Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 12

12.1

iti bharatīye nāṭyaśāstre maṇḍalavidhānaṃ nāma ekādaśo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
atha dvādaśo 'dhyāyaḥ gatipracāra
evaṃ vyāyāmasaṃyoge kāryaṃ maṇḍalakalpanam /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi gatīstu prakṛtisthitāḥ

12.2

tatropavahanaṃ kṛtvā bhāṇḍavādyapuraskṛtam /
yathāmārgarasopetaṃ prakṛtīnāṃ praveśane

12.3

dhruvāyāṃ saṃprayuktāyāṃ paṭe caivāpakarṣite /
kāryaḥ praveśaḥ pātrāṇāṃ nānārtharasasambhavaḥ

12.4

sthānaṃ tu vaiṣṇavaṃ kṛtvā hyuttame madhyame tathā /
samunnataṃ samaṃ caiva caturasramurastathā

12.5

bāhuśīrṣe prasanne ca nātyutkṣipte ca kārayet /
grīvāpradeśaḥ kartavyo mayūrāñcitamastakaḥ

12.6

karṇādaṣṭāṅgulasthe ca bāhuśīrṣe prayojayet /
urasaścāpi cibukaṃ caturaṅgulasaṃsthitam

12.7

hastau tathaiva kartavyau kaṭīnābhitaṭasthitau /
dakṣiṇo nābhisaṃsthastu vāmaḥ kaṭitaṭasthitaḥ

12.8

pādayorantaraṃ kāryaṃ dvau tālāvardhameva ca /
pādotkṣepastu kartavyaḥ svapramāṇavinirmitaḥ

12.9

catustālo dvitālaścāpyekatālastathaiva ca /
catustālastu devānāṃ pārthivānāṃ tathaiva ca

12.10

dvitālaścaiva madhyānāṃ tālaḥ strīnīcaliṅginām /
catuṣkalo 'tha dvikalastathā hyekakalaḥ smṛtaḥ

12.11

catuṣkalo hyuttamānāṃ madhyānāṃ dvikalo bhavet /
tathā caikakalaḥ pādo nīcānāṃ saṃprakīrtitaḥ

12.12

sthitaṃ madhyaṃ drutaṃ caiva samavekṣya layatrayam /
yathāprakṛtināṭyajño gatimevaṃ prayojayet

12.13

dhairyopapannā gatiruttamānāṃ madhyā gatirmadhyamasammatānām /
drutā gatiśca pracurādhamānāṃ layatrayaṃ sattvavaśena yojyam

12.14

eṣa eva tu vijñeyaḥ kalātālalaye vidhiḥ /
punargatipracārasya prayogaṃ śruṇutānaghāḥ

12.15

svabhāvāttūttamagatau kāryaṃ jānukaṭīsamam /
yuddhacārīprayogeṣu jānustanasamaṃ nyaset

12.16

pārśvakrāntaiḥ salalitaiḥ pādairvādyānvitairatha /
raṅgakoṇonmukhaṃ gacchet samyak pañcapadāni ca

12.17

vāmavedhaṃ tataḥ kuryādvikṣepaṃ dakṣiṇena tu /
parivṛtya dvitīyaṃ tu gacchet koṇaṃ tataḥ param

12.18

tatrāpi vāmavedhastu vikṣepo dakṣiṇena ca /
tato bhāṇḍonmukho gacchet tānyeva tu padāni ca

12.19

evaṃ gatāgataiḥ kṛtvā padānāmiha viṃśatim /
vāmavedhaṃ tataḥ kuryāt vikṣepaṃ dakṣiṇasya ca

12.20

raṅge vikṛṣṭe bharatena kāryo gatāgataiḥ pādagatipracāraḥ /
tryaśrastrikoṇe caturasraraṅge gatipracāraścaturasra eva

12.21

yaḥ samaiḥ saṃhito gacchettatra kāryo layāśrayaḥ /
catuṣkalo 'tha dvikalastathaivaikakalaḥ punaḥ

12.22

atha madhyamanīcaistu gacchedyaḥ parivāritaḥ /
catuṣkalamathārdhaṃ ca tathā caikakalaṃ punaḥ

12.23

daityadānavayakṣāṇāṃ nṛpapannagarakṣasām /
catustālapramāṇena kartavyātha gatirbudhaiḥ

12.24

divaukasāṃ tu sarveṣāṃ madhyamā gatiriṣyate /
tatrāpi coddhatā ye tu teṣāṃ devaiḥ samā gatiḥ

12.25

ṛṣaya ūcuḥ:
yadā manuṣyā rājānasteṣāṃ devagatiḥ katham /
atrocyate kathaṃ naiṣā gatī rājñāṃ bhaviṣyati

12.26

iha prakṛtayo divyā divyamānuṣya eva ca /
mānuṣya iti vijñeyā nāṭyanṛttakriyāṃ prati

12.27

devānāṃ prakṛtirdivyā rājñāṃ vai divyamānuṣī /
yā tvanyā lokaviditā mānuṣī sā prakīrtitā

12.28

devāṃśajāstu rājāno vedādhyātmasu kīrtitāḥ /
evaṃ devānukaraṇe doṣo hyatra na vidyate

