નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 16

ઇતિ ભરતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે છન્દોવિચિતિર્નામ પઞ્ચદશો ઽધ્યાયઃ
અથ ષોડશો ઽધ્યાયઃ
વિભૂષણં ચાક્ષરસંહતિશ્ચ શોભાભિમાનૌ ગુણકીર્તનં ચ ।
પ્રોત્સાહનોદાહરણે નિરુક્તં ગુણાનુવાદો ઽતિશયશ્ચ હેતુઃ

સારૂપ્યમિથ્યાધ્યવસાયસિદ્ધિ પદોચ્ચયાક્રન્દમનોરથાશ્ચ ।
આખ્યાનયાઞ્ચાપ્રતિષેધપૃચ્છા દૃષ્ટાન્તનિર્ભાસનસંશયાશ્ચ

આશીઃ પ્રિયોક્તિઃ કપટઃ ક્ષમા ચ પ્રાપ્તિશ્ચ પશ્ચાત્તપનં તથૈવ ।
અર્થાનુવૃત્તિર્હ્યુપપત્તિયુક્તી કાર્યો ઽનુનીતિઃ પરિદેવનં ચ

ષટ્ત્રિંશદેતાનિ હિ લક્ષણાનિ પ્રોક્તાનિ વૈ ભૂષણસંમિતાનિ ।
કાવ્યેષુ ભાવાર્થગતાનિ તજ્જ્ઞૈઃ સમ્યગ્ પ્રયોજ્યાનિ યથારસં તુ

અલઙ્કારૈર્ગુણૈશ્ચૈવ બહુભિઃ સમલઙ્કૃતમ્ ।
ભૂષણૈરિવ વિન્યસ્તૈસ્તદ્ ભૂષણમિતિ સ્મૃતમ્

યત્રાલ્પૈરક્ષરૈઃ શ્લિષ્ટૈર્વિચિત્રમુપવર્ણ્યતે ।
તમપ્યક્ષરસઙ્ઘાતં વિદ્યાલ્લક્ષણસંજ્ઞિતમ્

સિદ્ધૈરર્થૈસ્સમં કૃત્વા હ્યસિદ્ધો ઽર્થઃ પ્રસાધ્યતે ।
યત્ર શ્લક્ષ્ણવિચિત્રાર્થા સા શોભેત્યભિધીયતે

ધાર્યમાણસ્તુ બહુભિર્વચનૈઃ કાર્યયુક્તિભિઃ ।
ન યઃ પર્યવતિષ્ઠેત સો ઽભિમાનસ્તુ સંજ્ઞિતઃ

કીર્ત્યમાનૈર્ગુણૈર્યત્ર વિવિધાર્થસમુદ્ભવૈઃ ।
દોષા ન પરિકથ્યન્તે તજ્જ્ઞેયં ગુણકીર્તનમ્

લોકે ગુણાતિરિક્તાનાં બહૂનાં યત્ર નામભિઃ ।
એકો ઽભિશબ્દ્યતે યસ્તુ વિજ્ઞેયં ગુણકીર્તનમ્

ઉત્સાહજનનૈઃ સ્પષ્ટૈરર્થૈરોપમ્યસંશ્રયૈઃ ।
પ્રસિદ્ધૈરુપગૂઢં ચ જ્ઞેયં પ્રોત્સાહનં બુધૈઃ

યત્રૈકસ્યાપિ શબ્દસ્ય દર્શનાત્સુબહૂન્યપિ ।
યાન્તિ સિદ્ધિમનુક્તાનિ તદુદાહરણં સ્મૃતમ્

નિરુક્તં દ્વિવિધં પ્રોક્તં તથ્યં ચાતથ્યમેવ વા ।
સિદ્ધિપ્રસાધિતં તથ્યમતથ્યં ચાપ્રસાધિતમ્

ગુણાનુવાદો હીનાનામુત્તમૈરુપમાકૃતઃ ।
ઉત્તમાર્થવિશેષો યઃ સ ચાપ્યતિશયઃ સ્મૃતઃ

બહૂનાં ભાષમાણાનામેકસ્યાર્થવિનિર્ણયાત્ ।
સિદ્ધોપમાનવચનં હેતુરિત્યભિસંજ્ઞિતઃ

અપદેશસ્તુ પરોક્ષો યસ્માદુત્પદ્યતે ઽનુકરણેન ।
લક્ષણસમાનકરણાત્ સારૂપ્યં તત્તુ નિર્દેશ્યમ્

અભૂતપૂર્વૈર્યત્રાર્થૈસ્તુલ્યસ્યાર્થસ્ય નિર્ણયઃ ।
સ મિથ્યાધ્યવસાયસ્તુ પ્રોચ્યતે કાવ્યલક્ષણે

બહૂનાં તુ પ્રધાનાનાં મધ્યે યન્નામ કીર્ત્યતે ।
એકાર્થસાધનકૃતં સા સિદ્ધિરિતિ કીર્ત્યતે

ગુણૈર્બહુભિરેકાર્થૈઃ પદૈર્યઃ સંપ્રશસ્યતે ।
પદોચ્ચયં તુ તદ્વિદ્યાન્નાનાર્થગ્રથનાત્મકમ્

આત્મભાવમુપન્યસ્ય પરસાદૃશ્યયુક્તિભિઃ ।
તીવ્રાર્થભાષણં યત્સ્યાદાક્રન્દઃ સ તુ કીર્તિતઃ

