નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 15

ઇતિ ભરતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે વાચિકાભિનયે છન્દોવિધાનં નામ ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ
અથ પઞ્ચદશો ઽધ્યાયઃ
છન્દાંસ્યેવં હિ યાનીહ મયોક્તાનિ દ્વિજોત્તમાઃ ।
વૃત્તાનિ તેષુ નાટ્યે ઽસ્મિન્ પ્રયોજ્યાનિ નિબોધત

આદ્યે પુનરન્ત્યે દ્વે દ્વે ગુરુણી ચેત્ ।
સા સ્યાત્તનુમધ્યા ગાયત્રસમુત્થા

યથા:
સંત્યક્તવિભૂષા ભ્રષ્ટાઞ્જનનેત્રા ।
હસ્તાર્પિતગણ્ડા કિં ત્વં તનુમધ્યા

લઘુગણ આદૌ ભવતિ ચતુષ્કઃ ।
ગુરુયુગમન્ત્યે મકરકશીર્ષા

યથા:
સ્વયમુપયાન્તં ભજસિ ન કાન્તમ્ ।
ભયકરિ કિં ત્વં મકરકશીર્ષા

એકમાત્રં ષટ્કે સ્યાદ્ દ્વિતીયં પાદે ।
ખ્યાતરૂપા વૃત્તે સા માલિની નામ્ના

ષડક્ષરકૃતે પાદે લઘુ યત્ર દ્વિતીયકમ્ ।
શેષાણિ તુ ગુરૂણિ સ્યુર્માલિની સા મતા યથા

સ્નાનગન્ધાધિક્યૈર્વસ્ત્રભૂષાયોગૈઃ ।
વ્યક્તમેવાસૌ ત્વં માલિની પ્રખ્યાતા

દ્વિતીયં પઞ્ચમં ચૈવ લઘુ યત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
શેષાણિ ચ ગુરૂણિ સ્યુર્માલતી નામ સા યથા

શોભતે બદ્ધયા ષટ્પદાવિદ્ધયા ।
માલતીમાલયા માનિની લીલયા

દ્વિતીયં ચ ચતુર્થં ચ પઞ્ચમં ચ યદા લઘુ ।
યસ્યાઃ સપ્તાક્ષરે પાદે જ્ઞેયા સા તૂદ્ધતા યથા

સૌ ત્રિકૌ યદિ પાદે હ્યન્તિમશ્ચ ગકારઃ ।
ઉષ્ણિગુત્થિતપાદા ઉદ્ધતા ખલુ નામ્ના

દન્તકૃન્તકૃતાસ્ત્રં વ્યાકુલાલકશોભમ્ ।
શંસતીવ તવાસ્યં નિર્દયં રતયુદ્ધમ્

આદૌ દ્વે નિધને ચૈવ ગુરુણી યત્ર વૈ સદા ।
પાદે સપ્તાક્ષરે જ્ઞેયા નામ્ના ભ્રમરમાલિકા

પાદે પાદે નિવિષ્ટૌ સમ્યગ્વિરચિતૌ ત્સૌ ।
અન્ત્યે યદિ ગકારઃ સા તુ ભ્રમરમાલા

યથા:
નાનાકુસુમચિત્રે પ્રાપ્તે સુરભિમાસે ।
એષા ભ્રમતિ મત્તા કાન્તે ભ્રમરમાલા

આદ્યં તૃતીયમન્ત્યં ચ પઞ્ચમં સપ્તમં તથા ।
ગુરૂણ્યષ્ટાક્ષરે પાદે સિંહલેખેતિ સા યથા

જાતુ યસ્ય ગૌ ન , પાદે સંસ્થિતઃ સમસ્વરૂપે ।
તામનુષ્ટુબાશ્રયસ્થાં વાવદન્તિ સિંહલેખામ્

યત્ત્વયા હ્યનેકભાવૈશ્ચેષ્ટિતં રહઃ સુગાત્રિ ।
તન્મનો મમ પ્રવિષ્ટં વૃત્તમદ્ય સિંહલેખમ્

ચતુર્થં ચ દ્વિતીયં ચ ષષ્ઠમષ્ટમમેવ ચ ।
ગુરૂણ્યષ્ટાક્ષરે પાદે યત્ર તન્મત્તચેષ્ટિતમ્

યદા તુ જાત્પરૌ રલૌ ગકાર એવ ચ સ્થિતઃ ।
અનુષ્ટુબુદ્ભવં તદા વદન્તિ મત્તચેષ્ટિતમ્

યથા:
ચરાવઘૂર્ણિતેક્ષણં વિલમ્બિતાકુલાલકમ્ ।
અસંસ્થિતૈઃ પદૈઃ પ્રિયા કરોતિ મત્તચેષ્ટિતમ્

અષ્ટાક્ષરકૃતે પાદે સર્વાણ્યેવ ભવન્તિ હિ ।
ગુરૂણિ યસ્મિન્સા નામ્ના વિદ્યુન્માલેતિ કીર્તિતા

મૌ ગૌ ચાન્ત્યૌ યસ્યાઃ પાદે પાદસ્યાન્તે વિચ્છેદશ્ચ ।
સા ચાનુષ્ટુપ્છન્દસ્યુક્તા નિત્યં સદ્ભિર્વિદ્યુન્માલા

સામ્ભોભારૈરાનાનદ્ભિઃ શ્યામામ્ભોદૈર્વ્યાપ્તે વ્યોમ્નિ ।
આદિત્યાંશુસ્પર્ધિન્યેષા દિક્ષુ ભ્રાન્તા વિદ્યુન્માલા

પઞ્ચમં સપ્તમં ચાન્ત્યં ગુરુ પાદે ઽષ્ટકે તથા ।
છન્દોજ્ઞૈર્જ્ઞેયમેતત્તુ વૃત્તં ચિત્તવિલાસિતમ્

સ્મિતવશવિપ્રકાશૈર્દશનપદૈરમીભિઃ ।
વરતનુ પૂર્ણચન્દ્રં તવ મુખમાવૃણોતિ

નવાક્ષરકૃતે પાદે ત્રીણિ સ્યુર્નૈધનાનિ ચ ।
ગુરૂણિ યસ્યાઃ સા નામ્ના જ્ઞેયા મધુકરી યથા

ષડિહ યદિ લઘૂનિ સ્યુર્નિધનગતમકારશ્ચેત્ ।
બુધજનબૃહતીસંસ્થા ભવતિ મધુકરી નામ્ના

કુસુમિતમભિપશ્યન્તી વિવિધતરુગણૈશ્છન્નમ્ ।
વનમતિશયગન્ધાઢ્યં ભ્રમતિ મધુકરી હૃષ્ટા

દશાક્ષરકૃતે પાદે ત્રીણ્યાદૌ ત્રીણિ નૈધને ।
યસ્યા ગુરૂણિ સા જ્ઞેયા પઙ્ક્તિરુત્પલમાલિકા

ત્રીણ્યાદૌ યદિ હિ ગુરૂણિ સ્યુશ્ચત્વારો યદિ લઘવો મધ્યે ।
પઙ્ક્તાવન્તગતમકારઃ સ્યાદ્વિજ્ઞેયા કુવલયમાલાખ્યા

યથા:
અસ્મિંસ્તે શિરસિ તદા કાન્તે વૈડૂર્યસ્ફટિકસુવર્ણાઢ્યે ।
શોભાં સ્વાં ન વહતિ તાં બદ્ધા સુશ્લિષ્ટા કુવલયમાલેયમ્

દ્વિતીયં ચ ચતુર્થં ચ ષષ્ટમષ્ટમમેવ ચ ।
હ્રસ્વં દશાક્ષરે પાદે યત્ર સા શિખિસારિણી

જૌ ત્રિકૌ હિ પાદગૌ તુ યસ્ય ગૌ ચ સંશ્રિતૌ તથા સમૌ સ્તૌ ।
પઙ્ક્તિયોગસુપ્રતિષ્ઠિતાઙ્ગી સા મયૂરસારિણીતિ નામ્ના