12.29

ayaṃ vidhistu kartavyaḥ svacchandagamanaṃ prati /
saṃbhramotpātaroṣeṣu pramāṇaṃ na vidhīyate

12.30

sarvāsāṃ prakṛtīnāṃ tu avasthāntarasaṃśrayā /
uttamādhamamadhyānāṃ gatiḥ kāryā prayoktṛbhiḥ

12.31

caturardhakalaṃ vā syāt tadardhakalameva ca /
avasthāntaramāsādya kuryād gativiceṣṭitam

12.32

jyeṣṭhe catuṣkalaṃ hyatra madhyame dvikalaṃ bhavet /
dvikalā cottame yatra madhye tvekakalā bhavet

12.33

kalikaṃ madhyame yatra nīceṣvardhakalaṃ bhavet /
evamardhārdhahīnaṃ tu jaḍānāṃ saṃprayojayet

12.34

jvarārte ca kṣudhārte ca tapaḥśrānte bhayānvite /
vismite cāvahitthe ca tathautsukyasamanvite

12.35

śṛṅgāre caiva śoke ca svacchandagamane tathā /
gatiḥ sthitalayā kāryādhikalāntarapātitā

12.36

punaścintānvite caiva gatiḥ kāryā catuṣkalā /
asvasthakāmite caiva bhaye vitrāsite tathā

12.37

āvege caiva harṣe ca kārye yacca tvarānvitam /
aniṣṭaśravaṇe caiva kṣepe cādbhutadarśane

12.38

api cātyāyike kārye duḥkhite śatrumārgaṇe /
aparāddhānusaraṇe śvāpadānugatau tathā

12.39

eteṣvevaṃ gatiṃ prājño vikalāṃ saṃprayojayet /
uttamānāṃ gatiryā tu na tāṃ madhyeṣu yojayet

12.40

yā gatirmadhyamānāṃ tu na tāṃ nīceṣu yojayet /
gatiḥ śṛṅgāriṇī kāryā svasthakāmitasambhavā

12.41

dūtīdarśitamārgastu praviśedraṅgamaṇḍalam /
sūcayā cāpyabhinayaṃ kuryādarthasamāśrayam

12.42

hṛdyairgandhaistathā vastrairalaṅkāraiśca bhūṣitaḥ /
nānāpuṣpasugandhābhirmālābhiḥ samalaṃkṛtaḥ

12.43

gacchet salalitaiḥ pādairatikrāntasthitaistathā /
tathā sauṣṭhavasaṃyuktairlayatālavaśānugaiḥ

12.44

pādayoranugau hastau nityaṃ kāryau prayoktṛbhiḥ /
utkṣipya hastaṃ pātena pādayośca viparyayāt

12.45

pracchannakāmite caiva gatiṃ bhūyo nibodhata /
visarjitajanaḥ srastastathā dūtīsahāyavān

12.46

nirvāṇadīpo nātyarthaṃ bhūṣaṇaiśca vibhūṣitaḥ /
velāsadṛśavastraśca saha dūtyā śanaistathā

12.47

vrajet pracchannakāmastu pādairniśśabdamandagaiḥ /
śabdaśaṃkyutsukaśca syādavalokanatatparaḥ

12.48

vepamānaśarīraśca śaṃkitaḥ praskhalan muhuḥ /
rase raudre tu vakṣyāmi daityarakṣogaṇān prati

12.49

eka eva rasasteṣāṃ sthāyī raudro dvijottamāḥ /
nepathyaraudro vijñeyastvaṅgaraudrastathaiva ca

12.50

tathā svabhāvajaścaiva tridhā raudraḥ prakalpitaḥ /
rudhiraklinnadeho yo rudhirārdramukhastathā

12.51

//
|
tathā piśitahastaśca raudro nepathyajastu saḥ /
bahubāhurbahumukho nānāpraharaṇākulaḥ

12.52

sthūlakāyastathā prāṃśuraṅgaraudraḥ prakīrtitaḥ /
raktākṣaḥ piṅgakeśaśca asito vikṛtasvaraḥ

12.53

rūkṣo nirbhartsanaparo raudraḥ so 'yaṃ svabhāvajaḥ /
catustālāntarotkṣiptaiḥ pādaistvantarapātitaiḥ

12.54

gatirevaṃ prakartavyā teṣāṃ ye cāpi tadvidhāḥ /
ahṛdyā tu mahī yatra śmaśānaraṇakaśmalā

12.55

gatiṃ tatra prayuñjīta bībhatsābhinayaṃ prati /
kvacidāsannapatitaiḥ vikṛṣṭapatitaiḥ kvacit

12.56

elakākrīḍitaiḥ pādairuparyupari pātitaiḥ /
teṣāmevānugairhastairbībhatse gatiriṣyate

12.57

atha vīre ca karttavyā pādavikṣepasaṃyutā /
drutapracārādhiṣṭhānā nānācārīsamākulā

12.58

pārśvakrāntaidrutāviddhaiḥ sūcīviddhaistathaiva ca /
kalākālagataiḥ pādairāvege yojayet gatim

12.59

uttamānāmayaṃ prāyaḥ prokto gatiparikramaḥ /
madhyānāmadhamānāṃ ca gatiṃ vakṣyāmyahaṃ punaḥ