હૃદયસ્થસ્ય ભાવસ્ય સુસ્પષ્ટાર્થપ્રદર્શનમ્ ।
અન્યાપદેશકથનૈર્મનોરથ ઇતિ સ્મૃતઃ

અપૃષ્ટૈરથવા પૃષ્ટૈર્નિર્ણયઃ ક્રિયતે તુ યઃ ।
આખ્યાનમિતિ તજ્જ્ઞેયં લક્ષણં નાટકાશ્રયમ્

આદૌ યત્ક્રોધજનનમન્તે હર્ષપ્રવર્ધનમ્ ।
યત્તુ પ્રિયં પુનર્વાક્યં સા યાઞ્ચા પરિકીર્તિતા

કાર્યેષુ વિપરીતેષુ યદિ કિઞ્ચિત્ પ્રવર્તતે ।
નિવાર્યતે ચ કાર્યજ્જ્ઞૈઃ પ્રતિષેધઃ પ્રકીર્તિતઃ

યત્રાકારોદ્ભવૈર્વાક્યૈરાત્માનમથવા પરમ્ ।
પૃચ્છન્નિવાભિધત્તે ઽર્થં સા પૃચ્છેત્યભિસંજ્ઞિતા

વિદ્વાન્ પૂર્વોપલબ્ધૌ યત્સમત્વમુપપાદયેત્ ।
નિદર્શનકૃતસ્તજ્જ્ઞૈઃ સ દૃષ્ટાન્ત ઇતિ સ્મૃતઃ

અનેકયુક્તિમદ્વાક્યમનેકાર્થપ્રસાધકમ્ ।
અનેકવાક્યસંયુક્તં તન્નિર્ભાસનમુચ્યતે

અપરિજ્ઞાતતત્ત્વાર્થં યત્ર વાક્યં સમાપ્યતે ।
સો ઽનેકત્વાદ્વિચારાણાં સંશયઃ પરિકીર્તિતઃ

યત્ર શાસ્ત્રાર્થસમ્પન્નાં મનોરથસમુદ્ભવામ્ ।
અપ્રાર્થનીયામન્યાં વા વિદુસ્તામાશિષં બુધાઃ

આદૌ યત્ ક્રોધજનનમન્તે હર્ષપ્રવર્ધનમ્ ।
તત્ પ્રિયં વચનં જ્ઞેયમાશીર્વાદસમન્વિતમ્

છલયુક્ત્યા ત્વન્યેષામભિસન્ધાનાભિભાવકંકપટમ્ ।
દ્વિત્રિપ્રયોગયુક્તો વિજ્ઞેયઃ કપટસઙ્ઘાતઃ

દુર્જનોદાહૃતૈ રૂક્ષૈઃ સભામધ્યે ઽતિતાડિતઃ ।
અક્રોધઃ ક્રોધજનનૈર્વાક્યૈર્યઃ સા ક્ષમા ભવેત્

દૃષ્ટ્વૈવાવયવં કઞ્ચિદ્ભાવો યત્રાનુમીયતે ।
પ્રાપ્તિં તામભિજાનીયાલ્લક્ષણં નાટકાશ્રયમ્

અકાર્યં સહસા કૃત્વાઽકૃત્વા કાર્યમથાપિ વા ।
સન્તાપો મનસો યસ્તુ પશ્ચાત્તાપઃ પ્રકીર્તિતઃ

પ્રશ્રયેણાર્થસંયુક્તં યત્પરસ્યાનુવર્તનમ્ ।
સ્નેહાદ્દાક્ષિણ્યયોગાદ્વા સાનુવૃત્તિસ્તુ સંજ્ઞિતા

પ્રાપ્તાનાં યત્ર દોષાણાં ક્રિયતે શમનં પુનઃ ।
સા જ્ઞેયા હ્યુપપત્તિસ્તુ લક્ષણં નાટકાશ્રયમ્

સાધ્યતે યો ઽર્થસમ્બન્ધો મહદ્ભિઃ સમવાયતઃ ।
પરસ્પરાનુકૂલ્યેન સા યુક્તિઃ પરિકીર્તિતા

યત્રાપસારયન્ દોષં ગુણમર્થેન યોજયેત્ ।
ગુણાભિવાદં દોષાન્ વા કાર્યં તલ્લક્ષણં વિદુઃ

અપૂર્વક્રોધજનિતમપરાધં પ્રમૃજ્ય યત્ ।
સેવાર્થં મધુરં વાક્યમનુનીતિઃ પ્રકીર્તિતા

દોષૈર્યદન્યનામોક્તૈઃ પ્રસિદ્ધાર્થૈઃ પ્રયોજયેત્ ।
અન્યત્રાર્થેન સમ્બદ્ધં જ્ઞેયં તત્ પરિદેવનમ્

ઉપમા રૂપકં ચૈવ દીપકં યમકં તથા ।
અલઙ્કારાસ્તુ વિજ્ઞેયા ચત્વારો નાટકાશ્રયાઃ

યત્કિઞ્ચિત્ કાવ્યબન્ધેષુ સાદૃશ્યેનોપમીયતે ।
ઉપમા નામ સા જ્ઞેયા ગુણાકૃતિસમાશ્રયા

એકસ્યૈકેન સા કાર્યા હ્યનેકેનાથવા પુનઃ ।
અનેકસ્ય તથૈકેન બહૂનાં બહુભિસ્તથા

તુલ્યં તે શશિના વક્ત્રમિત્યેકેનૈકસંશ્રયા ।
શશાઙ્કવત્ પ્રકાશન્તે જ્યોતીંષીતિ ભવેત્તુ યા