યથા:
નૈવ તે ઽસ્તિ સંગમો મનુષ્યૈર્નાપિ કામભોગચિહ્નમન્યત્ ।
ગર્ભિણીવ દૃશ્યસે હ્યનાર્યે કિં મયૂરસારિણી ત્વમેવમ્

આદ્યં ચતુર્થમન્ત્યં ચ સપ્તમં દશમં તથા ।
ગુરૂણિ ત્રૈષ્ટુભે પાદે યત્ર સ્યુર્દોધકં તુ તત્

ભૌ તુ ભગાવિતિ યસ્ય ગણાઃ સ્યુઃ સ્યાચ્ચ યતિસ્ત્રિચતુર્ભિરથાઽસ્મિન્ ।
ત્રૈષ્ટુભમેવ હિ તત્ખલુ નામ્ના દોધકવૃત્તમિતિ પ્રવદન્તિ

યથા:
પ્રસ્ખલિતાપ્રપદપ્રવિચાયં મત્તવિઘૂર્ણિતગાત્રવિલાસમ્ ।
પશ્ય વિલાસિનિ કુઞ્જરમેતં દોધકવૃત્તમયં પ્રકરોતિ

આદૌ દ્વૌ પઞ્ચમં ચૈવાપ્યષ્ટમં નૈધનં તથા ।
ગુરુણ્યેકાદશે પાદે યત્ર તન્મોટકં યથા

એષો ઽમ્બુદતુલ્યનિસ્વનરવઃ ક્ષીવઃ સ્ખલમાનવિલમ્બગતિઃ ।
શ્રુત્વા ઘનગર્જિતમદ્રિતટે વૃક્ષાન્ પ્રતિમોટયતિ દ્વિરદઃ

નવમં સપ્તમં ષષ્ઠં તૃતીયં ચ ભવેલ્લઘુ ।
સર્વાસ્વવસ્થાસુ ચ કામતન્ત્રે યોગ્યાસિ કિં વા બહુનેન્દ્રવજ્રા

એભિરેવ તુ સંયુક્તા લઘુભિસ્ત્રૈષ્ટુભી યદા ।
ઉપેન્દ્રવજ્રા વિજ્ઞેયા લઘ્વાદાવિહ કેવલમ્

પ્રિયે શ્રિયા વર્ણવિશેષણેન સ્મિતેન કાન્ત્યા સુકુમારભાવૈઃ ।
અમી ગુણા રૂપગુણાનુરૂપા ભવન્તિ તે કિં ત્વમુપેન્દ્રવજ્રા

આદ્યં તૃતીયમન્ત્યં ચ સપ્તમં નવમં તથા ।
ગુરૂણ્યેકાદશે પાદે યત્ર સા તુ રથોદ્ધતા

કિં ત્વયા સુભટ દૂરવર્જિતં નાત્મનો ન સુહૃદાં પ્રિયં કૃતમ્ ।
યત્પલાયનપરાયણસ્ય તે યાતિ ધૂલિરધુના રથોદ્ધતા

યથા:
કિં ત્વયા કુમતિસઙ્ગયા સદા નાજ્ઞયેવ સુહૃદાં પ્રિયં કૃતમ્ ।
યદ્ ગૃહાદ્વચનરોષકમ્પિતા યાતિ તૂર્ણમબલા રથોદ્ધતા

આદ્યં તૃતીયમન્ત્યં ચ સપ્તમં દશમં ગુરુ ।
યસ્યાસ્તુ ત્રૈષ્ટુભે પાદે વિજ્ઞેયા સ્વાગતા હિ સા

યથા:
અદ્ય મે સફલમાયતનેત્રે જીવિતં મદનસંશ્રયભાવમ્ ।
આગતાસિ ભવનં મમ યસ્માત્સ્વાગતં તવ વરોરુ નિષીદ

ષષ્ઠં ચ નવમં ચૈવ લઘુની ત્રૈષ્ટુભે યદિ ।
ગુરૂણ્યન્યાનિ પાદે તુ સા જ્ઞેયા શાલિની યથા

દુઃશીલં વા નિર્ગુણં વાપરં વા લોકે ધૈર્યાદપ્રિયં ન બ્રવીષિ ।
તસ્માચ્છીલં સાધુહેતોઃ સુવૃત્તં માધુર્યાત્સ્યાત્સર્વથા શાલિની ત્વમ્

તૃતીયં ચૈવ ષષ્ઠં ચ નવમં દ્વાદશં તથા ।
ગુરૂણિ જાગતે પાદે યત્ર તત્તોટકં ભવેત્

યદિ સો ઽત્ર ભવેત્તુ સમુદ્રસમસ્ત્રિષુ ચાપિ તથા નિયમેન યતિઃ ।
સતતં જગતીવિહિતં હિ તતં ગદિતં ખલુ તોટકવૃત્તમિદમ્

યથા:
કિમિદં કપટાશ્રયદુર્વિષહં બહુશાઠ્યમથોલ્બણરૂક્ષકથમ્ ।
સ્વજનપ્રિયસજ્જનભેદકરં નનુ તોટકવૃત્તમિદં કુરુષે

આદ્યં તૃતીયમન્ત્યં ચ પઞ્ચમં ષષ્ઠમેવ ચ ।
તથોપાન્ત્યં જગત્યાં ચ ગુરુ ચેત્કુમુદપ્રભા

યૌ ત્રિકૌ તથા ન્યૌ યદિ ખલુ પાદે ષડ્ભિરેવ વર્ણૈર્યદિ ચ યતિઃ સ્યાત્ ।
નિત્યસંનિવિષ્ટા જગતિવિધાને નામતઃ પ્રસિદ્ધા કુમુદનિભા સા

યથા:
મન્મથેન વિદ્ધા સલલિતભાવા નૃત્તગીતયોગા પ્રવિકસિતાક્ષી ।
નિન્દ્યમદ્ય કિં ત્વં વિગલિતશોભા ચન્દ્રપાદયુક્તા કુમુદવતી ચ

મતાન્તરે:
યદિ ખલુ પાદે ન્યૌ ત્રિકૌ યથા યૌ યતિરપિ વર્ણૈઃ ષડ્ભિરેવ ચેત્સ્યાત્ ।
જગતિવિધાને નિત્યસંનિવિષ્ટા કુમુદનિભા સા નામતઃ પ્રસિદ્ધા

યથા:
કુમુદનિભા ત્વં કામબાણવિદ્ધા કિમસિ નતભ્રૂઃ શીતવાતદગ્ધા ।
મૃદુનલિનીવાપાણ્ડુવક્ત્રશોભા કથમપિ જાતા હ્યગ્રતઃ સખીનામ્

દ્વાદશાક્ષરકે પાદે સપ્તમં દશમં લઘુ ।
આદૌ પઞ્ચાક્ષરચ્છેદશ્ચન્દ્રલેખા તુ સા યથા

વક્ત્રં સૌમ્યં તે પદ્મપત્રાયતાક્ષં કામસ્યાવાસં સુનાસોચ્ચપ્રહાસમ્ ।
કામસ્યાપીદં કામમાહર્તુકામં કાન્તે કાન્ત્યા ત્વં ચન્દ્રલેખેવ ભાસિ

તૃતીયમન્ત્યં નવમં પઞ્ચમં ચ યદા ગુરુ ।
દ્વાદશાક્ષરકે પાદે યત્ર સા પ્રમિતાક્ષરા

યથા:
સ્મિતભાષિણી હ્યચપલાપરુષા નિભૃતાપવાદવિમુખી સતતમ્ ।
અપિ કસ્યચિદ્યુવતિરસ્તિ સુખા પ્રમિતાક્ષરા સ હિ પુમાઞ્જયતિ

દ્વિતીયમન્ત્યં દશમં ચતુર્થં પઞ્ચમાષ્ટમે ।
ગુરૂણિ દ્વાદશે પાદે વંશસ્થા જગતી તુ સા

યદિ ત્રિકૌ જ્તૌ ભવતસ્તુ પાદતસ્તથૈવ ચ જ્રાવવસાનસંસ્થિતૌ ।
તદા હિ વૃત્તં જગતીપ્રતિષ્ઠિતં વદન્તિ વંશસ્થમિતીહ નામતઃ