12.60

vismaye caiva harṣe ca vikṣiptapadavikramān /
āsādya tu rasaṃ hāsyametaccānyaṃ ca yojayet

12.61

punaśca karuṇe kāryā gatiḥ sthirapadairatha /
bāṣpāmburuddhanayanaḥ sannagātrastathaiva ca

12.62

utkṣiptapātitakarastathā sasvanarodanaḥ /
gacchettathādhyadhikayā pratyagrāpriyasaṃśraye

12.63

eṣā strīṇāṃ prayoktavyā nīcasattve tathaiva ca /
uttamānāṃ tu kartavyā sadhairyā bāṣpasaṅgatā

12.64

niḥśvāsairāyatotsṛṣṭaistathaivordhvanirīkṣitaiḥ /
na tatra sauṣṭhavaṃ kāryaṃ na pramāṇaṃ tathāvidham

12.65

madhyānāmapi sattvajñā gatiryojyā vidhānataḥ /
uraḥpātahatotsāhaḥ śokavyākulacetanaḥ

12.66

nātyutkṣiptaiḥ padairgacchet iṣṭabandhunipātane /
gāḍhaprahāre kāryā ca śithilāṅgabhujāśrayā

12.67

vighūṇitaśarīrā ca gatiścūrṇapadairatha /
śītena cābhibhūtasya varṣeṇābhidrutasya ca

12.68

gatiḥ prayoktṛbhiḥ kāryā strīnīcaprakṛtāvatha /
piṇḍīkṛtya tu gātrāṇi teṣāṃ caiva prakampanam

12.69

karau vakṣasi nikṣipya kubjībhūtastathaiva ca /
dantoṣṭhasphuraṇaṃ caiva cibukasya prakampanam

12.70

kāryaṃ śanaiśca kartavyaṃ śītābhinayane gatau /
tathā bhayānake caiva gatiḥ kāryā vicakṣaṇaiḥ

12.71

strīṇāṃ kāpuruṣāṇāṃ ca ye cānye sattvavarjitāḥ /
visphārite cale netre vidhutaṃ ca śirastathā

12.72

bhayasaṃyuktayā dṛṣṭyā pārśvayośca vilokanaiḥ /
drutaiścūrṇapadaiścaiva baddhvā hastaṃ kapotakam

12.73

pravepitaśarīraśca śuṣkoṣṭhasskhalitaṃ vrajet /
eṣānukaraṇe kāryā tarjane trāsane tathā

12.74

sattvaṃ ca vikṛtaṃ dṛṣṭvā śrutvā ca vikṛtaṃ svaram /
eṣā strīṇāṃ prakarttavyā nṛṇāṃ cākṣiptavikramā

12.75

kvacidāsannapatitairvikṛṣṭapatitaiḥ kvacit /
elakākrīḍitaiḥ pādairuparyupari pātitaiḥ

12.76

eṣāmevānugairhastairgatiṃ bhīteṣu yojayet /
vaṇijāṃ sacivānāṃ ca gatiḥ kāryā svabhāvajā

12.77

kṛtvā nābhitaṭe hastamuttānakhaṭakāmukham /
ādyaṃ cārālamuttānaṃ kuryātpārśvaṃ stanāntare

12.78

na niṣaṇṇaṃ na ca stabdhaṃ na cāpi parivāhitam /
kṛtvā gātraṃ tathā gacchettena caiva krameṇa tu

12.79

atikrāntairpadairviprā dvitālāntaragāmibhiḥ /
yatīnāṃ śramaṇānāṃ ca ye cānye tapasi sthitāḥ

12.80

teṣāṃ kāryā gatirye tu naiṣṭhikaṃ vratamāśritāḥ /
ālolacakṣuśca bhavedyugamātranirīkṣaṇaḥ

12.81

upasthitasmṛtiścaiva gātraṃ sarvaṃ vidhāya ca /
acañcalamanāścaiva yathāvalliṅgamāśritaḥ

12.82

vinītaveṣaśca bhavet kaṣāyavasanastathā /
prathamaṃ samapādena sthitvā sthānena vai budhaḥ

12.83

hastaṃ ca caturaṃ kṛtvā tathā caikaṃ prasārayet /
prasannaṃ vadanaṃ kṛtvā prayogasya vaśānugaḥ

12.84

aniṣaṇṇena gātreṇa gatiṃ gacched vyatikramāt /
uttamānāṃ bhavedeṣā liṅgināṃ ye mahāvratāḥ

12.85

ebhireva viparyastairguṇairanyeṣu yojayet /
tathā vratānugāvasthā hyanyeṣāṃ liṅgināṃ gatiḥ

12.86

vibhrāntā vāpyudāttā vā vibhrāntanibhṛtāpi vā /
śakaṭāsyasthitaiḥ pādairatikrāntaistathaiva ca

12.87

kāryā pāśupatānāṃ ca gatiruddhatagāminī /
andhakāre 'tha yāne ca gatiḥ kāryā prayoktṛbhiḥ

12.88

bhūmau visarpitaiḥ pādairhastairmārgapradarśibhiḥ /
rathasthasyāpi kartavyā gatiścūrṇapadairatha