એકસ્યાનેકવિષયા સોપમા પરિકીર્તિતા ।
શ્યેનબર્હિણભાસાનાં તુલ્યાર્થમિતિ યા ભવેત્

એકસ્ય બહુભિઃ સામ્યાદુપમા નાટકાશ્રયા ।
બહૂનાં બહુભિર્જ્ઞેયા ઘના ઇવ ગજા ઇતિ

પ્રશંસા ચૈવ નિન્દા ચ કલ્પિતા સદૃશી તથા ।
યા કિઞ્ચિત્સદૃશી જ્ઞેયા સોપમા પઞ્ચધા બુધૈઃ

પ્રશંસા યથા:
દૃષ્ટ્વા તુ તાં વિશાલાક્ષીં તુતોષ મનુજાધિપઃ ।
મુનિભિઃ સાધિતાં કૃચ્છ્રાત્ સિદ્ધિં મૂર્તિમતીમિવ

નિન્દા યથા:
સા તં સર્વગુણૈર્હીનં સસ્વજે કર્કશચ્છવિમ્ ।
વને કણ્ટકિનં વલ્લી દાવદગ્ધમિવ દ્રુમમ્

કલ્પિતા યથા:
ક્ષરન્તો દાનસલિલં લાલામન્થરગામિનઃ ।
મતઙ્ગજા વિરાજન્તે જઙ્ગમા ઇવ પર્વતાઃ

સદૃશી યથા:
યત્ત્વયાદ્ય કૃતં કર્મ પરિચિત્તાનુરોધિના ।
સદૃશં તત્તવૈવ સ્યાદતિમાનુષકર્મણઃ

કિઞ્ચિત્સદૃશી યથા:
સમ્પૂર્ણચન્દ્રવદના નીલોત્પલદલેક્ષણા ।
મત્તમાતઙ્ગગમના સમ્પ્રાપ્તેયં સખી મમ

ઉપમાયા બુધૈરેતે ભેદા જ્ઞેયાઃ સમાસતઃ ।
શેષા યે લક્ષણૈર્નોક્તાસ્તે ગ્રાહ્યાઃ કાવ્યલોકતઃ

નાનાધિકરણાર્થાનાં શબ્દાનાં સંપ્રદીપકમ્ ।
એકવાક્યેન સંયુક્તં તદ્દીપકમુચ્યતે

પ્રસૃતં મધુરં ચાપિ ગુણૈઃ સર્વૈરલઙ્કૃતમ્ ।
કાવ્યે યન્નાટકે વિપ્રાસ્તદ્દીપકમિતિ સ્મૃતમ્

યથા:
સરાંસિ હંસૈઃ કુસુમૈશ્ચ વૃક્ષા મત્તૈર્દ્વિરેફૈશ્ચ સરોરુહાણિ ।
ગોષ્ઠીભિરુદ્યાનવનાનિ ચૈવ તસ્મિન્નશૂન્યાનિ સદા ક્રિયન્તે

સ્વવિકલ્પેન રચિતં તુલ્યાવયવલક્ષણમ્ ।
કિઞ્ચિત્સાદૃશ્યસમ્પન્નં યદ્રૂપં રૂપકં તુ તત્

નાનાદ્રવ્યાનુરાગાદ્યૈર્યદૌપમ્યગુણાશ્રયમ્ ।
રૂપનિર્વર્ણનાયુક્તં તદ્રૂપકમિતિ સ્મૃતમ્

યથા:
પદ્માનનાસ્તાઃ કુમુદપ્રહાસા વિકાસિનીલોત્પલચારુનેત્રાઃ ।
વાપીસ્ત્રિયો હંસકુલૈર્નઃ સ્વનદ્ભિર્વિરેજુરન્યોન્યમિવાહ્વયન્ત્યઃ

શબ્દાભ્યાસસ્તુ યમકં પદાદિષુ વિકલ્પિતમ્ ।
વિશેષદર્શનઞ્ચાસ્ય ગદતો મે નિબોધત

પાદાન્તયમકં ચૈવ કાઞ્ચીયમકમેવ ચ ।
સમુદ્ગયમકં ચૈવ વિક્રાન્તયમકં તથા

યમકં ચક્રવાલં ચ સન્દષ્ટયમકં તથા ।
પદાદિયમકઞ્ચૈવ હ્યામ્રેડિતમથાપિ ચ

ચતુર્વ્યવસિતઞ્ચૈવ માલાયમકમેવ ચ ।
એતાદૃશવિધં જ્ઞેયં યમકં નાટકાશ્રયમ્

ચતુર્ણાં યત્ર પાદાનામન્તે સ્યાત્સમમક્ષરમ્ ।
તદ્વૈ પાદાન્તયમકં વિજ્ઞેયં નામતો યથા

દિનક્ષયાત્ સંહૃતરશ્મિમણ્ડલં
દિવીવ લગ્નં તપનીયમણ્ડલમ્ ।
વિભાતિ તામ્રં દિવિ સૂર્યમણ્ડલં
યથા તરુણ્યાઃ સ્તનભારમણ્ડલમ્