ન મે પ્રિયા ત્વં બહુમાનવર્જિતાં પ્રિયં પ્રિયા તે પરુષાભિભાષિણી ।
તથા ચ પશ્યામ્યહમદ્ય વિગ્રહં ધ્રુવં હિ વંશસ્થગતિં કરિષ્યતિ

ચતુર્થમન્ત્યં દશમં સપ્તમં ચ યદા ગુરુ ।
ભવેદ્ધિ જાગતે પાદે તદા સ્યાદ્ધરિણપ્લુતા

પરુષવાક્યકશાભિહિતા ત્વયા ભયવિલોકનપાર્શ્વનિરીક્ષણા ।
વરતનુઃ પ્રતતપ્લુતસર્પણૈરનુકરોતિ ગતૈર્હરિણપ્લુતમ્

સપ્તમં નવમં ચાન્ત્યમુપાન્ત્યં ચ યદા ગુરુ ।
દ્વાદશાક્ષરકે પાદે કામદત્તેતિ સા યથા

કરજપદવિભૂષિતા યથા ત્વં સુદતિ દશનવિક્ષતાધરા ચ ।
ગતિરપિ ચરણાવલગ્નમન્દા ત્વમસિ મૃગનિભાક્ષિ કામદત્તા

આદ્યં ચતુર્થં દશમં સપ્તમં ચ યદા લઘુ ।
પાદે તુ જાગતે યસ્યા અપ્રમેયા તુ સા યથા

ન તે કાચિદન્યા સમા દૃશ્યતે સ્ત્રી નૃલોકે વિશિષ્ટા ગુણૈરદ્વિતીયૈઃ ।
ત્રિલોક્યાં ગુણજ્જ્ઞાન્ સમાહૃત્ય સર્વાન્ જગત્યપ્રમેયાસિ સૃષ્ટા વિધાત્રા

દ્વિતીયં પઞ્ચમં ચૈવ હ્યષ્ટમેકાદશે યથા ।
પાદે યત્ર લઘૂનિ સ્યુઃ પદ્મિની નામ સા યથા

રાસ્ત્રિકાઃ સાગરાખ્યા નિવિષ્ટા યદા સ્યાત્ ત્રિકે ચ ત્રિકે યુક્તરૂપા યતિઃ ।
સન્નિવિષ્ટા જગત્યાસ્તતસ્સા બુધૈર્ નામતશ્ચાપિ સંકીર્ત્યતે પદ્મિની

દેહતોયાશયા વક્ત્રપદ્મોજ્જ્વલા નેત્રભૃઙ્ગાકુલા દન્તહંસસ્મિતા ।
કેશપાશચ્છદા ચક્રવાકસ્તની પદ્મિનીવ પ્રિયે ભાસિ મે સર્વદા

ફુલ્લપદ્માનના ત્વં દ્વિરેફેક્ષણા કેશપત્રચ્છદા ચક્રવાકસ્તની ।
પીતતોયાવલી બદ્ધકાઞ્ચીગુણા પદ્મિનીવ પ્રિયે ભાસિ નીરે સ્થિતા

આદૌ ષટ્ દશમં ચૈવ પાદે યત્ર લઘૂન્યથ ।
શેષાણિ તુ ગુરૂણિ સ્યુર્જાગતે પુટસંજ્ઞિતા

યદિ ચરણનિવિષ્ટૌ નૌ તથા મ્યૌ યતિવિધિરપિ યુક્ત્યાષ્ટાભિરિષ્ટઃ ।
ભવતિ ચ જગતીસ્થઃ સર્વદાસૌ ય ઇહ હિ પુટવૃત્તં નામતસ્તુ

ઉપવનસલિલાનાં બાલપદ્મૈર્ભ્રમરપરભૃતાનાં કણ્ઠનાદૈઃ ।
મદનમદવિલાસૈઃ કામિનીનાં કથયતિ પુટવૃત્તં પુષ્પમાસઃ

દ્વિતીયાન્ત્યે ચતુર્થં ચ નવમૈકાદશે ગુરુ ।
વિચ્છેદો ઽતિજગત્યાં તુ ચતુર્ભિઃ સા પ્રભાવતી

કથં ન્વિદં કમલવિશાલલોચને ગૃહં ધનૈઃ પિહિતકરે દિવાકરે ।
અચિન્તયન્ત્યભિનવવર્ષવિદ્યુતસ્ત્વમાગતા સુતનુ યથા પ્રભાવતી

ત્રીણ્યાદાવષ્ટમં ચૈવ દશમં નૈધનદ્વયમ્ ।
ગુરૂણ્યતિજગત્યાં તુ ત્રિભિશ્છેદૈઃ પ્રહર્ષિણી

ભાવસ્થૈર્મધુરકથૈઃ સુભાષિતૈસ્ત્વં સાટોપસ્ખલિતવિલમ્બિતૈર્ગતૈશ્ચ ।
શોભાઢ્યૈર્હરસિ મનાંસિ કામુકાનાં સુવ્યક્તં હ્યતિજગતી પ્રહર્ષિણી ચ

ષષ્ઠં ચ સપ્તમં ચૈવ દશમૈકાદશે લઘુ ।
ત્રયોદશાક્ષરે પાદે જ્ઞેયં મત્તમયૂરકમ્

વિદ્યુન્નદ્ધાઃ સેન્દ્રધનુરઞ્જિતદેહા વાતોદ્ધૂતાઃ શ્વેતવલાકાકૃતશોભાઃ ।
એતે મેઘા ગર્જિતનાદોજ્જ્વલચિહ્નાઃ પ્રાવૃટ્કાલં મત્તમયૂરાઃ કથયન્તિ

આદૌ દ્વે ચતુર્થં ચૈવ ચાષ્ટમૈકાદશે ગુરુ ।
અન્ત્યોપાન્ત્યે ચ શક્વર્યા વસન્તતિલકા યથા

ચિત્રૈર્વસન્તકુસુમૈઃ કૃતકેશહસ્તા સ્રગ્દામમાલ્યરચના સુવિભૂષિતાઙ્ગી ।
નાનાવસન્તકવિભૂષિતકર્ણપાશા સાક્ષાદ્વસન્તતિલકેવ વિભાતિ નારી

પઞ્ચાદૌ શક્વરી પાદે ગુરૂણિ ત્રીણિ નૈધને ।
પઞ્ચાક્ષરાદૌ ચ યતિરસંબાધા તુ સા યથા

યથા:
માનાલોકજ્ઞઃ સુતબલકુલશીલાઢ્યો યસ્મિન્સમ્માનં ન સદૃશમનુ પશ્યેદ્ધિ ।
ગચ્છેત્તં ત્યક્ત્વા દ્રુતગતિરપરં દેશં કીર્ણા નાનાર્થૈરવનિરિયમસંબાધા

ચત્વાર્યાદૌ ગુરૂણિ સ્યુર્દશમૈકાદશે તથા ।
અન્ત્યોપાન્ત્યે ચ શક્વર્યાઃ પાદે તુ શરભા યથા

એષા કાન્તા વ્રજતિ લલિતા વેપમાના ગુલ્મૈશ્ચ્છન્નં વનમભિનવૈઃ સંપ્રવિદ્ધમ્ ।
હા હા કષ્ટં કિમિદમિતિ નો વેદ્મિ મૂઢો વ્યક્તં કાન્તે શરભલલિતાન્ત્વં કરોષિ

અદૌ ષટ્ દશમં ચૈવ લઘુ ચૈવ ત્રયોદશમ્ ।
યત્રાતિશક્વરે પાદે જ્ઞેયા નાન્દીમુખી તુ સા

યથા:
ન ખલુ તવ કદાચિત્ક્રોધતામ્રાયતાક્ષં ભ્રુકુટિવલિતભઙ્ગં દૃષ્ટપૂર્વં મયાસ્યમ્ ।
કિમિહ બહુભિરુક્તૈર્યા મમેચ્છા હૃદિસ્થા ત્વમસિ મધુરવાક્યા દેવિ નાન્દીમુખીવ