12.89

samapādaṃ tathā sthānaṃ kṛtvā rathagatiṃ vrajet /
dhanurgṛhītvā caikena tathā caikena kūbaram

12.90

sūtaścāsya bhavedevaṃ pratodapragrahākulaḥ /
vāhanāni vicitrāṇi kartavyāni vibhāgaśaḥ

12.91

drutaiścūrṇapadaiścaiva gantavyaṃ raṅgamaṇḍale /
vimānasthasya kartavyā hyeṣaiva syandinī gatiḥ

12.92

āroḍhumudvahed gātraṃ kiñcit syādunmukhasthitam /
asyaiva vaiparītyena kuryāccāpyavarohaṇam

12.93

adho 'valokanaiścaiva maṇḍalāvartanena ca /
ākāśagamane caiva kartavyā nāṭyayoktṛbhiḥ

12.94

sthānena samapādena tathā cūrṇapadairapi /
vyomnaścāvataredyastu tasyaitāṃ kārayet gatim

12.95

ṛjvāyatonnatanataiḥ kuṭilāvartitairatha /
bhraśyataśca tathākāśādapaviddhabhujā gatiḥ

12.96

vikīrṇavasanā caiva tathā bhūgatalocanā /
prāsādadrumaśaileṣu nadīnimnonnateṣu ca

12.97

ārohaṇāvataraṇaṃ ca kāryamarthavaśādbudhaiḥ /
prāsādārohaṇaṃ kāryaṃ atikrāntaiḥ padairatha

12.98

udvāhya gātraṃ pādaṃ ca sopāne nikṣipennaraḥ /
tathāvataraṇaṃ caiva gātramānamya recayet

12.99

prāsāde yanmayā proktaḥ pratāraḥ kevalo bhavet /
kiñcinnatāgrakāyā tu pratāre gatiriṣyate

12.100

jalapramāṇāpekṣā tu jalamadhye gatirbhavet /
toye 'lpe vasanotkarṣaḥ prājye pāṇivikarṣaṇaiḥ

12.101

prasārya bāhumekaikaṃ muhurbārivikarṣaṇaiḥ /
tiryak prasāritā caiva hiyamāṇā ca vāriṇā

12.102

aśeṣāṅgākulādhūtavadanā gatiriṣyate /
nausthasyāpi prayoktavyā drutaiścūrṇapadairgatiḥ

12.103

atikrāntena pādena dvitīyenāñcitena ca /
prāsādārohaṇe yattu tadevādriṣu kārayet

12.104

kevalamūrdhvanikṣepamadriṣvaṅgaṃ bhavedatha /
drume cārohaṇaṃ kāryamatikrāntaiḥ sthitaiḥ padaiḥ

12.105

sūcīviddhairapakrāntaiḥ pārśvakrāntaistathaiva ca /
etadevāvataraṇaṃ saritsvapi niyojayet

12.106

anenaiva vidhānena kartavyaṃ gaticeṣṭitam /
saṃjñāmātreṇa kartavyānyetāni vidhipūrvakam

12.107

kasmānmṛta iti prokte kiṃ kartavyaṃ prayoktṛbhiḥ /
aṅkuśagrahaṇānnāgaṃ khalīnagrahaṇāddhayam

12.108

pragrahagrahaṇādyānamevamevāpareṣvapi /
aśvayāne gatiḥ kāryā vaiśākhasthānakena tu

12.109

yathā cūrṇapadaiścitrairuparyupari pātitaiḥ /
pannagānāṃ gatiḥ kāryā pādaiḥ svastikasaṃjñitaiḥ

12.110

pārśvakrāntaṃ padaṃ kuryāt svastikaṃ recayediha /
viṭasyāpi tu kartavyā gatirlalitavikramā

12.111

pādairākuñcitaiḥ kiñcit tālābhyantarapātitaiḥ /
svasauṣṭhavasamāyuktau tathā hastau padānugau

12.112

khaṭakāvardhamānau tu kṛtvā viṭagatiṃ vrajet /
kañcukīyasya kartavyā vayovasthāviśeṣataḥ

12.113

avṛddhasya prayogajño gatimevaṃ prayojayet /
ardhatālotthitaiḥ pādairviṣkambhaiḥ ṛjubhistathā

12.114

samudvahannivāṅgāni paṅkalagna iva vrajet /
atha vṛddhasya kartavyā gatiḥ kampitadehikā

12.115

viṣkambhanakṛtaprāṇā mandotkṣiptapadakramā /
kṛśasyāpyabhineyā vai gatirmandaparikramā

12.116

vyādhigraste jvarārte ca tapaḥśrānte kṣudhānvite /
viṣkambhanakṛtaprāṇaḥ kṛśaḥ kṣāmodarastathā

12.117

kṣāmasvarakapolaśca dīnanetrastathaiva ca /
śanairutkṣepaṇaṃ caiva kartavyaṃ hastapādayoḥ

12.118

kampanaṃ caiva gātrāṇāṃ kleśanaṃ ca tathaiva ca /
dūrādhvānaṃ gatasyāpi gatirmandapadakramā

