ચ ।
સર્વાણ્યેતાનિ નશ્યન્તિ યદા લોકઃ પ્રણશ્યતિ

તદેવં લોકભાષાણાં પ્રસમીક્ષ્ય બલાબલમ્ ।
મૃદુશબ્દં સુખાર્થં ચ કવિઃ કુર્યાત્તુ નાટકમ્

ચૈક્રીડિતાદ્યૈઃ શબ્દૈસ્તુ કાવ્યબન્ધા ભવન્તિ યે ।
વેશ્યા ઇવ ન તે ભાન્તિ કમણ્ડલુધરૈર્દ્વિજૈઃ

દશરૂપવિધાનં ચ મયા પ્રોક્તં દ્વિજોત્તમાઃ ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ વૃત્તીનામિહ લક્ષણમ્