આદ્યં ચતુર્થં ષષ્ઠં ચ નૈધનં ચ યદા ગુરુ ।
ષોડશાક્ષરકે પાદે યત્રેભલલિતં તુ તત્

ભ્રૌ યદિ નાશ્ચ નિત્યમિહ વિરચિતચરણઃ ગશ્ચ તથા વૈ ભવતિ નિધનમુપગતઃ ।
સ્યાદપિ ચાષ્ટિમેવ યદિ સતતમનુગતં તત્ખલુ વૃત્તમગ્રવૃષભગજવિલસિતમ્

કાલતોયધરૈઃ સુધીરધનપટુપટહરવૈઃ સર્જકદમ્બનીપકુટજકુસુમસુરભિઃ ।
કન્દલસેન્દ્રગોપકરચિતમવનિતલં વીક્ષ્ય કરોત્યસૌ વૃષભગજવિલસિતમ્

આદ્યાત્પરાણિ વૈ પઞ્ચ દ્વાદશં સત્રયોદશઃ ।
અન્ત્યોપાન્ત્યે ચ દીર્ઘાણિ લલિતપ્રવરં હિ તત્

યદા ય્મૌ પાદસ્થૌ ભવત ઇહ ચેત્સ્તૌ તથા ગૌ તથા ષડ્ભિશ્ચાન્યૈર્યતિરપિ ચ વર્ણૈર્યથા સ્યાત્ ।
તદપ્યષ્ટૌ નિત્યં સમનુગતમેવોક્તમન્યૈઃ પ્રયોગજ્ઞૈર્વૃત્તં પ્રવરલલિતં નામતસ્તુ

યથા:
નખાલીઢં ગાત્રં દશનખચિતં ચોષ્ઠગણ્ડં શિરઃ પુષ્પોન્મિશ્રં પ્રવિલુલિતકેશાલકાન્તમ્ ।
ગતિઃ ખિન્ના ચેયં વદનમપિ સંભ્રાન્તનેત્રમ્ અહો શ્લાઘ્યં વૃત્તં પ્રવરલલિતં કામચેષ્ટમ્

આદ્યાત્પરાણિ પઞ્ચાથ દ્વાદશં સત્રયોદશમ્ ।
અન્ત્યં સપ્તદશે પાદે શિખરિણ્યાં ગુરૂણિ ચ

ચતુર્ભિસ્તસ્યૈવ પ્રવરલલિતસ્ય ત્રિકગણૈર્ યદા લૌ ગશ્ચાન્તે ભવતિ ચરણે ઽત્યષ્ટિગદિતે ।
યદા ષડ્ભિશ્ચ્છેદો ભવતિ યદિ માર્ગેણ વિહિતસ્ તદા વૃત્તેષ્વેષા ખલુ શિખરિણી નામ ગદિતા

યથા:
મહાનદ્યા ભોગં પુલિનમિવ ભાતિ તે જઘનં તથાસ્યં નેત્રાઢ્યં ભ્રમરસહિતં પઙ્કજમિવ ।
ગતિર્મન્દા ચેયં સુતનુ તવ ચેષ્ટા સુલલિતા સ્તનાભ્યાં તાભ્યાં ત્વં શિખરિણિ સુપીનાસિ વનિતે

યત્ર પઞ્ચ લઘૂન્યાદૌ ત્રયોદશચતુર્દશે ।
ષોડશૈકાદશે ચૈવ તત્સ્યાદ્વૃષભચેષ્ટિતમ્

યદિ હિ ચરણે ન્સૌ સ્લૌ ગઃ ક્રમાદ્વિનિવેશિતાર્ યદિ ખલુ યતિઃ ષડ્ભિર્વર્ણૈર્સ્તથા દશભિઃ પુનઃ ।
યદિ વિહિતં સ્યાદત્યષ્ટિઃ પ્રયોગસુખાશ્રયં વૃષભલલિતં વૃત્તં જ્ઞેયં તથા હરિણીતિ વા

યથા:
જલધરરવં શ્રુત્વા શ્રુત્વા મદોચ્છ્રયદર્પિતો વિલિખિતમહીશૃઙ્ગાક્ષેપૈર્વૃષૈઃ પ્રતિનર્દ્ય ચ ।
સ્વયુવતિવૃતો ગોષ્ઠાદ્ગોષ્ઠં પ્રયાતિ ચ નિર્ભયો વૃષભલલિતં ચિત્રં વૃત્તં કરોતિ ચ શાદ્વલે

ચત્વાર્યાદૌ ચ દશમં ગુરુ યત્ર ત્રયોદશં ચતુર્દશં તથાન્ત્યે દ્વે ચૈકાદશમથાપિ ચ

યદા સપ્તદશે પાદે શેષાણિ ચ લઘૂન્યથ ।
ભવન્તિ યસ્મિન્સા જ્ઞેયા શ્રીધરી નામતો યથા

મો ભ્નૌ ચ સ્યુશ્ચરણરચિતાસ્તૌ ગુરૂ ચ પ્રવિષ્ટાશ્છેદઃ શિષ્ટો યદિ ચ દશભિઃ સ્યાત્તથાન્યૈશ્ચતુર્ભિઃ ।
અત્યષ્ટૌ ચ પ્રતિનિયમિતા વર્ણતઃ સ્પષ્ટરૂપા સા વિજ્ઞેયા દ્વિજમુનિગણૈઃ શ્રીધરી નામતસ્તુ

સ્નાનૈશ્ચૂર્ણૈઃ સુખસુરભિભિર્ગન્ધવાસૈશ્ચ ધૂપૈઃ પુષ્પૈશ્ચાન્યૈઃ શિરસિ રચિતૈર્વસ્ત્રયોગૈશ્ચ તૈસ્તૈઃ ।
નાનારત્નૈઃ કનકખચિતૈરઙ્ગસંભોગસંસ્થૈર્વ્યક્તં કાન્તે કમલનિલયા શ્રીધરીવાતિભાસિ

આદ્યં ચતુર્થં ષષ્ઠં ચ દશમં નૈધનં ગુરુ ।
તદ્વંશપત્રપતિતં દશભિઃ સપ્તભિર્યતિઃ

યથા એષ ગજો ઽદ્રિમસ્તકતટે કલભપરિવૃતઃ ક્રીડતિ વૃક્ષગુલ્મગહને કુસુમભિરનતે ।
મેઘરવં નિશમ્ય મુદિતઃ પવનજવસમઃ સુન્દરિ વંશપત્રપતિતં પુનરપિ કુરુતે

દ્વિતીયમન્ત્યં ષષ્ઠં ચાપ્યષ્ટમં દ્વાદશં તથા ।
ચતુર્દશં પઞ્ચદશં પાદે સપ્તદશાક્ષરે

ભવન્તિ યત્ર દીર્ઘાણિ શેષાણિ ચ લઘૂન્યથ ।
વિલમ્બિતગતિઃ સા તુ વિજ્ઞેયા નામતો યથા

યદા દ્વિરુદિતૌ હિ પાદમભિસંશ્રિતૌ જ્સૌ ત્રિકૌ તથૈવ ચ પુનસ્તયોર્નિધનમાશ્રિતૌ યૌ લગૌ ।
તદષ્ટિરતિપૂર્વિકા યતિરપિ સ્વભાવાદ્યથા વિલમ્બિતગતિસ્તદા નિગદિતા દ્વિજૈર્નામતઃ

યથા:
વિઘૂર્ણિતવિલોચના પૃથુવિકીર્ણહારા પુનઃ પ્રલમ્બરશના ચલત્સ્ખલિતપાદમન્દક્લમા ।
ન મે પ્રિયમિદં જનસ્ય બહુમાનરાગેણ યન્મદેન વિવશા વિલમ્બિતગતિઃ કૃતા ત્વં પ્રિયે

પઞ્ચાદૌ પઞ્ચદશકં દ્વાદશૈકાદશે ગુરુ ।
ચતુર્દશં તથાન્ત્યે દ્વે ચિત્રલેખા ધૃતૌ સ્મૃતા

