નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 13

ઇતિ ભરતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે ગતિપ્રચારો નામ દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ
અથ ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ
યે તુ પૂર્વં મયા પ્રોક્તાસ્ત્રયો વૈ નાટ્યમણ્ડપાઃ ।
તેષાં વિભાગં વિજ્ઞાય તતઃ કક્ષ્યાં પ્રયોજયેત્

યે નેપથ્યગૃહદ્વારે મયા પૂર્વં પ્રકીર્તિતે ।
તયોર્ભાણ્ડસ્ય વિન્યાસો મધ્યે કાર્યઃ પ્રયોક્તૃભિઃ

કક્ષ્યાવિભાગો નિર્દેશ્યો રઙ્ગપીઠપરિક્રમાત્ ।
પરિક્રમેણ રઙ્ગસ્ય કક્ષ્યા હ્યન્યા વિધીયતે

કક્ષ્યાવિભાગે જ્ઞેયાનિ ગૃહાણિ નગરાણિ ચ ।
ઉદ્યાનારામસરિતસ્ત્વાશ્રમા અટવી તથા

પૃથિવી સાગરાશ્ચૈવ ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।
વર્ષાણિ સપ્તદ્વીપાશ્ચ પર્વતા વિવિધાસ્તથા

અલોકશ્ચૈવ લોકશ્ચ રસાતલમથાપિ ચ ।
દૈત્યનાગાલયાશ્ચૈવ ગૃહાણિ ભવનાનિ ચ

નગરે વા વને વાપિ વર્ષે વા પર્વતે ઽપિ વા ।
યત્ર વાર્તા પ્રવર્તેત તત્ર કક્ષ્યાં પ્રવર્તયેત્

બાહ્યં વા મધ્યમં વાપિ તથૈવાભ્યન્તરં પુનઃ ।
દૂરં વા સન્નિકૃષ્ટં વા દેશં તુ પરિકલ્પયેત્

પૂર્વપ્રવિષ્ટા યે રઙ્ગં જ્ઞેયાસ્તે ઽભ્યન્તરા બુધૈઃ ।
પશ્ચાત્પ્રવિષ્ટા વિજ્ઞેયાઃ કક્ષ્યાભાગે તુ બાહ્યતઃ

તેષાં તુ દર્શનેચ્છુર્યઃ પ્રવિશેદ્રઙ્ગમણ્ડપમ્ ।
દક્ષિણાભિમુખઃ સો ઽથ કુર્યાદાત્મનિવેદનમ્

યતો મુખં ભવેદ્ભાણ્ડં દ્વારં નેપથ્યકસ્ય ચ ।
સા મન્તવ્યા તુ દિક્ પૂર્વા નાટ્યયોગે ન નિત્યશઃ

નિષ્ક્રામેદ્યશ્ચ તસ્માદ્વૈ સ તેનૈવ તથા વ્રજેત્ ।
યતસ્તસ્ય કૃતં તેન પુરુષેણ નિવેદનમ્

નિષ્ક્રાન્તો ઽર્થવશાચ્ચાપિ પ્રવિશેદ્યદિ તદ્ગૃહમ્ ।
યતઃ પ્રાપ્તઃ સ પુરુષસ્તેન માર્ગેણ નિષ્ક્રમેત્

અથવાર્થવશાચ્ચાપિ તેનૈવ સહ ગચ્છતિ ।
તથૈવ પ્રવિશેત્ ગેહમેકાકી સહિતો ઽપિ વા

તયોશ્ચાપિ પ્રવિશતોઃ કક્ષ્યામન્યાં વિનિર્દિશેત્ ।
પરિક્રમેણ રઙ્ગસ્ય ત્વન્યા કક્ષ્યા વિધીયતે

સમૈશ્ચ સહિતો ગચ્છેન્નીચૈશ્ચ પરિવાહિતઃ ।
અથ પ્રેક્ષણિકાશ્ચાપિ વિજ્ઞેયા હ્યગ્રતો ગતૌ

સૈવ ભૂમિસ્તુ બહુભિર્વિકૃષ્ટા સ્યાત્પરિક્રમૈઃ ।
મધ્યા વા સન્નિકૃષ્ટા વા તેષામેવં વિકલ્પયેત્

નગરે વા વને વાપિ સાગરે પર્વતે ઽપિ વા ।
દિવ્યાનાં ગમનં કાર્યં દ્વીપે વર્ષેષુ વા પુનઃ