12.119

vikūṇanaṃ ca gātrasya jānunośca vimardanam /
sthūlasyāpi tu kartavyā gatirdehānukarṣiṇī

12.120

samudvahanabhūyiṣṭhā mandotkṣiptapadakramā /
viṣkambhagāmī ca bhavenniḥśvāsabahulastathā

12.121

śramasvedābhibhūtaśca vrajeccūrṇapadaistathā /
mattānāṃ tu gatiḥ kāryā made taruṇamadhyame

12.122

vāmadakṣiṇapādābhyāṃ ghūrṇamānāpasarpaṇaiḥ /
avakṛṣṭe pade caiva hyanavasthitapādikā

12.123

vighūrṇitaśarīrā ca karaiḥ praskhalitaistathā /
unmattasyāpi kartavyā gatistvaniyatakramā

12.124

bahucārīsamāyuktā lokānukaraṇāśrayā /
rūkṣasphuṭitakeśaśca rajodhvastatanustathā

12.125

animittaprakathano bahubhāṣī vikāravān /
gāyatyakasmāddhasati saṅge cāpi na sajjate

12.126

nṛtyatyapi ca saṃhṛṣṭo vādayatyapi vā punaḥ /
kadāciddhāvati javāt kadācidavatiṣṭhate

12.127

kadācidupaviṣṭastu śayānaḥ syāt kadācana /
nānācīradharaścaiva rathyāsvaniyatālayaḥ

12.128

unmatto bhavati hyevaṃ tasyaitāṃ kārayed gatim /
sthitvā nūpurapādena daṇḍapādaṃ prasārayet

12.129

baddhāṃ cārīṃ tathā caiva kṛtvā svastikameva ca /
anena cārīyogena paribhrāmya tu maṇḍalam

12.130

bāhyabhramarakaṃ caiva raṅgakoṇe prasārayet /
trikaṃ sulalitaṃ kṛtvā latākhyaṃ hastameva ca

12.131

viparyayagatairhastaiḥ padbhyāṃ saha gatirbhavet /
trividhā tu gatiḥ kāryā khañjapaṅgukavāmanaiḥ

12.132

vikalāṅgaprayogeṇa kuhakābhinayaṃ prati /
ekaḥ khañjagatau nityaṃ stabdho vai caraṇo bhavet

12.133

tathā dvitīyaḥ kāryastu pādo 'gratalasañcaraḥ /
stabdhenotthāpanaṃ kāryamaṅgasya caraṇena tu

12.134

gamanena niṣaṇṇaḥ syādanyena caraṇena tu /
itareṇa niṣīdecca krameṇānena vai vrajet

12.135

eṣā khañjagatiḥ kāryā talaśalyakṣateṣu ca /
pādenāgratalasthena hyañcitena vrajettathā

12.136

niṣaṇṇadehā paṅgostu natajaṅghā tathaiva ca /
sarvasaṅkucitāṅgā ca vāmane gatiriṣyate

12.137

na tasya vikramaḥ kāryo vikṣepaścaraṇasya ca /
sodvāhitā cūrṇapadā sā kāryā kuhanātmikā

12.138

vidūṣakasyāpi gatirhāsyatrayasamanvitā /
aṅgavākyakṛtaṃ hāsyaṃ hāsyaṃ nepathyajaṃ smṛtam

12.139

danturaḥ khalatiḥ kubjaḥ khañjaśca vikṛtānanaḥ /
ya īdṛśaḥ praveśaḥ syādaṅgahāsyaṃ tu tadbhavet

12.140

yadā tu bakavadgacchedullokitavilokitaiḥ /
anyāyatapadatvācca aṅgahāsyo bhavetsa tu

12.141

kāryahāsyaṃ tu vijñeyamasaṃbaddhaprabhāṣaṇāt /
anarthakairvikāraiśca tathā cāślīlabhāṣitaiḥ

12.142

cīracarmamaśībhasmagairikādyaistu maṇḍitaḥ /
yastādṛśo bhavedviprā hāsyo nepathyajastu saḥ

12.143

tasmāttu prakṛtiṃ jñātvā bhāvaḥ kāryastu tattvataḥ /
gatipracāraṃ vibhajet nānāvasthāntarātmakam

12.144

svabhāvajāyāṃ vinyasya kuṭilaṃ vāmake kare /
tadā dakṣiṇahaste ca kuryāccaturakaṃ punaḥ

12.145

pārśvamekaṃ śiraścaiva hasto 'tha caraṇastathā /
paryāyaśaḥ sannamayellayatālavaśānugaḥ

12.146

svabhāvajā tu tasyaiṣā gatiranyā vikārajā /
alābhalābhāt muktasya stabdhā tasya gatirbhavet

12.147

kāryā caiva hi nīcānāṃ ceṭādīnāṃ parikramāt /
adhamā iti ye khyātā nānāśīlāśca te punaḥ

12.148

pārśvasekaṃ śiraścaiva karaḥ sacaraṇastathā |
śakārasyāpi kartavyā gatiścañcaladehikā /
gatau nameta ceṭānāṃ dṛṣṭiścārdhavicāriṇī

12.149

vastrābharaṇasaṃsparśairmuhurmuhuravekṣitaiḥ /
gātrairvikāravikṣiptaiḥ lambavastrasrajā tathā