યથા નાનારત્નાઢ્યૈર્બહુભિરધિકં ભૂષણૈરઙ્ગસંસ્થૈર્નાના ગન્ધાઢ્યૈર્મદનજનકૈરઙ્ગરાગૈર્વિચિત્રૈઃ ।
કેશૈઃ સ્નાનાઢ્યૈઃ કુસુમભરિતૈર્વસ્ત્રરાગૈશ્ચ તૈસ્તૈઃ કાન્તે સંક્ષેપાત્ કિમિહ બહુના ચિત્રલેખેવ ભાસિ

અન્ત્યં સપ્તદશં ચૈવ ષોડશં સચતુર્દશમ્ ।
ત્રયોદશં દ્વાદશં ચ ષષ્ઠમષ્ટમમેવ ચ

ત્રીણ્યાદૌ ચ ગુરૂણિ સ્યુર્યસ્મિંસ્ત્વેકોનવિંશકે ।
પાદે લઘૂનિ શેષાણિ શાર્દૂલક્રીડિતં તુ તત્

મ્સૌ જ્સૌ તૌ ગુરુ ચ પ્રયોગનિયતા યસ્મિન્નિવિષ્ટાસ્ત્રિકા આદ્યા ચાન્ત્યયતિશ્ચતુસ્ત્રિકયુતા જ્ઞેયા પરા સપ્તભિઃ ।
નિત્યં યત્પદમાશ્રિતા હ્યતિધૃતિર્નિત્યં કવીનાં પ્રિયં તજ્જ્ઞેયં ખલુ વૃત્તજાતિનિપુણૈઃ શાર્દૂલવિક્રીડિતમ્

યથા:
નાનાશસ્ત્રશતઘ્નિતોમરહતાઃ પ્રભ્રષ્ટસર્વાયુધાઃ નિર્ભિન્નોદરપાદબાહુવદના નિર્ણાશિતાઃ શત્રવઃ ।
ધૈર્યોત્સાહપરાક્રમપ્રભૃતિભિસ્તૈસ્તૈર્વિચિત્રૈર્ગુણૈર્ વૃત્તં તે રિપુઘાતિ ભાતિ સમરે શાર્દૂલવિક્રીડિતમ્

તાવત્ત્વં વિજિતેન્દ્રિયઃ શુભમતે સર્વાત્મના પ્રત્યહં દાને શીલવિધૌ ચ યોજય મનઃ સ્વર્ગાપવર્ગાપહમ્ ।
યાવદ્ વ્યાધિજરાપ્રચણ્ડનખરો વ્યાયત્સટાભિર્ભૃશં મૃત્યુસ્તે ન કરોતિ જીવિતમૃગૈઃ શાર્દૂલવિક્રીડિતમ્

ચત્વાર્યાદૌ ચ ષષ્ઠં ચ સપ્તમં સચતુર્દશમ્ ।
તથા પઞ્ચદશં ચૈવ ષિડશં નૈધનં તથા

એતાનિ ચ ગુરૂણિ સ્યુઃ શેષાણિ તુ લઘૂન્યથ ।
પાદે યત્ર કૃતૌ જ્ઞેયા નામ્ના સુવદના તુ સા

મ્રૌ મ્નૌ ય્ભૌ લ્ગૌ ચ સમ્યગ્યદિ ચ વિરચિતાઃ પાદે ક્રમવશાદ્ વિચ્છેદઃ સપ્તભિઃ સ્યાત્પુનરપિ ચ યતિઃ સપ્તાક્ષરકૃતા ।
યદ્યેષા સંશ્રિતા સ્યાત્કૃતિમપિ ચ પુનઃ શ્લિષ્ટાક્ષરપદા વિદ્વદ્ભિર્વૃત્તજાતૌ તત ઇહ ગદિતા નામ્ના સુવદના

યથા:
નેત્રે લીલાલસાન્તે કમલદલનિભે ભ્રૂચાપવિનતે રક્તોષ્ઠં પીનમધ્યં સમસહિતઘનાઃ સ્નિગ્ધાશ્ચ દશનાઃ ।
કર્ણાવંસપ્રલમ્બૌ ચિબુકમપિ નતં ઘોણા સુરુચિરા વ્યક્તં ત્વં મર્ત્યલોકે વરતનુ વિહિતાસ્યેકા સુવદના

ચત્વાર્યાદૌ તથા ષષ્ઠં સપ્તમં ચ ચતુર્દશમ્ ।
અષ્ટાદશં સપ્તદશં તથા પઞ્ચદશં પુનઃ

અન્ત્યોપાન્ત્યે ગુરૂણ્યત્ર લઘૂન્યન્યાનિ સર્વદા ।
એકવિંશતિકે પાદે સ્રગ્ધરા નામ સા યથા

મ્રૌ મ્નૌ યૌ યશ્ચ સમ્યગ્યદિ હિ વિરચિતાઃ સ્યુસ્ત્રિકાઃ પાદયોગે વર્ણૈઃ પૂર્વોપદિષ્ટૈર્યતિરપિ ચ પુનઃ સપ્તભિઃ સપ્તભિઃ સ્યાત્ ।
વૃત્તં સમ્યગ્યદિ સ્યાત્પ્રકૃતિમનુગતં તત્વવિદ્ભિઃ પ્રદિષ્ટં વિજ્ઞેયં વૃત્તજાતૌ કવિજનદયિતા સ્રગ્ધરા નામતસ્તુ

યથા:
ચૂતાશોકારવિન્દૈઃ કુરવકતિલકૈઃ કર્ણિકારૈઃ શિરીષૈઃ પુન્નાગૈઃ પારિજાતૈર્વકુલકુવલયૈઃ કિંશુકૈઃ સાતિમુક્તૈઃ ।
એતૈર્નાનાપ્રકારૈઃ બહુલસુરભિભિર્વિપ્રકીર્ણૈશ્ચ તૈસ્તૈર્ વાસન્તૈઃ પુષ્પવૃન્દૈર્નરવર વસુધા સ્રગ્ધરેવાદ્ય ભાતિ

ચતુર્થમાદ્યં ષષ્ઠં ચ દશમં દ્વાદશં તથા ।
ષોડશાષ્ટાદશે ચૈવ નૈધનં ચ ગુરૂણ્યથ

દ્વાવિંશત્યક્ષરે પાદે શેષાણિ ચ લઘૂન્યથ ।
ભવન્તિ યત્ર તજ્જ્ઞેયં ભદ્રકં નામતો યથા

ભ્રૌ ચરણે યદા વિનિયતૌ ત્રિકૌ ક્રમવશાદથાતિકૃતિવિધૌ ન્રૌ ચ તતઃ પરં ચ રુચિરાવનન્તરકૃતૌ નગાવપિ પુનઃ ।
તચ્ચ દશાષ્ટવર્ણરચિતા ચતુર્ષ્વપિ તથા યતિશ્ચ સતતં ભદ્રકવૃત્તમેવ ખલુ નાટ્યયોગકુશલૈર્બુધૈર્નિગદિતમ્

ઉત્પ્લુતમેકહસ્તચરણં દ્વિતીયકરરેચિતં વંશમૃદઙ્ગવાદ્યમધુરં વિચિત્રકરણાનુગં બહુવિધમ્ ।
ભદ્રકમેતદદ્ય સુભગે વિદગ્ધગતિચેષ્ટિતૈઃ સુલલિતૈર્ નૃત્યસિ વિભ્રમાકુલપદં વિવિક્તરસભાવિતં શશિમુખિ

અન્ત્યમેકોનવિંશં ચ સપ્તમં સત્રયોદશમ્ ।
એકાદશં સપ્તદશં પઞ્ચમં ચ ગુરૂણ્યથ

શેષાણિ ચ લઘૂનિ સ્યુર્વિકૃત્યાશ્ચરણે બુધૈઃ ।
વૃત્તં તદશ્વલલિતં વિજ્ઞેયં નામતો યથા

યદિ ચ નકાર આદિરચિતઃ પદે વિરચિતો ઽન્ત એવ લગૌ યદિ ચ નભૌ ત્રિધા ચ નિહિતૌ ક્રમેણ ખલુ મધ્યાવપિ તથા ।
યદિ ચ સમાશ્રિતં હિ વિકૃતિં યતિશ્ચ દશભિસ્તથૈકસહિતૈસ્ તત ઇહ કીર્તિતં મુનિગણૈર્વિશુદ્ધચરિતૈસ્તદશ્વલલિતમ્