આકાશેન વિમાનેન માયયાપ્યથ વા પુનઃ ।
વિવિધાભિઃ ક્રિયાભિર્વા નાનાર્થાભિઃ પ્રયોગતઃ

નાટકે ચ્છન્નવેષાણાં દિવ્યાનાં ભૂમિસઞ્ચરઃ ।
માનુષે કારણાદેષાં યથા ભવતિ દર્શનમ્

ભારતે ત્વથ હૈમે વા હરિવર્ષ ઇલાવૃતે ।
રમ્યે કિંપુરુષે વાપિ કુરુષૂત્તરકેષુ વા

દિવ્યાનાં છન્દગમનં સર્વવર્ષેષુ કીર્તિતમ્ ।
ભારતે માનુષાણાઞ્ચ ગમનં સંવિધીયતે

ગચ્છેદ્યદિ વિકૃષ્ટસ્તુ દેશકાલવશાન્નરઃ ।
અઙ્કચ્છેદે તમન્યસ્મિન્ નિર્દિશેદ્ધિ પ્રવેશકે

અહ્નઃ પ્રમાણં ગત્વા તુ કાર્યલાભં વિનિર્દિશેદ્ ।
તથાલાભે તુ કાર્યસ્ય અઙ્કચ્છેદો વિધીયતે

ક્ષણો મુહૂર્તો યાનો વા દિવસો વાપિ નાટકે ।
એકાઙ્કે સ વિધાતવ્યો બીજસ્યાર્થવશાનુગઃ

અઙ્કચ્છેદે તુ નિર્વૃત્તં માસં વા વર્ષમેવ વા ।
નોર્ધ્વં વર્ષાત્પ્રકર્તવ્યં કાર્યમઙ્કસમાશ્રયમ્

એવં તુ ભારતે વર્ષે કક્ષ્યા કાર્યા પ્રયોગતઃ ।
માનુષાણાં ગતિર્યા તુ દિવ્યાનાન્તુ નિબોધત

હિમવત્પૃષ્ઠસંસ્થે તુ કૈલાસે પર્વતોત્તમે ।
યક્ષાશ્ચ ગુહ્યકાશ્ચૈવ ધનદાનુચરાશ્ચ યે

રક્ષઃપિશાચભૂતાશ્ચ સર્વે હૈમવતાઃ સ્મૃતાઃ ।
હેમકૂટે ચ ગન્ધર્વા વિજ્ઞેયાઃ સાપ્સરોગણાઃ

સર્વે નાગાશ્ચ નિષધે શેષવાસુકિતક્ષકાઃ ।
મહામેરૌ ત્રયસ્ત્રિંશદ્ જ્ઞેયા દેવગણા બુધૈઃ

નીલે તુ વૈડૂર્યમયે સિદ્ધા બ્રહ્મર્ષયસ્તથા ।
દૈત્યાનાં દાનવાનાઞ્ચ શ્વેતપર્વત ઇષ્યતે

પિતરશ્ચાપિ વિજ્ઞેયા શૃઙ્ગવન્તં સમાશ્રિતાઃ ।
ઇત્યેતે પર્વતાઃ શ્રેષ્ઠા દિવ્યાવાસાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

તેષાં કક્ષ્યાવિભાગશ્ચ જમ્બૂદ્વીપે ભવેદયમ્ ।
તેષાં ન ચેષ્ટિતં કાર્યં સ્વૈઃ સ્વૈઃ કર્મપરાક્રમૈઃ

પરિચ્છ\(ચ્છે\)દવિશેષસ્તુ તેષાં માનુષલોકવત્ ।
સર્વે ભાવાશ્ચ દિવ્યાનાં કાર્યા માનુષસંશ્રયાઃ

તેષાન્ત્વનિમિષત્વં યત્તન્ન કાર્યં પ્રયોક્તૃભિઃ ।
ઇહ ભાવા રસાશ્ચૈવ દૃષ્ટાવેવ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

દૃષ્ટ્યા હિ સૂચિતો ભાવઃ પુનરઙ્ગૈર્વિભાવ્યતે ।
એવં કક્ષ્યાવિભાગસ્તુ મયા પ્રોક્તો દ્વિજોત્તમાઃ

પુનશ્ચૈવ પ્રવક્ષ્યામિ પ્રવૃત્તીનાન્તુ લક્ષણમ્ ।
ચતુર્વિધા પ્રવૃત્તિશ્ચ પ્રોક્તા નાટ્યપ્રયોગતઃ ।
આવન્તી દાક્ષિણાત્યા ચ પાઞ્ચાલી ચોઢ્રમાગધી

અત્રાહ પ્રવૃત્તિરિતિ કસ્માત્ \?\ ઉચ્યતે પૃથિવ્યાં
નાનાદેશવેષભાષાચારવાર્તાઃ પ્રખ્યાપયતીતિ વૃત્તિઃ ।
પ્રવૃત્તિશ્ચ નિવેદને । અત્રાહ - યથા પૃથિવ્યાં બહવો
દેશાઃ સન્તિ , કથમાસાં ચતુર્વિધત્વમ્ ઉપપન્નં,
સમાનલક્ષણશ્ચાસાં પ્રયોગ ઉચ્યતે \,\ સત્યમેતત્ ।
સમાનલક્ષણ આસાં પ્રયોગઃ । કિન્તુ
નાનાદેશવેષભાષાચારો લોક ઇતિ કૃત્વા લોકાનુમતેન
વૃત્તિસંશ્રિતસ્ય નાટ્યસ્ય વૃત્તીનાં મયા
ચતુર્વિધત્વમભિહિતં ભારતી સાત્ત્વતી કૈશિક્યારભટી
ચેતિ । વૃત્તિસંશ્રિતૈશ્ચ પ્રયોગૈરભિહિતા દેશાઃ । યતઃ
પ્રવૃત્તિચતુષ્ટયમભિનિર્વૃત્તં પ્રયોગશ્ચોત્પાદિતઃ । તત્ર
દાક્ષિણાત્યાસ્તાવત્ બહુનૃત્તગીતવાદ્યા કૈશિકીપ્રાયાઃ
ચતુરમધુરલલિતાઙ્ગાભિનયાશ્ચ । તદ્યથા -
મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યો મેકલઃ પાલમઞ્જરઃ ।
એતેષુ યે શ્રિતા દેશાઃ સ જ્ઞેયો દક્ષિણાપથઃ

કોસલાગ્ગ્સ્તોશલાશ્ચૈવ કલિઙ્ગા યવના ખસાઃ ।
દ્રવિડાન્ધ્રમહારાષ્ટ્રા વૈષ્ણા વૈ વાનવાસજાઃ

દક્ષિણસ્ય સમુદ્રસ્ય તથા વિન્ધ્યસ્ય ચાન્તરે ।
યે દેશાસ્તેષુ યુઞ્જીત દાક્ષિણાત્યાં તુ નિત્યશઃ

આવન્તિકા વૈદિશિકાઃ સૌરાષ્ટ્રા માલવાસ્તથા ।
સૈન્ધવાસ્ત્વથ સૌવીરા આવર્તાઃ સાર્બુદેયકાઃ

દાશાર્ણાસ્ત્રૈપુરાશ્ચૈવ તથા વૈ માર્તિકાવતાઃ ।
કુર્વન્ત્યાવન્તિકીમેતે પ્રવૃત્તિં નિત્યમેવ તુ

સાત્ત્વતીં કૈશિકીં ચૈવ વૃત્તિમેષાં સમાશ્રિતા ।
ભવેત્ પ્ર્યોગો નાટ્યે ઽત્ર સ તુ કાર્યઃ પ્રયોક્તૃભિઃ

અઙ્ગા વઙ્ગાઃ કલિઙ્ગાશ્ચ વત્સાશ્ચૈવોઢ્રમાગધાઃ ।
પૌણ્ડ્રા નેપાલકાશ્ચૈવ અન્તર્ગિરિબહિર્ગિરાઃ

તથા પ્લવઙ્ગમા જ્ઞેયા મલદા મલ્લવર્તકાઃ ।
બ્રહ્મોત્તરપ્રભૃતયો ભાર્ગવા માર્ગવાસ્તથા

પ્રાજ્યોતિષાઃ પુલિન્દાશ્ચ વૈદેહાસ્તામ્રલિપ્તકાઃ ।
પ્રાઙ્ગાઃ પ્રાવૃતયશ્ચૈવ યુઞ્જન્તીહોઢ્રમાગધીમ્

અન્યે ઽપિ દેશાઃ પ્રાચ્યાં યે પુરાણે સમ્પ્રકીર્તિતાઃ ।
તેષુ પ્રયુજ્યતે હ્યેષા પ્રવૃત્તિશ્ચોઢ્રમાગધી

પાઞ્ચાલા સૌરસેનાશ્ચ કાશ્મીરા હસ્તિનાપુરાઃ ।
બાહ્લીકા શલ્યકાશ્ચૈવ મદ્રકૌશીનરાસ્તથા

હિમવત્સંશ્રિતા યે તુ ગઙ્ગાયાશ્ચોત્તરાં દિશમ્ ।
યે શ્રિતા વૈ જનપદાસ્તેષુ પાઞ્ચાલમધ્યમાઃ

પાઞ્ચાલમધ્યમાયાં તુ સાત્ત્વત્યારભટી સ્મૃતા ।
પ્રયોગસ્ત્વલ્પગીતાર્થ આવિદ્ધગતિવિક્રમઃ

દ્વિધા ક્રિયા ભવત્યાસાં રઙ્ગપીઠપરિક્રમે ।
પ્રદક્ષિણપ્રદેશા ચ તથા ચાપ્યપ્રદક્ષિણા

આવન્તી દાક્ષિણાત્યા ચ પ્રદક્ષિણપરિક્રમે ।
અપસવ્યપ્રદેશાસ્તુ પાઞ્ચાલી ચોઢ્રમાગધી

આવન્ત્યાં દાક્ષિણાત્યાયાં પાર્શ્વદ્વારમથોત્તરમ્ ।
પાઞ્ચાલ્યામોઢ્રમાગધ્યાં યોજ્યં દ્વારં તુ દક્ષિણમ્

એકીભૂતાઃ પુનશ્ચૈતાઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ પ્રયોક્તૃભિઃ ।
પાર્ષદં દેશકાલૌ વાપ્યર્થયુક્તિમવેક્ષ્ય ચ

યેષુ દેશેષુ યા કાર્યા પ્રવૃત્તિઃ પરિકીર્તિતા ।
તદ્વૃત્તિકાનિ રૂપાણિ તેષુ તજ્જ્ઞઃ પ્રયોજયેત્

એકીભૂતાઃ પુનસ્ત્વેતા નાટકાદૌ ભવન્તિ હિ ।
અવેક્ષ્ય વૃત્તિબાહુલ્યં તત્તત્કર્મ સમાચરેત્

સાર્થે બાહુલ્યમેકસ્ય શેષાણામથ બુદ્ધિમાન્ ।
યેષામન્યસ્ય બાહુલ્યં પ્રવૃત્તિં પૂરયેત્તદા

પ્રયોગો દ્વિવિધશ્ચૈવ વિજ્ઞેયો નાટકાશ્રયઃ ।
સુકુમારસ્તથાવિદ્ધો નાટ્યયુક્તિસમાશ્રયઃ

યત્ત્વાવિદ્ધાઙ્ગહારન્તુ ચ્છેદ્યભેદ્યાહવાત્મકમ્ ।
માયેન્દ્રજાલબહુલં પુસ્તનેપથ્યસંયુતમ્

પુરુષૈર્બહુભિર્યુક્તમલ્પસ્ત્રીકં તથૈવ ચ ।
સાત્ત્વત્યારભટીયુક્તં નાટ્યમાવિદ્ધસંજ્ઞિતમ્

ડિમઃ સમવકારશ્ચ વ્યાયોગેહામૃગૌ તથા ।
એતાન્યાવિદ્ધસંજ્ઞાનિ વિજ્ઞેયાનિ પ્રયોક્તૃભિઃ

એષાં પ્રયોગઃ કર્તવ્યો દૈત્યદાનવરાક્ષસૈઃ ।
ઉદ્ધતા યે ચ પુરુષાઃ શૌર્યવીર્યબલાન્વિતાઃ

નાટકં સપ્રકરણં ભાણો વીથ્યઙ્કનાટિકે ।
સુકુમારપ્રયોગાણિ માનુષેષ્વાશ્રિતાસ્તુ યે

અથ બાહ્યપ્રયોગેષુ પ્રેક્ષાગૃહવિવર્જિતે ।
વિદિક્ષ્વપિ ભવેદ્રઙ્ગઃ કદાચિદ્ ભર્તુરાજ્ઞયા

પૃષ્ઠ કુતપં નાટ્યે યુક્તા યતો મુખં ભરતાઃ ।
સા પૂર્વા મન્તવ્યા પ્રયોગકાલે તુ નાટ્યજ્ઞૈઃ

દ્વારાણિ ષટ્ ચૈવ ભવન્તિ ચાસ્ય
રઙ્ગસ્ય દિગ્ભાગવિનિશ્ચિતાનિ ।
નાટ્યપ્રયોગેણ ખલુ પ્રવેશે
પ્રાચ્યાં પ્રતીચ્યાં ચ દિશિ પ્રવેશઃ

વિધાનમુત્ક્રમ્ય યથા ચ રઙ્ગે
વિના પ્રમાણાદ્વિદિશઃ પ્રયોગે ।
દ્વારન્તુ યસ્માત્સમૃદઙ્ગભાણ્ડં
પ્રાચીં દિશં તાં મનસાઽધ્યવસ્યેત્

વયો ઽનુરૂપઃ પ્રથમન્તુ વેશો વેશો ઽનુરૂપશ્ચ ગતિપ્રચારઃ ।
ગતિપ્રચારાનુગતશ્ચ પાઠ્યં
પાઠ્યાનુરૂપાભિનયશ્ચ કાર્યઃ

ધર્મી યા દ્વિવિધા પ્રોક્તા મયા પૂર્વં દ્વિજોત્તમાઃ ।
લૌકિકી નાટ્યધર્મી ચ તયોર્વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

સ્વભાવભાવોપગતં શુદ્ધં ત્વવિકૃતં તથા ।
લોકવાર્તાક્રિયોપેતમઙ્ગલીલાવિવર્જિતમ્

સ્વભાવાભિનયોપેતં નાનાસ્ત્રીપુરુષાશ્રયમ્ ।
યદીદૃશં ભવેન્નાટ્યં લોકધર્મી તુ સા સ્મૃતા

અતિવાક્યક્રિયોપેતમતિસત્ત્વાતિભાવકમ્ ।
લીલાઙ્ગહારાભિનયં નાટ્યલક્ષણલક્ષિતમ્

સ્વરાલઙ્કારસંયુક્તમસ્વસ્થપુરુષાશ્રયમ્ ।
યદીદૃશં ભવેન્નાટ્યં નાટ્યધર્મી તુ સા સ્મૃતા

લોકપ્રસિદ્ધં દ્રવ્યન્તુ યદા નાટ્યે પ્રયુજ્યતે ।
મૂર્તિમત્ સાભિલાષઞ્ચ નાટ્યધર્મી તુ સા સ્મૃતા

આસન્નોક્તન્તુ યદ્વાક્યં ન શૃણ્વન્તિ પરસ્પરમ્ ।
અનુક્તં શ્રૂયતે વાક્યં નાટ્યધર્મી તુ સા સ્મૃતા

શૈલયાનવિમાનાનિ ચર્મવર્માયુધધ્વજાઃ ।
મૂર્તિમન્તઃ પ્રયુજ્યન્તે નાટ્યધર્મી તુ સા સ્મૃતા

ય એકાં ભૂમિકાં કૃત્વા કુર્વીતૈકાન્તરે ઽપરામ્ ।
કૌશલ્યાદેકકત્વાદ્વા નાટ્યધર્મી તુ સા સ્મૃતા

યા ગમ્યા પ્રમદા ભૂત્વા ગમ્યા ભૂમિષુ યુજ્યતે ।
ગમ્યા ભૂમિષ્વગમ્યા ચ નાટ્યધર્મી તુ સા સ્મૃતા

લલિતૈરઙ્ગવિન્યાસૈસ્તથોત્ક્ષિપ્તપદક્રમૈઃ ।
નૃત્યતે ગમ્યતે યચ્ચ નાટ્યધર્મી તુ સા સ્મૃતા

યો ઽયં સ્વભાવો લોકસ્ય સુખદુઃખક્રિયાત્મકઃ ।
સો ઽઙ્ગાભિનયસંયુક્તો નાટ્યધર્મી તુ સા સ્મૃતા

યશ્ચેતિહાસવેદાર્થો બ્રહ્મણા સમુદાહૃતઃ ।
દિવ્યમાનુષરત્યર્થં નાટ્યધર્મી તુ સા સ્મૃતા

યશ્ચ કક્ષ્યાવિભાગો ઽયં નાનાવિધિસમાશ્રિતઃ ।
રઙ્ગપીઠગતઃ પ્રોક્તો નાટ્યધર્મી તુ સા ભવેત્

નાટ્યધર્મીપ્રવૃત્તં હિ સદા નાટ્યં પ્રયોજયેત્ ।
ન હ્યઙ્ગાભિનયાત્કિઞ્ચિદૃતે રાગ પ્રવર્તતે

સર્વસ્ય સહજો ભાવઃ સર્વો હ્યભિનયો ઽર્થતઃ ।
અઙ્ગાલઙ્કારચેષ્ટાભિર્નાટ્યધર્મી પ્રકીર્તિતા

એવં કક્ષ્યાવિભાગસ્તુ ધર્મી યુક્તય એવ ચ ।
વિજ્ઞેયા નાટ્યતત્ત્વજ્ઞૈઃ પ્રયોક્તવ્યાશ્ચ તત્ત્વતઃ

ઉક્તો મયેહાભિનયો યથાવત્ શાખાકૃતો યશ્ચ કૃતો ઽઙ્ગહારૈઃ ।
પુનશ્ચ વાક્યાભિનયં યથાવદ્વક્ષ્યે સ્વરવ્યઞ્જનવર્ણયુક્તમ્