12.150

sagarvitā cūrṇapadā śakārasya gatirbhavet /
jātyā nīceṣu yoktavyā vilokanaparā gatiḥ

12.151

asaṃsparśācca lokasya svāṅgāni vinigūhya ca /
mlecchānāṃ jātayo yāstu pulindaśabarādayaḥ

12.152

teṣāṃ deśānusāreṇa kāryaṃ gativiceṣṭitam /
pakṣiṇāṃ śvāpadānāṃ ca paśūnāṃ ca dvijottamāḥ

12.153

svasvajātisamutthena svabhāvena gatirbhavet /
siṃharkṣavānarāṇāṃ ca gatiḥ kāryā prayoktṛbhiḥ

12.154

yā kṛtā narasiṃhena viṣṇunā prabhaviṣṇunā /
ālīḍhasthānakaṃ kṛtvā gātraṃ tasyaiva cānugam

12.155

jānūpari karaṃ hyekamaparaṃ vakṣasi sthitam /
avalokya diśaḥ kṛtvā cibukaṃ bāhumastake

12.156

gantavyaṃ vikramairviprāḥ pañcatālāntarotthitaiḥ /
niyuddhasamaye caiva raṅgāvataraṇe tathā

12.157

siṃhādīnāṃ prayoktavyā gatireṣā prayoktṛbhiḥ /
śeṣāṇāmarthayogena gatiṃ sthānaṃ ca yojayet

12.158

vāhanārthaprayogeṣu raṅgāvataraṇeṣu ca /
evametāḥ prayoktavyā narāṇāṃ gatayo budhaiḥ

12.159

noktā yā yā mayā hyatra grāhyāstāstāśca lokataḥ /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi strīṇāṃ gativiceṣṭitam

12.160

strīṇāṃ sthānāni kāryāṇi gatiṣvābharaṇeṣu ca /
āyataṃ cāvahitthaṃ ca aśvakrāntamathāpi ca

12.161

sthānānyetāni nārīṇāmatha lakṣaṇamucyate /
vāmaḥ svabhāvato yatra pādo viracitaḥ samaḥ

12.162

tālamātrāntare nyastastryaśraḥ pakṣasthito 'paraḥ /
prasannamānanamuraḥ samaṃ yatra samunnatam

12.163

latānitambagau hastau sthānaṃ jñeyaṃ tadāyatam /
dakṣiṇastu samaḥ pādaḥ tryaśraḥ pakṣasthito 'paraḥ

12.164

vāmaḥ samunnatakaṭiścāyate sthānake bhavet /
āvāhane visarge ca tathā nirvarṇaneṣu ca

12.165

cintāyāṃ cāvahitthe ca sthānametat prayojayet /
raṅgāvataraṇārambhaḥ puṣpāñjalivisarjanam

12.166

manmatherṣyodbhavaṃ kopaṃ tarjanyaṅgulimoṭanam /
niṣedhagarvagāmbhīryamaunaṃ mānāvalambanam

12.167

sthāne 'smin saṃvidhātavyaṃ digantaranirūpaṇam /
samo yatra sthito vāmastryaśraḥ pakṣasthito 'paraḥ

12.168

samunnatakaṭirvāmastvavahitthaṃ tu tadbhavet /
puro vicalitastryaśrastadanyopasṛtaḥ samaḥ

12.169

pādastālāntaranyastastrikamīṣatsamunnatam /
pāṇirlatākhyo yatraikastadanyastu nitambagaḥ

12.170

avahitthaṃ samākhyātaṃ sthānamāgamabhūṣaṇaiḥ /
strīṇāmetat smṛtaṃ sthānaṃ saṃlāpe tu svabhāvaje

12.171

niścaye paritoṣe ca vitarke cintane tathā /
vilāsalīlāvibvokaśṛṃgārātmanirūpaṇe

12.172

sthānametatprayoktavyaṃ bharturmārgavilokane /
pādaḥ samasthitaścaika ekaścāgratalāñcitaḥ

12.173

sūcīviddhamaviddhaṃ vā tadaśvakrāntamucyate /
skhalitaṃ ghūrṇitaṃ caiva galitāmbaradhāraṇam

12.174

kusumastabakādānaṃ parirakṣaṇameva ca /
vitrāsanaṃ salalitaṃ taruśākhāvalambanam

12.175

sthāne 'smin saṃvidhānīyaṃ strīṇāmetatprayoktṛbhiḥ /
śākhāvalambane kāryaṃ stabakagrahaṇe tathā

12.176

viśrāmeṣvatha devānāṃ narāṇāṃ cārthayogataḥ /
sthānakaṃ tāvadeva syādyāvacceṣṭā pravartate

12.177

bhagnaṃ ca sthānakaṃ nṛtte cārī cetsamupasthitā /
evaṃ sthānavidhiḥ kāryaḥ strīṇāṃ nṛṇāmathāpi ca

12.178

punaścāsāṃ pravakṣyāmi gatiṃ prakṛtisaṃsthitām /
kṛtvāvahitthaṃ sthānaṃ tu vāmaṃ cādhomukhaṃ karam