વિવિધતુરઙ્ગનાગરથયોધસઙ્કુલમલં બલં સમુદિતં શરશતશક્તિકુન્તપરિધાસિયષ્ટિવિતતં બહુપ્રહરણમ્ ।
રિપુશતમુક્તશસ્ત્રરવભીતશઙ્કિતભટં ભયાકુલદિશં કૃતમભિવીક્ષ્ય સંયુગમુખે સમર્પિતગુણં ત્વયાશ્વલલિતમ્

ષડાદાવષ્ટમં ચૈવ હ્યેકાદશચતુર્દશે ।
વિંશં સપ્તદશં ચૈવ ત્રયોવિંશં તથૈવ ચ

એતાનિ ચ લઘૂનિ સ્યુઃ શેષાણ્યથ ગુરૂણિ ચ ।
ચતુર્વિંશતિકે પાદે મેઘમાલેતિ સા યથા

યદિ ખલુ ચરણસ્થિતૌ નૌ ત્રિકૌ કૃતિકારવ્યાસ્તથા રાઃ સ્યુઃ ક્રમાત્ ।
ભવતિ યદિ યતિસ્તથા સપ્તભિઃ સપ્તભિસ્ત્રિષ્વતો ઽન્યા યતિઃ પઞ્ચ વિદ્યાત્તથા

પવનબલસમાહૃતા તીવ્રગમ્ભીરનાદા બલાકાવલીમેખલા ક્ષિતિધરસદૃશોચ્ચરૂપા મહાનીલધૂમાઞ્જનાભામ્બુગર્ભોદ્ભવા ।
સુરપતિધનુરુજ્જ્વલાબદ્ધકક્ષ્યા તડિદ્દ્યોતસન્નાહપટ્ટીજ્વલા ગગનતલવિસારિણી પ્રાવૃષણ્યા દૃઢં મેઘમાલાધિકં શોભતે

આદ્યં ચૈવ ચતુર્થં ચ પઞ્ચમં ષષ્ઠમેવ ચ ।
નવમં દશમં ચૈવ નૈધનં ચ ભવેદ્ગુરુ

લઘૂન્યન્યાનિ શેષાણિ પાદે સ્યુઃ પઞ્ચવિંશકે ।
વૃત્તજ્જ્ઞૈઃ સા તુ વિજ્ઞેયા ક્રૌઞ્ચપાદીતિ નામતઃ

ભ્મૌ યદિ પાદે સ્ભાવપિ ચેષ્ટાવભિકૃતિરપિ ચ હિ યદિ ખલુ વિહિતા નાશ્ચ સમુદ્રાઃ સ્યુર્વિનિવિષ્ટા યદિ ચ ખલુ ગુરુ ભવતિ નિધનગતમ્ ।
પઞ્ચભિરાદૌ છેદમુપેતા પુનરપિ યતિરિહ યદિ ખલુ દશભિઃ ક્રૌઞ્ચપદેયં વૃત્તવિધાને સુરગણપિતૃગણમુનિગણવિહિતા

યઃ કિલ દાક્ષં વિદ્રુતસોમં ક્રતુવરમચમસમપગતકલશં પાતિતયૂપં ક્ષિપ્તચષાલં વિચયનમસમિધમપશુકચરુકમ્ ।
કાર્મુકમુક્તેનાશુ ચકાર વ્યપગતસુરગણપિતૃગણમિષુણા નિત્યમસૌ તે દૈત્યગણારિઃ પ્રદહતુ મખમિવ રિપુગણમખિલમ્

યા કપિલાક્ષી પિઙ્ગલકેશી કલિરુચિરનુદિનમનુનયકઠિના દીર્ઘતરાભિઃ સ્થૂલસિરાભિઃ પરિવૃતવપુરતિશયકુટિલગતિઃ ।
આયતજઙ્ઘા નિમ્નકપોલા લઘુતરકુચયુગપરિગતહૃદયા સા પરિહાર્યા ક્રૌઞ્ચપદા સ્ત્રી ધ્રુવમિહ નિરવધિસુખમભિલષતા

અષ્ટાવાદૌ ગુરૂણિ સ્યુસ્તથા ચૈકોનવિંશકમ્ ।
એકવિંશં ચ વિજ્ઞેયં ચતુર્વિંશં સનૈધનમ્

એતાનિ ગુરુ સંખ્યાનિ શેષાણિ ચ લઘૂન્યથ ।
ષડ્વિંશત્યક્ષરે પાદે તદ્ભુજઙ્ગવિજૃમ્ભિતમ્

યસ્યાં મૌ તો નાઃ સ્ત્રૌ નિત્યં પ્રતિચરણમથ
ગદિતકાસ્ત્રિકા હ્યનુપૂર્વશઃ
ષડ્વિંશત્યામેકોનાયાં ચ યદિ હિ
ખલુ યતિરભિધા ચતુર્ભિરથાષ્ટાભિઃ ।
પશ્ચાદન્ત્યૌ લ્ગૌ સંયોજ્યૌ યદિ ભવતિ
મનુજદયિતાં સમાશ્રિતમુત્કૃતિં
નામ્ના વૃત્તં લોકે ખ્યાતં કવિવદન
વિકસનપરં ભુજઙ્ગવિજૃમ્ભિતમ્

યથા:
રૂપોપેતાં દેવૈઃ સૃષ્ટાં સમદગજ
વિલસિતગતિં નિરીક્ષ્ય તિલોત્તમાં
પ્રાદક્ષિણ્યાત્પ્રાપ્તાં દ્રષ્ટું બહુવદન
મચલનયનં શિરઃ કૃતવાન્ હરિઃ ।
દીર્ઘં નિશ્વસ્યાન્તર્ગૂઢં સ્તનવદન
જઘનરુચિરાં નિરીક્ષ્ય તથા પુનઃ
પૃષ્ઠે ન્યસ્તં દેવેન્દ્રેણ પ્રવરમણિ
કનકવલયં ભુજઙ્ગવિજૃમ્ભિતમ્

દણ્ડકં નામ વિજ્ઞેયમુત્કૃતેરધિકતરમ્ ।
મેઘમાલાદિકં તત્સ્યાન્નૌ ચાદૌ કાગુહા ત્રિકાઃ

યથા:
મુદિતજનપદાકુલા સ્ફીતસસ્યાકરા ભૂતધાત્રી ભવન્તં સમભ્યર્ચતિ
દ્વિરદકરવિલુપ્તહિન્તાલતાલીવનાસ્ત્વાં નમસ્યન્તિ વિન્ધ્યાદયઃ પર્વતાઃ ।
સ્ફુટિતકલશાશુક્તિનિગીર્ણમુક્તા ફલૈરૂર્મિહસ્તૈર્નમસ્યન્તિ વઃ સાગરાઃ
મુદિતજલચરાકુલાઃ સંપ્રકીર્ણમલાઃ કીર્તયન્તીવ કીર્તિં મહાનિમ્નગાઃ

એતાનિ સમવૃત્તાનિ મયોક્તાનિ દ્વિજોત્તમાઃ ।
વિષમાર્ધસમાનાં તુ પુનર્વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

યત્ર પાદાસ્તુ વિષમા નાનાવૃત્તસમુદ્ભવાઃ ।
ગ્રથિતાઃ પાદયોગેન તદ્ વૃત્તં વિષમં સ્મૃતમ્

દ્વૌ સમં દ્વૌ ચ વિષમૌ વૃત્તે ઽર્ધવિષમે તથા ।
સર્વપાદૈશ્ચ વિષમૈર્વૃત્તં વિષમમુચ્યતે

હ્રસ્વાદ્યમથ દીર્ઘાદ્યં દીર્ઘં હ્રસ્વમથાપિ વા ।
યુગ્મોજવિષમૈઃ પાદૈઃ વૃત્તમર્ધસમં ભવેત્

પાદે સિદ્ધે સમં સિદ્ધં વિષમં સાર્વપાદિકમ્ ।
દ્વયોરર્ધસમં વિદ્યાદેષ છેદસ્તુ પાદતઃ

છેદાસ્તુ યે મયા પ્રોક્તા સમવૃત્તવિકલ્પિતઃ ।
ત્રિકૈર્વિષમવૃત્તાનાં સંપ્રવક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

નૈધને ઽન્યતરસ્યાં વૈ પ્રથમે પાદ ઇષ્યતે ।
દ્વિતીયે ચરણે ચ સ્યાદિત્યનુષ્ટુપ્ સમાસતઃ

સૌ ગૌ તુ પ્રથમે પાદે સ્રૌ લ્ગૌ ચાપિ દ્વિતીયકે ।
યુગ્મે ઽર્ધવિષમે પાદે જ્ઞેયા પથ્યા તુ સા ત્રિકૈઃ

પ્રિયદૈવતમિત્રાસિ પ્રિયસંબન્ધિબાન્ધવા ।
પ્રિયદાનરતા પથ્યા દયિતે ત્વં પ્રિયાસિ મે

મ્રૌ ગૌ તુ પ્રથમે પાદે ય્સૌ લ્ગૌ ચ દ્વિતીયકે ।
પાદે ભૌ લ્ગૌ તૃતીયે ચ ચતુર્થે તુ તસૌ લગૌ

નૈવાચારો ન તે મિત્રં ન સંબન્ધિગુણપ્રિયા ।
સર્વથા સર્વવિષમા પથ્યા ન ભવસિ પ્રિયે

અયુજોર્લક્ષણં હ્યેતદ્વિપરીતં તુ યત્ર ચ ।
પથ્યા હિ વિપરીતા સા વિજ્ઞેયા નામતો યથા

કૃતેન રમણસ્ય કિં સખિ રોષેણ તે ઽપ્યર્થમ્ ।
વિપરીતા ન પથ્યાસિ ત્વં જડે કેન મોહિતા

ચતુર્થાદક્ષરાદ્યત્ર ત્રિલઘુ સ્યાદયુક્તતઃ ।
અનુષ્ટુપ્ચપલા સા તુ વિજ્ઞેયા નામતો યથા

ન ખલ્વસ્યાઃ પ્રિયતમઃ શ્રોતવ્યં વ્યાહૃતં સખ્યા ।
નારદસ્ય પ્રતિકૃતિઃ કથ્યતે ચપલા હીયમ્

વિપુલા તુ યુજિ જ્ઞેયા લઘુત્વાત્સપ્તમસ્ય તુ ।
સર્વત્ર સપ્તમસ્યૈવ કેષાંચિદ્વિપુલા યથા

સંક્ષિપ્તા વજ્રમધ્યે હિ હેમકુમ્ભનિભસ્તની ।
વિપુલાસિ પ્રિયે શ્રોણ્યાં પૂર્ણચન્દ્રનિભાનને

ગઙ્ગેવ મેઘોપગમે આપ્લાવિતવસુન્ધરા ।
કૂલવૃક્ષાનારુજન્તી સ્રવન્તી વિપુલા બલાત્

આગતા મેઘસમયે ભીરુ ભીરુકુલોદ્ગતે ।
એકરાત્રૌ પરગૃહં ચોરી બન્ધનમર્હસિ

એવં વિવિધયોગાસ્તુ પથ્યાપાદા ભવન્તિ હિ ।
યુગ્મોજવિષમૈઃ પાદૈઃ શેષૈરન્યૈસ્ત્રિકૈર્યથા

ગુર્વન્તકઃ સર્વલઘુસ્ત્રિકો નિત્યં હિ નેષ્યતે ।
પ્રથમાદક્ષરાદ્યત્ર ચતુર્થાત્પ્રાગ્લઘુઃ સ્મૃતઃ

પથ્યાપાદં સમાસ્થાપ્ય ત્રીણ્યન્તે તુ ગુરૂણ્યથ ।
ભવન્તિ પાદે સતતં બુધૈસ્તદ્વક્રમિષ્યતે

દન્તક્ષતાધરં સુભ્રુ જાગરગ્લાનનેત્રં ચ ।
રતિસંભોગખિન્નં તે દર્શનીયતરં વક્ત્રમ્

ઇત્યેષા સર્વવિષમા નામતો ઽનુષ્ટુબુચ્યતે ।
તદ્વિદાં મતવૈષમ્યં ત્રિકાદક્ષરતસ્તથા

પાદે ષોડશમાત્રાસ્તુ ગાથાંશકવિકલ્પિતાઃ ।
ચતુર્ભિરંશકૈર્જ્ઞેયા વૃત્તજ્ઞૈર્વાનવાસિકા

અસંસ્થિતપદા સુવિહ્વલાઙ્ગી મદસ્ખલિતચેષ્ટિતૈર્મનોજ્ઞા ।
ક્વ યાસ્યસિ વરોરુ સુરતકાલે વિષમા કિં વાનવાસિકા ત્વમ્

સ્જૌ સ્ગૌ ચ પ્રથમે પાદે તથા ચૈવ તૃતીયકે ।
કેતુમત્યાં ગણાઃ પ્રોક્તાઃ ભ્રૌ ન્ગૌ ગશ્ચ સદા બુધૈઃ

સ્ફુરિતાધરં ચકિતનેત્રં રક્તકપોલમમ્બુજદલાક્ષમ્ ।
કિમિદં રુષાપહૃતશોભં કેતુમતીસમં વદ મુખં તે

વક્ત્રસ્યાપરપૂર્વસ્ય ચાદૌ નૌ રો લગૌ ત્રિકાઃ ।
નજૌ રજૌ દ્વિતીયે ચ શેષાગ્રં પુનરેવ તુ

પ્રથમે ચ તૃતીયે નૌ રલૌ ગશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ ।
ગણાશ્ચાપરવક્ત્રે તુ નજૌ જ્રૌ દ્વિચતુર્થયોઃ

સુતનુ જલપરીતલોચનં જલદનિરુદ્ધમિવેન્દુમણ્ડલમ્ ।
કિમિદમપરવક્ત્રમેવ તે શશિવદને ઽદ્ય મુખં પરાઙ્મુખમ્

નૌ યૌ તુ પ્રથમે પાદે ન્જૌ જ્રૌ ગશ્ચ તથાપરે ।
યત્ર તત્પુષ્પિતાગ્રા સ્યાદ્યદિ શેષં તુ પૂર્વવત્

પવનબલવિધૂતચારુશાખં પ્રમુદિતકોકિલકણ્ઠનાદરમ્યમ્ ।
મધુકરપરિગીયમાનશબ્દં વરતનુ પશ્ય વનં સુપુષ્પિતાગ્રમ્

સ્જૌ સ્લૌ ચાદૌ યથા ન્સૌ જ્ગૌ ભ્નૌ જ્લૌ ગશ્ચ તથા પુનઃ ।
સ્જૌ સ્જૌ ગશ્ચ ત્રિકા હ્યેતે ઉદ્ગતાયાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

તવ રોમરાજિરતિભાતિ સુતનુ મદનસ્ય મઞ્જરી ।
નાભિકમલવિવરોત્પતિતા ભ્રમરાવલીવ કુસુમાત્સમુદ્ગતા

સ્જૌ સ્લૌ ચ તતો ન્સૌ જ્ગૌ નૌ સૌ ચેતિ તૃતીયકે ।
સ્જૌ સ્જૌ ગશ્ચ ચતુર્થે તુ લલિતાયા ગણાઃ સ્મૃતાઃ

લલિતાકુલભ્રમિતચારુ વસનકરચારુપલ્લવા ।
પ્રવિકસિતકમલકાન્તિમુખી પ્રવિભાસિ દેવી સુરતશ્રમાતુરા

એવમેતાનિ વૃત્તાનિ સમાનિ વિષમાણિ ચ ।
નાટકાદ્યેષુ કાવ્યેષુ પ્રયોક્તવ્યાનિ સૂરિભિઃ

સન્ત્યન્યાન્યપિ વૃત્તાનિ યાન્યુક્તાનીહ પિણ્ડશઃ ।
ન ચ તાનિ પ્રયોજ્યાનિ ન શોભાં જનયન્તિ હિ

યાન્યતઃ પ્રતિષિદ્ધાનિ ગીતકે તાનિ યોજયેત્ ।
ધ્રુવાયોગે તુ વક્ષ્યામિ તેષાં ચૈવ વિકલ્પનમ્

વૃત્તલક્ષણમેવં તુ સમાસેન મયોદિતમ્ ।
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ હ્યાર્યાણામપિ લક્ષણમ્

પથ્યા ચ વિપુલા ચૈવ ચષલા મુખતો ઽપરા ।
જઘને ચપલા ચૈવ આર્યાઃ પઞ્ચ પ્રકીર્તિતાઃ

આસાં તુ સંપ્રવક્ષ્યામિ યતિમાત્રાવિકલ્પનમ્ ।
લક્ષણં નિયમં ચૈવ વિકલ્પગુણસંશ્રયમ્

યતિશ્છેદસ્તુ વિજ્ઞેયશ્ચતુર્માત્રો ગણઃ સ્મૃતઃ ।
દ્વિતીયાન્ત્યૌ યુજૌ પાદાવયુજૌ ત્વપરૌ સ્મૃતૌ

ગુરુમધ્યવિહીનસ્તુ ચતુર્ગણસમન્વિતઃ ।
અયુગ્ગણો વિધાતવ્યો યુગ્ગણસ્તુ યથેપ્સિતઃ

ષષ્ઠો વૈ દ્વિવિકલ્પસ્તુ નૈધનો હ્યેકસંસ્થિતઃ ।
પશ્ચાદર્ધે તુ ષષ્ઠઃ સ્યાદેકમાત્રસ્તુ કેવલઃ

દ્વિવિકલ્પસ્તુ ષષ્ઠો યો ગુરુમધ્યો ભવેત્તુ સઃ ।
તથા સર્વલઘુશ્ચૈવ યતિસંજ્ઞાસમાશ્રિતા

દ્વિતીયાદિલઘુર્જ્ઞેયઃ સપ્તમે પઞ્ચમે યતિઃ ।
પ્રથમાદિરથાન્ત્યે ચ પઞ્ચમે વા વિધીયતે

ગણેષુ ત્રિષુ પાદસ્ય યસ્યાઃ પથ્યા તુ સા ભવેત્ ।
અતશ્ચ વિપુલાન્યા તુ વિજ્ઞેયા યતિલક્ષણા

અયુજઃ સર્વગુરવો ગુરુમધ્યા ગણા યુજઃ ।
યસ્યાઃ સ્યુઃ પાદયોગે તુ વિજ્ઞેયા ચપલા હિ સા

ત્રિંશદાદ્યે તુ વિજ્ઞેયાઃ સપ્તવિંશતિશ્ચાપરે ।
ઉભયોરર્ધયોર્જ્ઞેયો માત્રાપિણ્ડો વિભાગશઃ

ત્રિંશત્તસ્યાશ્ચ યદિ સ્યુરેતાનિ દ્વિગુણાનિ તુ ।
ત્રીણ્યક્ષરાણિ ચાન્યાનિ ન્યસ્ય સંખ્યાવિભાગશઃ

એતાનિ લઘુસંજ્ઞાનિ નિર્દિષ્ટાનિ સમાસતઃ ।
સર્વેષાં ચૈવમાર્યાણામક્ષરાણાં યથાક્રમમ્

અર્ધાષ્ટમગણાર્ધા ચ સવવાર્યા પ્રકીર્તિતા ।
ષષ્ઠશ્ચ દ્વિવિકલ્પસ્તુ નૈધને હ્યેકસંસ્થિતઃ

પશ્ચાદ્વા યો ગણઃ ષષ્ઠ એકમાત્રઃ સ ઉચ્યતે ।
દ્વિવિકલ્પસ્તુ યઃ ષષ્ઠો ગુરુમધ્યો ભવેત્તુ સઃ

યથા સર્વલઘુશ્ચૈવ યતિઃ સંખ્યાસમાશ્રિતા ।
સા દ્વિતીયા દ્વિલઘુકા સપ્તમે પ્રથમે યતિઃ

ગુરુમધ્યવિહીનસ્તુ ચતુર્ગણસમન્વિતઃ ।
અયુગ્ગણો વિધાતવ્યઃ યુગ્ગણસ્તુ સ એવ ચ

પ્રથમતૃતીયૌ પાદૌ દ્વાદશમાત્રૌ ભવેત્તુ સા પથ્યા ।
વિપુલાન્યા ખલુ ગદિતા પૂર્વોદિતલક્ષણોપેતા

પથ્યા યથા:
રક્તમૃદુપદ્મનેત્રા સિતદીર્ઘબહુલમૃદુકેશી ।
કસ્ય તુ પૃથુમૃદુજઘના તનુબાહ્વં સોદરી પથ્યા

વિપુલા યથા:
વિપુલજઘનવદનસ્તનનયનૈસ્તામ્રાધરોષ્ઠકરચરણૈઃ ।
આયતનાસાગણ્ડૈર્લલાટકર્ણૈઃ શુભા કન્યા

દ્વિતીયશ્ચ ચતુર્થશ્ચ ગુરુમધ્યગતો ભવેત્ ।
ઉભયોરર્ધયોર્યત્ર વિજ્ઞેયા ચપલા યથા

ઉદ્ભટગામિની પરુષભાષિણી કામચિહ્નકૃતવેષા ।
જાનાતિ માંસયુક્તા સુરાપ્રિયા સર્વતશ્ચપલા

પૂર્વાર્ધે લક્ષણં હ્યેતદસ્યાઃ સ ચ મુખેન તુ ।
પશ્ચિમાર્ધે તુ ચપલા યસ્યાઃ સા જઘનેન તુ

મુખચપલા યથા:
આર્યામુખે તુ ચપલા તથાપિ ચાર્યા ન મે યતઃ સા કિમ્ ।
દક્ષા ગૃહકૃત્યેષુ તથા દુઃખે ભવતિ દુઃખાર્તા

જઘનચપલા યથા:
વરમૃગનયને ચપલાસિ વરોરુ શશાઙ્કદર્પણનિભાસ્યે ।
કામસ્ય સારભૂતે ન પૂર્વમદચારુજઘનેન

ઉભયોરર્ધયોરેતલ્લક્ષણં દૃશ્યતે યદિ ।
વૃત્તજ્ઞૈઃ સા તુ વિજ્ઞેયા સર્વતશ્ચપલા સખિ

કાર્યૌ દ્વાદશમાત્રૌ ચ પાદાવાદ્યૌ તૃતીયકૌ ।
અષ્ટાદશ દ્વિતીયં ચ તથા પઞ્ચદશોત્તમા

ચતુઃપઞ્ચપ્રકારાણાં ચતુષ્કાણાં વિશેષતઃ ।
પ્રસ્તારયોગમાસાદ્ય બાહુલ્યં સંપ્રદર્શયેત્

પઞ્ચપઞ્ચાશદાદ્યા તુ ત્રિંશદાદ્યા તથૈવ ચ ।
આર્યા ત્વક્ષરપિણ્ડેન વિજ્ઞેયાત્ર પ્રયોક્તૃભિઃ

ત્રિંશતસ્ત્વથ વર્ણેભ્યો લઘુવર્ણત્રયં ભવેત્ ।
શેષાણિ ગુરુસંખ્યાનિ હ્યેવં સર્વત્ર નિર્દિશેત્

સર્વેષામેવ ચાર્યાણામક્ષરાણાં યથાક્રમમ્ ।
સર્વેષાં જાતિવૃત્તાનાં પૂર્વમુત્તરસંખ્યયા

વિકલ્પગણનાં કૃત્વા સંખ્યાપિણ્ડેન નિર્દિશેત્ ।
આર્યાગીતિરથાર્યૈવ કેવલં ત્વષ્ટભિર્ગણૈઃ

ઇતરાર્થે જઃ ષષ્ઠસ્તુ નલઘુગણ ઇષ્યતે ।
વૃત્તૈરેવં તુ વિવિધૈર્નાનાછન્દસ્સમુદ્ભવૈઃ ।
કાવ્યબન્ધાસ્તુ કર્તવ્યાઃ ષટ્ત્રિંશલ્લક્ષણાન્વિતાઃ