લોકાનાં પ્રભવિષ્ણુર્દૈત્યેન્દ્રગદાનિપાતનસહિષ્ણુઃ ।
જયતિ સુરદૈત્યજિષ્ણુર્ભગવાનસુરવરમથનકારી વિષ્ણુઃ

પાદસ્યાન્તે તથા ચાદૌ સ્યાતાં યત્ર સમે પદે ।
તત્કાઞ્ચીયમકં ચૈવ વિજ્ઞેયં સૂરિભિર્યથા

યામં યામં ચન્દ્રવતીનાં દ્રવતીનાં
વ્યક્તાવ્યક્તા સારજનીનાં રજનીનામ્ ।
ફુલ્લે ફુલ્લે સમ્ભ્રમરે વાભ્રમરે વા
રામા રામા વિસ્મયતે ચ સ્મયતે ચ

અર્ધેનૈકેન યદ્વૃત્તં સર્વમેવ સમાપ્યતે ।
સમુદ્ગયમકં નામ તજ્જ્ઞેયં પણ્ડિતૈર્યથા

કેતકીકુસુમપાણ્ડુરદન્તઃ
શોભતે પ્રવરકાનનહસ્તી ।
કેતકીકુસુમપાણ્ડુરદન્તઃ
શોભતે પ્રવરકાનનહસ્તી

એકૈકં પાદમુત્ક્રમ્ય દ્વૌ પાદૌ સદૃશૌ યદિ ।
વિક્રાન્તયમકં નામ તદ્વિજ્ઞેયમિદં યથા

સ પૂર્વં વારણો ભૂત્વા દ્વિશૃઙ્ગ ઇવ પર્વતઃ ।
અભવદ્દન્તવૈકલ્યાદ્વિશૃઙ્ગ ઇવ પર્વતઃ

પૂર્વસ્યાન્તેન પાદસ્ય પરસ્યાદિર્યદા સમઃ ।
ચક્રવચ્ચક્રવાલં તુ વિજ્ઞેયં નામતો યથા

તુલ્યાત્પાદદ્વયાદન્ત્યાદેકેનાદિર્યદા સમઃ ।
સર્વત્ર ચક્રવાલન્તુ તદ્વિજ્ઞેયં બુધૈર્યથા

શૈલા યથા શત્રુભિરાહતા હતા હતાશ્ચ ભૂયસ્ત્વનુપુઙ્ખપુઙ્ખગૈઃ ।
ખગૈશ્ચ સર્વૈર્યુધિ સઞ્ચિતાશ્ચિતાશ્ચિતાધિરૂઢા નિહિતાસ્તલૈસ્તલૈઃ

આદૌ દ્વૌ યત્ર પાદૌ તુ ભવેતામક્ષરે સમૌ ।
સન્દષ્ટયમકં નામ વિજ્ઞેયં તદ્બુધૈર્યથા

પશ્ય પશ્ય રમણસ્ય મે ગુણાન્ યેન યેન વશગાં કરોતિ મામ્ ।
યેન યેન હિ સમેતિ દર્શનં તેન તેન વશગાં કરોતિ મામ્

આદૌ પાદસ્ય તુ યત્ર સ્યાત્ સમાવેશઃ સમાક્ષરઃ ।
પાદાદિયમકં નામ તદ્વિજ્ઞેયં બુધૈર્યથા

વિષ્ણુઃ સૃજતિ ભૂતાનિ વિષ્ણુઃ સંહરતે પ્રજાઃ ।
વિષ્ણુઃ પ્રસૂતે ત્રૈલોક્યં વિષ્ણુર્લોકાધિદૈવતમ્

પાદસ્યાન્તં પદં યત્ર દ્વિર્દ્વિરેકમિહોચ્યતે ।
જ્ઞેયમામ્રેડિતં નામ યમકં તત્ર સૂરિભિઃ

વિજૃમ્ભિતં નિઃશ્વસિતં મુહુર્મુહુઃ કથં વિધેયં સ્મરણં પદે પદે ।
યથા ચ તે ધ્યાનમિદં પુનઃ પુનર્ધુવંગતા તે રજની વિના વિના

સર્વે પાદાઃ સમા યત્ર ભવન્તિ નિયતાક્ષરાઃ ।
ચતુર્વ્યવસિતં નામ તદ્વિજ્ઞેયં બુધૈર્યથા

વારણાનામયમેવ કાલો વારણાનામયમેવ કાલઃ ।
વારણાનામયમેવ કાલો વારણાનામયમેવ કાલઃ

નાનારૂપૈઃ સ્વરૈર્યુક્તં યત્રૈકં વ્યઞ્જનં ભવેત્ ।
તન્માલાયમકં નામ વિજ્ઞેયં પણ્ડિતૈર્યથા

લલી બલી હલી માલી ખેલી માલી સલી જલી ।
ખલો બલો ઽબલો માલી મુસલી ત્વાભિરક્ષતુ

અસૌ હિ રામા રતિવિગ્રહપ્રિયા રહઃપ્રગલ્ભા રમણં મનોગતમ્ ।
રતેન રાત્રિં રમયેત્ પરેણ વા ન ચેદુદેષ્યત્તરુણઃ પરો રિપુઃ