12.179

nābhipradeśe vinyasya savyaṃ ca khaṭakāmukham /
tataḥ salalitaṃ pādaṃ tālamātrasamutthitam

12.180

dakṣiṇaṃ vāmapādasya bāhyapārśve vinikṣipet /
tenaiva samakālaṃ ca latākhyaṃ vāmakaṃ bhujam

12.181

dakṣiṇaṃ vinametpārśvaṃ nyasennābhitaṭe tataḥ /
nitambe dakṣiṇaṃ kṛtvā hastaṃ codveṣṭya vāmakam

12.182

tato vāmapadaṃ dadyāt latāhastaṃ ca dakṣiṇam /
līlayodvāhitenātha śirasānugatena ca

12.183

kiñcinnatena gātreṇa gacchetpañcapadīṃ tataḥ /
yo vidhiḥ puruṣāṇāṃ tu raṅgapīṭhaparikrame

12.184

sa eva pramadānāṃ vai kartavyo nāṭyayoktṛbhiḥ /
ṣaṭkalaṃ tu na kartavyaṃ tathāṣṭakalameva ca

12.185

pādasya patanaṃ tajjñaiḥ khedanaṃ tadbhavetstriyāḥ /
sayauvanānāṃ nārīṇāmevaṃ kāryā gatirbudhaiḥ

12.186

sthavīyasīnāmetāsāṃ sampravakṣyāmyahaṃ gatim /
kṛtvāpaviddhaṃ sthānantu vāmaṃ nyasya kaṭītaṭe

12.187

ādyaṃ cārālamuttānaṃ kuryānnābhistanāntare /
na niṣaṇṇaṃ na ca stabdhaṃ na cāpi parivāhitam

12.188

kṛtvā gātraṃ tato gacchettenaiveha krameṇa tu /
preṣyāṇāmapi kartavyā gatirudbhrāntagāminī

12.189

kvacidunnamitairgātraiḥ āviddhabhujavikramā /
sthānaṃ kṛtvāvahitthaṃ ca vāmaṃ cādhomukhaṃ bhujam

12.190

nābhipradeśe vinyasya savyaṃ ca khaṭakāmukham /
ardhanārīgatiḥ kāryā strīpuṃsābhyāṃ vimiśritā

12.191

udāttalalitairgātraiḥ pādairlīlāsamanvitaiḥ /
yā pūrvamevābhihitā hyuttamānāṃ gatirmayā

12.192

strīṇāṃ kāpuruṣāṇāṃ ca tato 'rdhārdhaṃ tu yojayet /
madhyamottamanīcānāṃ nṛṇāṃ yad gaticeṣṭitam

12.193

strīṇāṃ tadeva kartavyā lalitaiḥ padavikramaiḥ /
bālānāmapi kartavyā svacchandapadavikramā

12.194

na tasyāḥ sauṣṭhavaṃ kāryaṃ na pramāṇaṃ prayoktṛbhiḥ /
tṛtīyā prakṛtiḥ kāryā nāmnā caiva napuṃsakā

12.195

narasvabhāvamutsṛjya strīgatiṃ tatra yojayet /
viparyayaḥ prayoktavyaḥ puruṣastrīnapuṃsake

12.196

svabhāvamātmanastyaktvā tadbhāvagamanādiha /
vyājena krīḍayā vāpi tathā bhūyaṃ ca vañcanāt

12.197

strī puṃsaḥ prakṛtiṃ kuryāt strībhāvaṃ puruṣo 'pi ca /
dhairyodāryeṇa sattvena buddhyā tadvacca karmaṇā

12.198

strī pumāṃsaṃ tvabhinayet veṣavākyaviceṣṭitaiḥ /
strīveṣabhāṣitairyuktaṃ preṣitāpreṣitaistathā

12.199

mṛdusannagatiścaiva pumān strībhāvamācaret /
jātihīnāśca yā nāryaḥ pulindaśabarāṅganāḥ

12.200

yāścāpi tāsāṃ kartavyā tajjātisadṛśī gatiḥ /
vratasthānāṃ tapaḥsthānāṃ liṅgasthānāṃ tathaiva ca

12.201

khasthānāṃ caiva nārīṇāṃ samapādaṃ prayojayet /
uddhatā ye 'ṅgahārāḥ syuḥ yāścāryo maṇḍalāni ca

12.202

tāni nāṭyaprayogajñairna kartavyāni yoṣitām /
tathāsanavidhiḥ kāryo nṛṇāṃ strīṇāṃ viśeṣataḥ

12.203

nānābhāvasamāyuktastathā ca śayanāśrayaḥ /
viṣkambhitāñcitau pādau trikaṃ kiñcitsamunnatam

12.204

hastau kaṭyūruvinyastau svasthe syādupaveśane /
pādaḥ prasāritaḥ kiñcidekaścaivāsanāśrayaḥ

12.205

śiraḥ pārśvanataṃ caiva sacinta upaveśane /
cibukopāśritau hastau bāhuśīrṣāśritaṃ śiraḥ

12.206

sampraṇaṣṭendriyamanāḥ śokautsukyopaveśane /
prasārya bāhū śithilau tathā śropāśrayāśritaḥ