ન પુષ્કરાક્ષઃ ક્ષતજોક્ષિતાક્ષઃ ક્ષરત્ક્ષતેવ્યઃ ક્ષતજંદુરીક્ષઃ ।
ક્ષતૈર્ગવાક્ષૈરિવ સંવૃતાજ્ઞઃ સાક્ષાત્ સહસ્રાક્ષ ઇવાવભાતિ

એભિરર્થક્રિયાપેક્ષૈઃ કાર્યં કાવ્યં તુ લક્ષણૈઃ ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કાવ્યે દોષાન્ ગુણાંસ્તથા

ગૂઢાર્થમર્થાન્તરમર્થહીનં ભિન્નાર્થમેકાર્થમભિપ્લુતાર્થમ્ ।
ન્યાયાવપેતં વિષમં વિસન્ધિ શબ્દચ્યુતં વૈ દશ કાવ્યદોષાઃ

પર્યાયશબ્દાભિહતં ગૂઢાર્થમભિસંજ્ઞિતમ્ ।
અવર્ણ્યં વર્ણ્યતે યત્ર તદર્થાન્તરમિષ્યતે

અર્થહીનં ત્વસમ્બદ્ધં સાવશેષાર્થમેવ ચ ।
ભિન્નાર્થમભિવિજ્ઞેયમસભ્યં ગ્રામ્યમેવ ચ

વિવક્ષિતો ઽન્ય એવાર્થો યત્રાન્યાર્થેન ભિદ્યતે ।
ભિન્નાર્થં તદપિ પ્રાહુઃ કાવ્યં કાવ્યવિચક્ષણાઃ

અવિશેષાભિધાનં યત્ તદેકાર્થમિતિ સ્મૃતમ્ ।
અભિપ્લુતાર્થં વિજ્ઞેયં યત્ પદેન સમસ્યતે

ન્યાયાદપેતં વિજ્ઞેયં પ્રમાણપરિવર્જિતમ્ ।
વૃત્તભેદો ભવેદ્યત્ર વિષમં નામ તદ્ભવેત્

અનુપશિષ્ટશબ્દં યત્ તદ્વિસન્ધીતિ કીર્તિતમ્ ।
શબ્દચ્યુતઞ્ચ વિજ્ઞેયમશબ્દસ્વરયોજનાત્

એતે દોષાસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ સૂરિભિર્નાટકાશ્રયાઃ ।
ગુણા વિપર્યયાદેષાં માધુર્યૌદાર્યલક્ષણાઃ

શ્લેષઃ પ્રસાદઃ સમતાસમાધિર્માધુર્યમોજઃ પદસૌકુમાર્યમ્ ।
અર્થસ્ય ચ વ્યક્તિરુદારતા ચ કાન્તિશ્ચ કાવ્યસ્ય ગુણા દશૈતે

ઈપ્સિતેનાર્થજાતેન સમ્બદ્ધાનાં પરસ્પરમ્ ।
શ્લિષ્ટતા યા પદાનાં હિ શ્લેષ ઇત્યભિધીયતે

વિચારગહનં યત્સ્યાત્ સ્ફુટઞ્ચૈવ સ્વભાવતઃ ।
સ્વતઃ સુપ્રતિબદ્ધઞ્ચ શ્લિષ્ટં તત્ પરિકીર્ત્યતે

અપ્યનુક્તો બુધૈર્યત્ર શબ્દો ઽર્થો વા પ્રતીયતે ।
સુખશબ્દાર્થસંયોગાત્ પ્રસાદઃ પરિકીર્ત્યતે

નાતિચૂર્ણપદૈર્યુક્તા ન ચ વ્યર્થાભિદાયિભિઃ ।
દુર્બોધનૈશ્ચ ન કૃતા સમત્વાત્ સમતા મતા

અન્યોન્યસદૃશા યત્ર તથા હ્યન્યોન્યભૂષણાઃ ।
અલઙ્કારા ગુણાશ્ચૈવ સમાઃ સ્યુઃ સમતાં મતાઃ

અભિયુક્તૈર્વિશેષસ્તુ યો ઽર્થસ્યેહોપલક્ષ્યતે ।
તેન ચાર્થેન સમ્પન્નઃ સમાધિઃ પરિકીર્ત્યતે

ઉપમાસ્વિહ દૃષ્ટાનામર્થાનાં યત્નતસ્તથા ।
પ્રાપ્તાનાં ચાતિસંક્ષેપાત્ સમાધિર્નિર્ણયો યતઃ

બહુશો યચ્છ્રુતં વાક્યમુક્તં વાપિ પુનઃ પુનઃ ।
નોદ્વેજયતિ યસ્માદ્ધિ તન્માધુર્યમિતિ સ્મૃતમ્

સમાસવદ્ભિર્વિવિધૈર્વિચિત્રૈશ્ચ પદૈર્યુતમ્ ।
સાનુસ્વારૈરુદારૈશ્ચ તદોજઃ પરિકીર્ત્યતે

અવગીતો ઽપિ હીનો ઽપિ સ્યાદુદાત્તાવભાસકઃ ।
યત્ર શબ્દાર્થસમ્પત્તિસ્તદોજઃ પરિકીર્તિતમ્

સુખપ્રયોજ્યૈર્યચ્છબ્દૈર્યુક્તં સુશ્લિષ્ટસન્ધિભિઃ ।
સુકુમારાર્થસંયુક્તં સૌકુમાર્યં તદુચ્યતે

સુપ્રસિદ્ધાભિધાના તુ લોકકર્મવ્યવસ્થિતા ।
યા ક્રિયા ક્રિયતે કાવ્યે સાર્થવ્યક્તિઃ પ્રતીયતે

યસ્યાર્થાનુપ્રવેશેન મનસા પરિકલ્પ્યતે ।
અનન્તરં પ્રયોગસ્તુ સાઽર્થવ્યક્તિરુદાહૃતા

દિવ્યભાવપરીતં યચ્છૃઙ્ગારાદ્ભુતયોજિતમ્ ।
અનેકભાવસંયુક્તમુદારત્વં પ્રકીર્તિતમ્

અનેકાર્થવિશેષૈર્યત્ સૂક્તૈઃ સૌષ્ઠવસંયુતૈઃ ।
ઉપેતમતિચિત્રાર્થૈઃ ઉદાત્તં તચ્ચ કીર્ત્યતે

યન્મનશ્શ્રોત્રવિષયમાહ્લાદયતિ હીન્દુવત્ ।
લીલાદ્યર્થોપપન્નાં વા તાં કાન્તિં કવયો વિદુઃ

યો મનશ્શ્રોત્રવિષયઃ પ્રસાદજનકો ભવેત્ ।
શબ્દબન્ધઃ પ્રયોગેણ સ કાન્ત ઇતિ ભણ્યતે

એવમેતે હ્યલઙ્કારા ગુણા દોષાશ્ચ કીર્તિતાઃ ।
પ્રયોગમેષાં ચ પુનર્વક્ષ્યામિ રસસંશ્રયમ્

લઘ્વક્ષરપ્રાયકૃતમુપમારૂપકાશ્રયમ્ ।
કાવ્યં કાર્યં તુ નાટ્યજ્ઞૈઃ વીરરૌદ્રાદ્ભુતાશ્રયમ્

ગુર્વક્ષરપ્રાયકૃતં બીભત્સે કરુણે તથા ।
કદાચિદ્રૌદ્રવીરાભ્યાં યદાઘર્ષણજં ભવેત્

રૂપદીપકસંયુક્તમાર્યાવૃત્તસમાશ્રયમ્ ।
શૃઙ્ગારે ચ રસે વીરે કાવ્યં સ્યાન્નાટકાશ્રયમ્

ઉત્તરોત્તરસંયુક્તં વીરે કાવ્યં તુ યદ્ભવેત્ ।
જગત્યતિજગત્યાં વા સંકૃત્યાં વાપિ તદ્ભવેત્

તથૈવ યુદ્ધસમ્ફેટા ઉત્કૃત્યાં સંપ્રકીર્તિતૌ ।
કરુણે શક્વરી જ્ઞેયા તથૈવાતિધૃતિર્ભવેત્

યદ્વીરે કીર્તિતં ચ્છન્દઃ તદ્રૌદ્રે ઽપિ પ્રયોજયેત્ ।
શેષાણામર્થયોગેન ચ્છન્દઃ કાર્યઃ પ્રયોક્તૃભિઃ

યચ્છન્દઃ પૂર્વમુદ્દિષ્ટં વિષમાર્ધસમે સમમ્ ।
ઉદારમધુરૈઃ શબ્દૈસ્તત્કાર્યં તુ રસાનુગમ્

શબ્દાનુદારમધુરાન્ પ્રમદાભિધેયાન્ નાટ્યાશ્રયેષુ કૃતિષુ પ્રયયેત કર્તુમ્ ।
તૈર્ભૂષિતા બહુ વિભાન્તિ હિ કાવ્યબન્ધાઃ પદ્માકરા વિકસિતા ઇવ રાજહંસૈઃ

ત્રિવિધં હ્યક્ષરં કાર્યં કવિભિર્નાટકાશ્રયમ્ ।
હ્રસ્વં દીર્ઘં પ્લુતઞ્ચૈવ રસભાવવિભાવકમ્

એકમાત્રં ભવેદ્ હ્રસ્વં દ્વિમાત્રં દીર્ઘમિષ્યતે ।
પ્લુતં ચૈવ ત્રિમાત્રં સ્યાદક્ષરં સ્વરયોજનાત્

સ્મૃતે ચાસૂયિતે ચૈવ તથા ચ પરિદેવિતે ।
પઠતાં બ્રાહ્મણાનાઞ્ચ પ્લુતમક્ષરમિષ્યતે

અકારસ્તુ સ્મૃતે કાર્યં ઊકારશ્ચાપ્યસૂયિતે ।
પરિદેવિતે તુ હાકાર ઓંકારો ઽધ્યયને તથા

હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતાનીહ યથાભાવં યથારસમ્ ।
કાવ્યયોગેષુ સર્વેષુ હ્યક્ષરાણિ પ્રયોજયેત્

ચેક્રીડિતપ્રભૃતિભિર્વિકૃતૈસ્તુ શબ્દૈઃ યુક્તા ન ભાન્તિ લલિતા ભરતપ્રયોગાઃ ।
યજ્ઞક્રિયેવ રુરુચર્મધુરૈઃ કૃતાક્તૈઃ વેશ્યા દ્વિજૈરિવ કમણ્ડલુદણ્ડહસ્તૈઃ

મૃદુલલિતપદાર્થં ગૂઢશબ્દાર્થહીનં બુધજનસુખભોગ્યં યુક્તિમન્નૃત્તયોગ્યમ્ ।
બહુરસકૃતમાર્ગં સન્ધિસન્ધાનયુક્તં ભવતિ જગતિ યોગ્યં નાટકં પ્રેક્ષકાણામ્

અનુબન્ધઃ
ભૂષણાક્ષરસઙ્ઘાતૌ શોભોદાહરણે તથા ।
હેતુસંશયદૃષ્ટાન્તાઃ પ્રાપ્તાભિપ્રાય એવ ચ

નિદર્શનં નિરુક્તં ચ સિદ્ધિશ્ચાથ વિશેષણમ્ ।
ગુણાતિપાતાતિશયૌ તુલ્યતર્કઃ પદોચ્ચયઃ

દૃષ્ટં ચૈવોપદિષ્ટં ચ વિચારસ્તદ્વિપર્યયઃ ।
ભ્રંશશ્ચાનુનયો માલા દાક્ષિણ્યં ગર્હણં તથા

અર્થાપત્તિઃ પ્રસિદ્ધિશ્ચ પૃચ્છા સારૂપ્યમેવ ચ ।
મનોરથશ્ચ લેશશ્ચ ક્ષોભો ઽથ ગુણકીર્તનમ્

જ્ઞેયાન્યનુક્તસિદ્ધિશ્ચ પ્રિયં વચનમેવ ચ ।
ષટ્ત્રિંશલ્લક્ષણાન્યેવ કાવ્યબન્ધેષુ નિર્દિશેત્

અલઙ્કારૈર્ગુણૈશ્ચૈવ બહુભિઃ સમલંકૃતમ્ ।
ભૂષણૈરિવ ચિત્રાર્થૈસ્તદ્ ભૂષણમિતિ સ્મૃતમ્

યત્રાલ્પૈરક્ષરૈઃ શ્લિષ્ટૈર્વિચિત્રમુપવર્ણ્યતે ।
તમપ્યક્ષરસઙ્ઘાતં વિદ્યાલ્લક્ષણસંજ્ઞિતમ્

સિદ્ધૈરર્થૈઃ સમં કૃત્વા હ્યસિદ્ધો ઽર્થઃ પ્રયુજ્યતે ।
યત્ર શ્લિષ્ટા વિચિત્રાર્થા સા શોભેત્યભિધીયતે

યત્ર તુલ્યાર્થયુક્તેન વાક્યેનાભિપ્રદર્શનાત્ ।
સાધ્યન્તે નિપુણૈરર્થાસ્તદુદાહરણં સ્મૃતમ્

યત્ પ્રયોજનસામર્થ્યાત્ વાક્યમિષ્ટાર્થસાધકમ્ ।
સમાસોક્તં મનોગ્રાહિ સ હેતુરિતિ સંજ્ઞિતઃ

અપરિજ્ઞાતતત્ત્વાર્થં વાક્યં યત્ર સમાપ્યતે ।
અનેકત્વાદ્વિચારાણાં સ સંશય ઇતિ સ્મૃતઃ

સર્વલોકમનોગ્રાહિ યસ્તુ પક્ષાર્થસાધકઃ ।
હેતોર્નિદર્શનકૃતઃ સ દૃષ્ટાન્ત ઇતિ સ્મૃતઃ

દૃષ્ટ્વૈવાવયવાન્ કાંશ્ચિદ્ ભાવો યત્રાનુમીયતે ।
પ્રાપ્તિં તામપિ જાનીયાલ્લક્ષણં નાટકાશ્રયમ્

અભૂતપૂર્વો યો ઽપ્યર્થઃ સાદૃશ્યાત્પરિકલ્પિતઃ ।
લોકસ્ય હૃદયગ્રાહી સો ઽભિપ્રાય ઇતિ સ્મૃતઃ

યત્રાર્થાનાં પ્રસિદ્ધાનાં ક્રિયતે પરિકીર્તનમ્ ।
પરાપેક્ષાદ્યુદાસાર્થં તન્નિદર્શનમુચ્યતે

નિરવદ્યસ્ય વાક્યસ્ય પૂર્વોક્તાર્થપ્રસિદ્ધયે ।
યદુચ્યતે તુ વચનં નિરુક્તં તદુદાહૃતમ્

બહૂનાં ચ પ્રધાનાનાં નામ યત્રાભિકીર્ત્યતે ।
અભિપ્રેતાર્થસિદ્ધ્યર્થં સા સિદ્ધિરભિધીયતે

સિદ્ધાન્ બહૂન્ પ્રધાનાર્થાન્ ઉક્ત્વા યત્ર પ્રયુજ્યતે ।
વિશેષયુક્તં વચનં વિજ્ઞેયં તદ્વિશેષણમ્

ગુણાભિધાનૈર્વિવિધૈર્વિપરીતાર્થયોજિતૈઃ ।
ગુણાતિપાતો મધુરૈર્નિષ્ઠુરાર્થૈર્ભવેદથ

બહૂન્ ગુણાન્ કીર્તયિત્વા સામાન્યજનસમ્ભવાન્ ।
વિશેષઃ કીર્ત્યતે યસ્તુ જ્ઞેયઃ સો ઽતિશયો બુધૈઃ

રૂપકૈરુપસાભિર્વા તુલ્યાર્થૈઃ સુપ્રયોજિતૈઃ ।
અપ્રત્યક્ષાર્થસંસ્પર્શસ્તુલ્યતર્કઃ પ્રકીર્તિતઃ

બહૂનાં ચ પ્રયુક્તાનાં પદાનાં બહુભિઃ પદૈઃ ।
ઉચ્ચયઃ સદૃશાર્થો યઃ સ વિજ્ઞેયઃ પદોચ્ચયઃ

યથાદેશં યથાકાલં યથારૂપં ચ વર્ણ્યતે ।
યત્પ્રત્યક્ષં પરોક્ષં વા દૃષ્ટં તદ્વર્ણતો ઽપિ વા

પરિગૃહ્ય તુ શાસ્ત્રાર્થં યદ્વાક્યમભિધીયતે ।
વિદ્વન્મનોહરં સ્વન્તમુપદિષ્ટં તદુચ્યતે

પૂર્વાશયસમાનાર્થૈરપ્રત્યક્ષાર્થસાધનૈઃ ।
અનેકોપાધિસંયુક્તો વિચારઃ પરિકીર્તિતઃ

વિચારસ્યાન્યથાભાવસ્તથા દૃષ્ટોપદિષ્ટયોઃ ।
સન્દેહાત્કલ્પ્યતે યસ્તુ સ વિજ્ઞેયો વિપર્યયઃ

વાચ્યમર્થં પરિત્યજ્ય દૃષ્ટાદિભિરનેકધા ।
અન્યસ્મિન્નેવ પતનાદિહ ભ્રંશઃ સ ઇષ્યતે

ઉભયોઃ પ્રીતિજનનો વિરુદ્ધાભિનિવિષ્ટયોઃ ।
અર્થસ્ય સાધકશ્ચૈવ વિજ્ઞેયો ઽનુનયો બુધૈઃ

ઈપ્સિતાર્થપ્રસિદ્ધ્યર્થં કીર્ત્યતે યત્ર સૂરિભિઃ ।
પ્રયોજનાન્યનેકાનિ સા માલેત્યભિસંજ્ઞિતા

હૃષ્ટૈઃ પ્રસન્નવદનૈર્યત્પરસ્યાનુવર્તનમ્ ।
ક્રિયતે વાક્યચેષ્ટાભિસ્તદ્દાક્ષિણ્યમિતિ સ્મૃતમ્

યત્ર સંકીર્તયન્ દોષં ગુણમર્થેન દર્શયેત્ ।
ગુણાતિપાતાદ્ દોષાદ્વા ગર્હણં નામ તદ્ભવેત્

અર્થાન્તરસ્ય કથને યત્રાન્યો ઽર્થઃ પ્રતીયતે ।
વાક્યમાધુર્યસમ્પન્ના સાર્થાપત્તિરુદાહૃતા

વાક્યૈઃ સાતિશયૈરુક્તા વાક્યાર્થસ્ય પ્રસાધકૈઃ ।
લોકપ્રસિદ્ધૈર્બહુભિઃ પ્રસિદ્ધિરિતિ કીર્તિતા

યત્રાકારોદ્ભવૈર્વાક્યૈરાત્માનમથવા પરમ્ ।
પૃચ્છ્યતે ચાભિધત્તે ઽર્થં સા પૃચ્છેત્યભિસંજ્ઞિતા

દૃષ્ટશ્રુતાનુભૂતાર્થકથનાદિસમુદ્ભવમ્ ।
સાદૃશ્યં ક્ષોભજનનં સારૂપ્યમિતિ સંજ્ઞિતમ્

હૃદયસ્થસ્ય વાક્યસ્ય ગૂઢાર્થસ્ય વિભાવકમ્ ।
અન્યાપદેશૈઃ કથનં મનોરથ ઇતિ સ્મૃતઃ

યદ્વાક્યં વાક્યકુશલૈરુપાયેનાભિધીયતે ।
સદૃશાર્થાભિનિષ્પત્ત્યાઃ સ લેશ ઇતિ કીર્તિતઃ

પરદોષૈર્વિચિત્રાર્થૈર્યત્રાત્મા પરિકીર્ત્યતે ।
અદૃષ્ટો ઽપ્યન્યો ઽપિ વા કશ્ચિત્ સ તુ ક્ષોભ ઇતિ સ્મૃતઃ

લોકે ગુણાતિરિક્તાનાં ગુણાનાં યત્ર નામભિઃ ।
એકો ઽપિ શબ્દ્યતે તત્તુ વિજ્ઞેયં ગુણકીર્તનમ્

પ્રસ્તાવેનૈવ શેષો ઽર્થઃ કૃત્સ્નો યત્ર પ્રતીયતે ।
વચનેન વિનાનુક્તસિદ્ધિઃ સા પરિકીર્તિતા

યત્પ્રસન્નેન મનસા પૂજ્યં પૂજયિતું વચઃ ।
હૃષ્ટપ્રકાશનાર્થં તુ સા પ્રિયોક્તિરુદાહૃતા

એતાનિ કાવ્યસ્ય ચ લક્ષણાનિ ષટ્ત્રિંશદુદ્દેશનિદર્શનાનિ ।
પ્રબન્ધશોભાકરણાનિ તજ્જ્ઞૈઃ સમ્યક્ પ્રયોજ્યાનિ રસાયનાનિ