12.207

mohamūrcchāmadaglāniviṣādeṣūpaveśayet /
sarvapiṇḍīkṛtāṅgastu saṃyuktaiḥ pādajānubhiḥ

12.208

vyādhivrīḍitanidrāsu dhyāne copaviśennaraḥ /
tathā cotkaṭikaṃ sthānaṃ sphikpārṣṇīnāṃ samāgamaḥ

12.209

pitrye nivāpe japye ca sandhyāsvācamane 'pi ca /
viṣkambhitaṃ punaścaivaṃ jānuṃ bhūmau nipātayet

12.210

priyāprasādane kāryaṃ homādikaraṇeṣu ca /
mahīgatābhyāṃ jānubhyāmadhomukhamavasthitam

12.211

devābhigamane caiva ruṣitānāṃ prasādane /
śoke cākrandane tīvre mṛtānāṃ caiva darśane

12.212

trāsane ca kusattvānāṃ nīcānāṃ caiva yācane /
homayajñakriyāyāṃ ca preṣyāṇāṃ caiva kārayet

12.213

munīnāṃ niyameṣveṣa bhavedāsanajo vidhiḥ /
tathāsanavidhiḥ kāryo vividho nāṭakāśrayaḥ

12.214

strīṇāṃ ca puruṣāṇāṃ ca bāhyaścābhyantarastathā /
ābhyantarastu nṛpaterbāhyo bāhyagatasya ca

12.215

devānāṃ nṛpatīnāṃ ca dadyāt siṃhāsanaṃ dvijaḥ /
purodhasāmamātyānāṃ bhavedvetrāsanaṃ tathā

12.216

muṇḍāsanaṃ ca dātavyaṃ senānīyuvarājayoḥ /
kāṣṭhāsanaṃ dvijātīnāṃ kumārāṇāṃ kuthāsanam

12.217

evaṃ rājasabhāṃ prāpya kāryastvāsanajo vidhiḥ /
strīṇāṃ cāpyāsanavidhiṃ sampravakṣyāmyahaṃ punaḥ

12.218

siṃhāsanaṃ tu rājñīnāṃ devīnāṃ muṇḍamāsanam /
purodho 'mātyapatnīnāṃ dadyādvetrāsanaṃ tathā

12.219

bhoginīnāṃ tathā caiva vastraṃ carma kutho 'pi vā /
brāhmaṇītāpasīnāṃ ca paṭṭāsanamathāpi ca

12.220

veśyānāṃ ca pradātavyamāsanaṃ ca mayūrakam /
śeṣāṇāṃ pramadānāṃ tu bhaved bhūmyāsanaṃ dvijāḥ

12.221

evamābhyantaro jñeyo bāhyaścāsanajo vidhiḥ /
tathā svagṛhavārtāsu cchandenāsanamiṣyate

12.222

niyamasthamunīnāṃ ca bhavedāsanajo vidhiḥ /
liṅgināmāsanavidhiḥ kāryo vratasamāśrayaḥ

12.223

bruṣīmuṇḍāsanaprāyaṃ vetrāsanamathāpi ca /
home yajñakriyāyāṃ ca pitrye 'rthe ca prayojayet

12.224

sthānīyā ye ca puruṣāḥ kulavidyāsamanvitāḥ /
teṣāmāsanasatkāraḥ karttavya iha pārthivaiḥ

12.225

same samāsanaṃ dadyāt madhye madhyamamāsanam /
atirikte 'tiriktaṃ ca hīne bhūmyāsanaṃ bhavet

12.226

upādhyāyasya nṛpatergurūṇāmagrato budhaiḥ /
bhūmyāsanaṃ tathā kāryamathavā kāṣṭhamāsanam

12.227

naunāgarathayāneṣu bhūmikāṣṭhāsaneṣu ca /
sahāsanaṃ na duṣyeta gurūpādhyāyapārthivaiḥ

12.228

ākuñcitaṃ samaṃ caiva prasāritavivartane /
udvāhitaṃ nataṃ caiva śayane karma kīrtyate

12.229

sarvairākuñcitairaṅgaiḥ śayyāviddhe tu jānunī /
sthānamākuñcitaṃ nāma śītārtānāṃ prayojayet

12.230

uttānitamukhaṃ caiva srastamuktakaraṃ tathā /
samaṃ nāma prasuptasya sthānakaṃ saṃvidhīyate

12.231

ekaṃ bhujamupādhāya samprasāritajānukam /
sthānaṃ prasāritaṃ nāma sukhasuptasya kārayet

12.232

adhomukhasthitaṃ caiva vivartitamiti smṛtam /
śastrakṣatamṛtotkṣiptamattonmatteṣu kārayet

12.233

aṃsopari śiraḥ kṛtvā karpūrakṣobhameva ca /
udvāhitaṃ tu vijñeyaṃ līlayā veśane prabhoḥ

12.234

īṣatprasārite jaṅghe yatra srastau karāvubhau /
ālasyaśramakhedeṣu nataṃ sthānaṃ vidhīyate

12.235

gatiprācārastu mayodito 'yaṃ noktaśca yaḥ so 'rthavaśena sādhyaḥ /
ataḥ paraṃ raṅgaparikramasya vakṣyāmi kakṣyāṃ pravibhāgayuktām

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc