Natya Shastra · Chapter 12
iti bharatīye nāṭyaśāstre maṇḍalavidhānaṃ nāma ekādaśo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
atha dvādaśo 'dhyāyaḥ gatipracāra
evaṃ vyāyāmasaṃyoge kāryaṃ maṇḍalakalpanam /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi gatīstu prakṛtisthitāḥ
tatropavahanaṃ kṛtvā bhāṇḍavādyapuraskṛtam /
yathāmārgarasopetaṃ prakṛtīnāṃ praveśane
dhruvāyāṃ saṃprayuktāyāṃ paṭe caivāpakarṣite /
kāryaḥ praveśaḥ pātrāṇāṃ nānārtharasasambhavaḥ
sthānaṃ tu vaiṣṇavaṃ kṛtvā hyuttame madhyame tathā /
samunnataṃ samaṃ caiva caturasramurastathā
bāhuśīrṣe prasanne ca nātyutkṣipte ca kārayet /
grīvāpradeśaḥ kartavyo mayūrāñcitamastakaḥ
karṇādaṣṭāṅgulasthe ca bāhuśīrṣe prayojayet /
urasaścāpi cibukaṃ caturaṅgulasaṃsthitam
hastau tathaiva kartavyau kaṭīnābhitaṭasthitau /
dakṣiṇo nābhisaṃsthastu vāmaḥ kaṭitaṭasthitaḥ
pādayorantaraṃ kāryaṃ dvau tālāvardhameva ca /
pādotkṣepastu kartavyaḥ svapramāṇavinirmitaḥ
catustālo dvitālaścāpyekatālastathaiva ca /
catustālastu devānāṃ pārthivānāṃ tathaiva ca
dvitālaścaiva madhyānāṃ tālaḥ strīnīcaliṅginām /
catuṣkalo 'tha dvikalastathā hyekakalaḥ smṛtaḥ
catuṣkalo hyuttamānāṃ madhyānāṃ dvikalo bhavet /
tathā caikakalaḥ pādo nīcānāṃ saṃprakīrtitaḥ
sthitaṃ madhyaṃ drutaṃ caiva samavekṣya layatrayam /
yathāprakṛtināṭyajño gatimevaṃ prayojayet
dhairyopapannā gatiruttamānāṃ madhyā gatirmadhyamasammatānām /
drutā gatiśca pracurādhamānāṃ layatrayaṃ sattvavaśena yojyam
eṣa eva tu vijñeyaḥ kalātālalaye vidhiḥ /
punargatipracārasya prayogaṃ śruṇutānaghāḥ
svabhāvāttūttamagatau kāryaṃ jānukaṭīsamam /
yuddhacārīprayogeṣu jānustanasamaṃ nyaset
pārśvakrāntaiḥ salalitaiḥ pādairvādyānvitairatha /
raṅgakoṇonmukhaṃ gacchet samyak pañcapadāni ca
vāmavedhaṃ tataḥ kuryādvikṣepaṃ dakṣiṇena tu /
parivṛtya dvitīyaṃ tu gacchet koṇaṃ tataḥ param
tatrāpi vāmavedhastu vikṣepo dakṣiṇena ca /
tato bhāṇḍonmukho gacchet tānyeva tu padāni ca
evaṃ gatāgataiḥ kṛtvā padānāmiha viṃśatim /
vāmavedhaṃ tataḥ kuryāt vikṣepaṃ dakṣiṇasya ca
raṅge vikṛṣṭe bharatena kāryo gatāgataiḥ pādagatipracāraḥ /
tryaśrastrikoṇe caturasraraṅge gatipracāraścaturasra eva
yaḥ samaiḥ saṃhito gacchettatra kāryo layāśrayaḥ /
catuṣkalo 'tha dvikalastathaivaikakalaḥ punaḥ
atha madhyamanīcaistu gacchedyaḥ parivāritaḥ /
catuṣkalamathārdhaṃ ca tathā caikakalaṃ punaḥ
daityadānavayakṣāṇāṃ nṛpapannagarakṣasām /
catustālapramāṇena kartavyātha gatirbudhaiḥ
divaukasāṃ tu sarveṣāṃ madhyamā gatiriṣyate /
tatrāpi coddhatā ye tu teṣāṃ devaiḥ samā gatiḥ
ṛṣaya ūcuḥ:
yadā manuṣyā rājānasteṣāṃ devagatiḥ katham /
atrocyate kathaṃ naiṣā gatī rājñāṃ bhaviṣyati
iha prakṛtayo divyā divyamānuṣya eva ca /
mānuṣya iti vijñeyā nāṭyanṛttakriyāṃ prati
devānāṃ prakṛtirdivyā rājñāṃ vai divyamānuṣī /
yā tvanyā lokaviditā mānuṣī sā prakīrtitā
devāṃśajāstu rājāno vedādhyātmasu kīrtitāḥ /
evaṃ devānukaraṇe doṣo hyatra na vidyate
ayaṃ vidhistu kartavyaḥ svacchandagamanaṃ prati /
saṃbhramotpātaroṣeṣu pramāṇaṃ na vidhīyate
sarvāsāṃ prakṛtīnāṃ tu avasthāntarasaṃśrayā /
uttamādhamamadhyānāṃ gatiḥ kāryā prayoktṛbhiḥ
caturardhakalaṃ vā syāt tadardhakalameva ca /
avasthāntaramāsādya kuryād gativiceṣṭitam
jyeṣṭhe catuṣkalaṃ hyatra madhyame dvikalaṃ bhavet /
dvikalā cottame yatra madhye tvekakalā bhavet
kalikaṃ madhyame yatra nīceṣvardhakalaṃ bhavet /
evamardhārdhahīnaṃ tu jaḍānāṃ saṃprayojayet
jvarārte ca kṣudhārte ca tapaḥśrānte bhayānvite /
vismite cāvahitthe ca tathautsukyasamanvite
śṛṅgāre caiva śoke ca svacchandagamane tathā /
gatiḥ sthitalayā kāryādhikalāntarapātitā
punaścintānvite caiva gatiḥ kāryā catuṣkalā /
asvasthakāmite caiva bhaye vitrāsite tathā
āvege caiva harṣe ca kārye yacca tvarānvitam /
aniṣṭaśravaṇe caiva kṣepe cādbhutadarśane
api cātyāyike kārye duḥkhite śatrumārgaṇe /
aparāddhānusaraṇe śvāpadānugatau tathā
eteṣvevaṃ gatiṃ prājño vikalāṃ saṃprayojayet /
uttamānāṃ gatiryā tu na tāṃ madhyeṣu yojayet
yā gatirmadhyamānāṃ tu na tāṃ nīceṣu yojayet /
gatiḥ śṛṅgāriṇī kāryā svasthakāmitasambhavā
dūtīdarśitamārgastu praviśedraṅgamaṇḍalam /
sūcayā cāpyabhinayaṃ kuryādarthasamāśrayam
hṛdyairgandhaistathā vastrairalaṅkāraiśca bhūṣitaḥ /
nānāpuṣpasugandhābhirmālābhiḥ samalaṃkṛtaḥ
gacchet salalitaiḥ pādairatikrāntasthitaistathā /
tathā sauṣṭhavasaṃyuktairlayatālavaśānugaiḥ
pādayoranugau hastau nityaṃ kāryau prayoktṛbhiḥ /
utkṣipya hastaṃ pātena pādayośca viparyayāt
pracchannakāmite caiva gatiṃ bhūyo nibodhata /
visarjitajanaḥ srastastathā dūtīsahāyavān
nirvāṇadīpo nātyarthaṃ bhūṣaṇaiśca vibhūṣitaḥ /
velāsadṛśavastraśca saha dūtyā śanaistathā
vrajet pracchannakāmastu pādairniśśabdamandagaiḥ /
śabdaśaṃkyutsukaśca syādavalokanatatparaḥ
vepamānaśarīraśca śaṃkitaḥ praskhalan muhuḥ /
rase raudre tu vakṣyāmi daityarakṣogaṇān prati
eka eva rasasteṣāṃ sthāyī raudro dvijottamāḥ /
nepathyaraudro vijñeyastvaṅgaraudrastathaiva ca
tathā svabhāvajaścaiva tridhā raudraḥ prakalpitaḥ /
rudhiraklinnadeho yo rudhirārdramukhastathā
//
|
tathā piśitahastaśca raudro nepathyajastu saḥ /
bahubāhurbahumukho nānāpraharaṇākulaḥ
sthūlakāyastathā prāṃśuraṅgaraudraḥ prakīrtitaḥ /
raktākṣaḥ piṅgakeśaśca asito vikṛtasvaraḥ
rūkṣo nirbhartsanaparo raudraḥ so 'yaṃ svabhāvajaḥ /
catustālāntarotkṣiptaiḥ pādaistvantarapātitaiḥ
gatirevaṃ prakartavyā teṣāṃ ye cāpi tadvidhāḥ /
ahṛdyā tu mahī yatra śmaśānaraṇakaśmalā
gatiṃ tatra prayuñjīta bībhatsābhinayaṃ prati /
kvacidāsannapatitaiḥ vikṛṣṭapatitaiḥ kvacit
elakākrīḍitaiḥ pādairuparyupari pātitaiḥ /
teṣāmevānugairhastairbībhatse gatiriṣyate
atha vīre ca karttavyā pādavikṣepasaṃyutā /
drutapracārādhiṣṭhānā nānācārīsamākulā
pārśvakrāntaidrutāviddhaiḥ sūcīviddhaistathaiva ca /
kalākālagataiḥ pādairāvege yojayet gatim
uttamānāmayaṃ prāyaḥ prokto gatiparikramaḥ /
madhyānāmadhamānāṃ ca gatiṃ vakṣyāmyahaṃ punaḥ
vismaye caiva harṣe ca vikṣiptapadavikramān /
āsādya tu rasaṃ hāsyametaccānyaṃ ca yojayet
punaśca karuṇe kāryā gatiḥ sthirapadairatha /
bāṣpāmburuddhanayanaḥ sannagātrastathaiva ca
utkṣiptapātitakarastathā sasvanarodanaḥ /
gacchettathādhyadhikayā pratyagrāpriyasaṃśraye
eṣā strīṇāṃ prayoktavyā nīcasattve tathaiva ca /
uttamānāṃ tu kartavyā sadhairyā bāṣpasaṅgatā
niḥśvāsairāyatotsṛṣṭaistathaivordhvanirīkṣitaiḥ /
na tatra sauṣṭhavaṃ kāryaṃ na pramāṇaṃ tathāvidham
madhyānāmapi sattvajñā gatiryojyā vidhānataḥ /
uraḥpātahatotsāhaḥ śokavyākulacetanaḥ
nātyutkṣiptaiḥ padairgacchet iṣṭabandhunipātane /
gāḍhaprahāre kāryā ca śithilāṅgabhujāśrayā
vighūṇitaśarīrā ca gatiścūrṇapadairatha /
śītena cābhibhūtasya varṣeṇābhidrutasya ca
gatiḥ prayoktṛbhiḥ kāryā strīnīcaprakṛtāvatha /
piṇḍīkṛtya tu gātrāṇi teṣāṃ caiva prakampanam
karau vakṣasi nikṣipya kubjībhūtastathaiva ca /
dantoṣṭhasphuraṇaṃ caiva cibukasya prakampanam
kāryaṃ śanaiśca kartavyaṃ śītābhinayane gatau /
tathā bhayānake caiva gatiḥ kāryā vicakṣaṇaiḥ
strīṇāṃ kāpuruṣāṇāṃ ca ye cānye sattvavarjitāḥ /
visphārite cale netre vidhutaṃ ca śirastathā
bhayasaṃyuktayā dṛṣṭyā pārśvayośca vilokanaiḥ /
drutaiścūrṇapadaiścaiva baddhvā hastaṃ kapotakam
pravepitaśarīraśca śuṣkoṣṭhasskhalitaṃ vrajet /
eṣānukaraṇe kāryā tarjane trāsane tathā
sattvaṃ ca vikṛtaṃ dṛṣṭvā śrutvā ca vikṛtaṃ svaram /
eṣā strīṇāṃ prakarttavyā nṛṇāṃ cākṣiptavikramā
kvacidāsannapatitairvikṛṣṭapatitaiḥ kvacit /
elakākrīḍitaiḥ pādairuparyupari pātitaiḥ
eṣāmevānugairhastairgatiṃ bhīteṣu yojayet /
vaṇijāṃ sacivānāṃ ca gatiḥ kāryā svabhāvajā
kṛtvā nābhitaṭe hastamuttānakhaṭakāmukham /
ādyaṃ cārālamuttānaṃ kuryātpārśvaṃ stanāntare
na niṣaṇṇaṃ na ca stabdhaṃ na cāpi parivāhitam /
kṛtvā gātraṃ tathā gacchettena caiva krameṇa tu
atikrāntairpadairviprā dvitālāntaragāmibhiḥ /
yatīnāṃ śramaṇānāṃ ca ye cānye tapasi sthitāḥ
teṣāṃ kāryā gatirye tu naiṣṭhikaṃ vratamāśritāḥ /
ālolacakṣuśca bhavedyugamātranirīkṣaṇaḥ
upasthitasmṛtiścaiva gātraṃ sarvaṃ vidhāya ca /
acañcalamanāścaiva yathāvalliṅgamāśritaḥ
vinītaveṣaśca bhavet kaṣāyavasanastathā /
prathamaṃ samapādena sthitvā sthānena vai budhaḥ
hastaṃ ca caturaṃ kṛtvā tathā caikaṃ prasārayet /
prasannaṃ vadanaṃ kṛtvā prayogasya vaśānugaḥ
aniṣaṇṇena gātreṇa gatiṃ gacched vyatikramāt /
uttamānāṃ bhavedeṣā liṅgināṃ ye mahāvratāḥ
ebhireva viparyastairguṇairanyeṣu yojayet /
tathā vratānugāvasthā hyanyeṣāṃ liṅgināṃ gatiḥ
vibhrāntā vāpyudāttā vā vibhrāntanibhṛtāpi vā /
śakaṭāsyasthitaiḥ pādairatikrāntaistathaiva ca
kāryā pāśupatānāṃ ca gatiruddhatagāminī /
andhakāre 'tha yāne ca gatiḥ kāryā prayoktṛbhiḥ
bhūmau visarpitaiḥ pādairhastairmārgapradarśibhiḥ /
rathasthasyāpi kartavyā gatiścūrṇapadairatha
samapādaṃ tathā sthānaṃ kṛtvā rathagatiṃ vrajet /
dhanurgṛhītvā caikena tathā caikena kūbaram
sūtaścāsya bhavedevaṃ pratodapragrahākulaḥ /
vāhanāni vicitrāṇi kartavyāni vibhāgaśaḥ
drutaiścūrṇapadaiścaiva gantavyaṃ raṅgamaṇḍale /
vimānasthasya kartavyā hyeṣaiva syandinī gatiḥ
āroḍhumudvahed gātraṃ kiñcit syādunmukhasthitam /
asyaiva vaiparītyena kuryāccāpyavarohaṇam
adho 'valokanaiścaiva maṇḍalāvartanena ca /
ākāśagamane caiva kartavyā nāṭyayoktṛbhiḥ
sthānena samapādena tathā cūrṇapadairapi /
vyomnaścāvataredyastu tasyaitāṃ kārayet gatim
ṛjvāyatonnatanataiḥ kuṭilāvartitairatha /
bhraśyataśca tathākāśādapaviddhabhujā gatiḥ
vikīrṇavasanā caiva tathā bhūgatalocanā /
prāsādadrumaśaileṣu nadīnimnonnateṣu ca
ārohaṇāvataraṇaṃ ca kāryamarthavaśādbudhaiḥ /
prāsādārohaṇaṃ kāryaṃ atikrāntaiḥ padairatha
udvāhya gātraṃ pādaṃ ca sopāne nikṣipennaraḥ /
tathāvataraṇaṃ caiva gātramānamya recayet
prāsāde yanmayā proktaḥ pratāraḥ kevalo bhavet /
kiñcinnatāgrakāyā tu pratāre gatiriṣyate
jalapramāṇāpekṣā tu jalamadhye gatirbhavet /
toye 'lpe vasanotkarṣaḥ prājye pāṇivikarṣaṇaiḥ
prasārya bāhumekaikaṃ muhurbārivikarṣaṇaiḥ /
tiryak prasāritā caiva hiyamāṇā ca vāriṇā
aśeṣāṅgākulādhūtavadanā gatiriṣyate /
nausthasyāpi prayoktavyā drutaiścūrṇapadairgatiḥ
atikrāntena pādena dvitīyenāñcitena ca /
prāsādārohaṇe yattu tadevādriṣu kārayet
kevalamūrdhvanikṣepamadriṣvaṅgaṃ bhavedatha /
drume cārohaṇaṃ kāryamatikrāntaiḥ sthitaiḥ padaiḥ
sūcīviddhairapakrāntaiḥ pārśvakrāntaistathaiva ca /
etadevāvataraṇaṃ saritsvapi niyojayet
anenaiva vidhānena kartavyaṃ gaticeṣṭitam /
saṃjñāmātreṇa kartavyānyetāni vidhipūrvakam
kasmānmṛta iti prokte kiṃ kartavyaṃ prayoktṛbhiḥ /
aṅkuśagrahaṇānnāgaṃ khalīnagrahaṇāddhayam
pragrahagrahaṇādyānamevamevāpareṣvapi /
aśvayāne gatiḥ kāryā vaiśākhasthānakena tu
yathā cūrṇapadaiścitrairuparyupari pātitaiḥ /
pannagānāṃ gatiḥ kāryā pādaiḥ svastikasaṃjñitaiḥ
pārśvakrāntaṃ padaṃ kuryāt svastikaṃ recayediha /
viṭasyāpi tu kartavyā gatirlalitavikramā
pādairākuñcitaiḥ kiñcit tālābhyantarapātitaiḥ /
svasauṣṭhavasamāyuktau tathā hastau padānugau
khaṭakāvardhamānau tu kṛtvā viṭagatiṃ vrajet /
kañcukīyasya kartavyā vayovasthāviśeṣataḥ
avṛddhasya prayogajño gatimevaṃ prayojayet /
ardhatālotthitaiḥ pādairviṣkambhaiḥ ṛjubhistathā
samudvahannivāṅgāni paṅkalagna iva vrajet /
atha vṛddhasya kartavyā gatiḥ kampitadehikā
viṣkambhanakṛtaprāṇā mandotkṣiptapadakramā /
kṛśasyāpyabhineyā vai gatirmandaparikramā
vyādhigraste jvarārte ca tapaḥśrānte kṣudhānvite /
viṣkambhanakṛtaprāṇaḥ kṛśaḥ kṣāmodarastathā
kṣāmasvarakapolaśca dīnanetrastathaiva ca /
śanairutkṣepaṇaṃ caiva kartavyaṃ hastapādayoḥ
kampanaṃ caiva gātrāṇāṃ kleśanaṃ ca tathaiva ca /
dūrādhvānaṃ gatasyāpi gatirmandapadakramā
vikūṇanaṃ ca gātrasya jānunośca vimardanam /
sthūlasyāpi tu kartavyā gatirdehānukarṣiṇī
samudvahanabhūyiṣṭhā mandotkṣiptapadakramā /
viṣkambhagāmī ca bhavenniḥśvāsabahulastathā
śramasvedābhibhūtaśca vrajeccūrṇapadaistathā /
mattānāṃ tu gatiḥ kāryā made taruṇamadhyame
vāmadakṣiṇapādābhyāṃ ghūrṇamānāpasarpaṇaiḥ /
avakṛṣṭe pade caiva hyanavasthitapādikā
vighūrṇitaśarīrā ca karaiḥ praskhalitaistathā /
unmattasyāpi kartavyā gatistvaniyatakramā
bahucārīsamāyuktā lokānukaraṇāśrayā /
rūkṣasphuṭitakeśaśca rajodhvastatanustathā
animittaprakathano bahubhāṣī vikāravān /
gāyatyakasmāddhasati saṅge cāpi na sajjate
nṛtyatyapi ca saṃhṛṣṭo vādayatyapi vā punaḥ /
kadāciddhāvati javāt kadācidavatiṣṭhate
kadācidupaviṣṭastu śayānaḥ syāt kadācana /
nānācīradharaścaiva rathyāsvaniyatālayaḥ
unmatto bhavati hyevaṃ tasyaitāṃ kārayed gatim /
sthitvā nūpurapādena daṇḍapādaṃ prasārayet
baddhāṃ cārīṃ tathā caiva kṛtvā svastikameva ca /
anena cārīyogena paribhrāmya tu maṇḍalam
bāhyabhramarakaṃ caiva raṅgakoṇe prasārayet /
trikaṃ sulalitaṃ kṛtvā latākhyaṃ hastameva ca
viparyayagatairhastaiḥ padbhyāṃ saha gatirbhavet /
trividhā tu gatiḥ kāryā khañjapaṅgukavāmanaiḥ
vikalāṅgaprayogeṇa kuhakābhinayaṃ prati /
ekaḥ khañjagatau nityaṃ stabdho vai caraṇo bhavet
tathā dvitīyaḥ kāryastu pādo 'gratalasañcaraḥ /
stabdhenotthāpanaṃ kāryamaṅgasya caraṇena tu
gamanena niṣaṇṇaḥ syādanyena caraṇena tu /
itareṇa niṣīdecca krameṇānena vai vrajet
eṣā khañjagatiḥ kāryā talaśalyakṣateṣu ca /
pādenāgratalasthena hyañcitena vrajettathā
niṣaṇṇadehā paṅgostu natajaṅghā tathaiva ca /
sarvasaṅkucitāṅgā ca vāmane gatiriṣyate
na tasya vikramaḥ kāryo vikṣepaścaraṇasya ca /
sodvāhitā cūrṇapadā sā kāryā kuhanātmikā
vidūṣakasyāpi gatirhāsyatrayasamanvitā /
aṅgavākyakṛtaṃ hāsyaṃ hāsyaṃ nepathyajaṃ smṛtam
danturaḥ khalatiḥ kubjaḥ khañjaśca vikṛtānanaḥ /
ya īdṛśaḥ praveśaḥ syādaṅgahāsyaṃ tu tadbhavet
yadā tu bakavadgacchedullokitavilokitaiḥ /
anyāyatapadatvācca aṅgahāsyo bhavetsa tu
kāryahāsyaṃ tu vijñeyamasaṃbaddhaprabhāṣaṇāt /
anarthakairvikāraiśca tathā cāślīlabhāṣitaiḥ
cīracarmamaśībhasmagairikādyaistu maṇḍitaḥ /
yastādṛśo bhavedviprā hāsyo nepathyajastu saḥ
tasmāttu prakṛtiṃ jñātvā bhāvaḥ kāryastu tattvataḥ /
gatipracāraṃ vibhajet nānāvasthāntarātmakam
svabhāvajāyāṃ vinyasya kuṭilaṃ vāmake kare /
tadā dakṣiṇahaste ca kuryāccaturakaṃ punaḥ
pārśvamekaṃ śiraścaiva hasto 'tha caraṇastathā /
paryāyaśaḥ sannamayellayatālavaśānugaḥ
svabhāvajā tu tasyaiṣā gatiranyā vikārajā /
alābhalābhāt muktasya stabdhā tasya gatirbhavet
kāryā caiva hi nīcānāṃ ceṭādīnāṃ parikramāt /
adhamā iti ye khyātā nānāśīlāśca te punaḥ
pārśvasekaṃ śiraścaiva karaḥ sacaraṇastathā |
śakārasyāpi kartavyā gatiścañcaladehikā /
gatau nameta ceṭānāṃ dṛṣṭiścārdhavicāriṇī
vastrābharaṇasaṃsparśairmuhurmuhuravekṣitaiḥ /
gātrairvikāravikṣiptaiḥ lambavastrasrajā tathā
sagarvitā cūrṇapadā śakārasya gatirbhavet /
jātyā nīceṣu yoktavyā vilokanaparā gatiḥ
asaṃsparśācca lokasya svāṅgāni vinigūhya ca /
mlecchānāṃ jātayo yāstu pulindaśabarādayaḥ
teṣāṃ deśānusāreṇa kāryaṃ gativiceṣṭitam /
pakṣiṇāṃ śvāpadānāṃ ca paśūnāṃ ca dvijottamāḥ
svasvajātisamutthena svabhāvena gatirbhavet /
siṃharkṣavānarāṇāṃ ca gatiḥ kāryā prayoktṛbhiḥ
yā kṛtā narasiṃhena viṣṇunā prabhaviṣṇunā /
ālīḍhasthānakaṃ kṛtvā gātraṃ tasyaiva cānugam
jānūpari karaṃ hyekamaparaṃ vakṣasi sthitam /
avalokya diśaḥ kṛtvā cibukaṃ bāhumastake
gantavyaṃ vikramairviprāḥ pañcatālāntarotthitaiḥ /
niyuddhasamaye caiva raṅgāvataraṇe tathā
siṃhādīnāṃ prayoktavyā gatireṣā prayoktṛbhiḥ /
śeṣāṇāmarthayogena gatiṃ sthānaṃ ca yojayet
vāhanārthaprayogeṣu raṅgāvataraṇeṣu ca /
evametāḥ prayoktavyā narāṇāṃ gatayo budhaiḥ
noktā yā yā mayā hyatra grāhyāstāstāśca lokataḥ /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi strīṇāṃ gativiceṣṭitam
strīṇāṃ sthānāni kāryāṇi gatiṣvābharaṇeṣu ca /
āyataṃ cāvahitthaṃ ca aśvakrāntamathāpi ca
sthānānyetāni nārīṇāmatha lakṣaṇamucyate /
vāmaḥ svabhāvato yatra pādo viracitaḥ samaḥ
tālamātrāntare nyastastryaśraḥ pakṣasthito 'paraḥ /
prasannamānanamuraḥ samaṃ yatra samunnatam
latānitambagau hastau sthānaṃ jñeyaṃ tadāyatam /
dakṣiṇastu samaḥ pādaḥ tryaśraḥ pakṣasthito 'paraḥ
vāmaḥ samunnatakaṭiścāyate sthānake bhavet /
āvāhane visarge ca tathā nirvarṇaneṣu ca
cintāyāṃ cāvahitthe ca sthānametat prayojayet /
raṅgāvataraṇārambhaḥ puṣpāñjalivisarjanam
manmatherṣyodbhavaṃ kopaṃ tarjanyaṅgulimoṭanam /
niṣedhagarvagāmbhīryamaunaṃ mānāvalambanam
sthāne 'smin saṃvidhātavyaṃ digantaranirūpaṇam /
samo yatra sthito vāmastryaśraḥ pakṣasthito 'paraḥ
samunnatakaṭirvāmastvavahitthaṃ tu tadbhavet /
puro vicalitastryaśrastadanyopasṛtaḥ samaḥ
pādastālāntaranyastastrikamīṣatsamunnatam /
pāṇirlatākhyo yatraikastadanyastu nitambagaḥ
avahitthaṃ samākhyātaṃ sthānamāgamabhūṣaṇaiḥ /
strīṇāmetat smṛtaṃ sthānaṃ saṃlāpe tu svabhāvaje
niścaye paritoṣe ca vitarke cintane tathā /
vilāsalīlāvibvokaśṛṃgārātmanirūpaṇe
sthānametatprayoktavyaṃ bharturmārgavilokane /
pādaḥ samasthitaścaika ekaścāgratalāñcitaḥ
sūcīviddhamaviddhaṃ vā tadaśvakrāntamucyate /
skhalitaṃ ghūrṇitaṃ caiva galitāmbaradhāraṇam
kusumastabakādānaṃ parirakṣaṇameva ca /
vitrāsanaṃ salalitaṃ taruśākhāvalambanam
sthāne 'smin saṃvidhānīyaṃ strīṇāmetatprayoktṛbhiḥ /
śākhāvalambane kāryaṃ stabakagrahaṇe tathā
viśrāmeṣvatha devānāṃ narāṇāṃ cārthayogataḥ /
sthānakaṃ tāvadeva syādyāvacceṣṭā pravartate
bhagnaṃ ca sthānakaṃ nṛtte cārī cetsamupasthitā /
evaṃ sthānavidhiḥ kāryaḥ strīṇāṃ nṛṇāmathāpi ca
punaścāsāṃ pravakṣyāmi gatiṃ prakṛtisaṃsthitām /
kṛtvāvahitthaṃ sthānaṃ tu vāmaṃ cādhomukhaṃ karam
nābhipradeśe vinyasya savyaṃ ca khaṭakāmukham /
tataḥ salalitaṃ pādaṃ tālamātrasamutthitam
dakṣiṇaṃ vāmapādasya bāhyapārśve vinikṣipet /
tenaiva samakālaṃ ca latākhyaṃ vāmakaṃ bhujam
dakṣiṇaṃ vinametpārśvaṃ nyasennābhitaṭe tataḥ /
nitambe dakṣiṇaṃ kṛtvā hastaṃ codveṣṭya vāmakam
tato vāmapadaṃ dadyāt latāhastaṃ ca dakṣiṇam /
līlayodvāhitenātha śirasānugatena ca
kiñcinnatena gātreṇa gacchetpañcapadīṃ tataḥ /
yo vidhiḥ puruṣāṇāṃ tu raṅgapīṭhaparikrame
sa eva pramadānāṃ vai kartavyo nāṭyayoktṛbhiḥ /
ṣaṭkalaṃ tu na kartavyaṃ tathāṣṭakalameva ca
pādasya patanaṃ tajjñaiḥ khedanaṃ tadbhavetstriyāḥ /
sayauvanānāṃ nārīṇāmevaṃ kāryā gatirbudhaiḥ
sthavīyasīnāmetāsāṃ sampravakṣyāmyahaṃ gatim /
kṛtvāpaviddhaṃ sthānantu vāmaṃ nyasya kaṭītaṭe
ādyaṃ cārālamuttānaṃ kuryānnābhistanāntare /
na niṣaṇṇaṃ na ca stabdhaṃ na cāpi parivāhitam
kṛtvā gātraṃ tato gacchettenaiveha krameṇa tu /
preṣyāṇāmapi kartavyā gatirudbhrāntagāminī
kvacidunnamitairgātraiḥ āviddhabhujavikramā /
sthānaṃ kṛtvāvahitthaṃ ca vāmaṃ cādhomukhaṃ bhujam
nābhipradeśe vinyasya savyaṃ ca khaṭakāmukham /
ardhanārīgatiḥ kāryā strīpuṃsābhyāṃ vimiśritā
udāttalalitairgātraiḥ pādairlīlāsamanvitaiḥ /
yā pūrvamevābhihitā hyuttamānāṃ gatirmayā
strīṇāṃ kāpuruṣāṇāṃ ca tato 'rdhārdhaṃ tu yojayet /
madhyamottamanīcānāṃ nṛṇāṃ yad gaticeṣṭitam
strīṇāṃ tadeva kartavyā lalitaiḥ padavikramaiḥ /
bālānāmapi kartavyā svacchandapadavikramā
na tasyāḥ sauṣṭhavaṃ kāryaṃ na pramāṇaṃ prayoktṛbhiḥ /
tṛtīyā prakṛtiḥ kāryā nāmnā caiva napuṃsakā
narasvabhāvamutsṛjya strīgatiṃ tatra yojayet /
viparyayaḥ prayoktavyaḥ puruṣastrīnapuṃsake
svabhāvamātmanastyaktvā tadbhāvagamanādiha /
vyājena krīḍayā vāpi tathā bhūyaṃ ca vañcanāt
strī puṃsaḥ prakṛtiṃ kuryāt strībhāvaṃ puruṣo 'pi ca /
dhairyodāryeṇa sattvena buddhyā tadvacca karmaṇā
strī pumāṃsaṃ tvabhinayet veṣavākyaviceṣṭitaiḥ /
strīveṣabhāṣitairyuktaṃ preṣitāpreṣitaistathā
mṛdusannagatiścaiva pumān strībhāvamācaret /
jātihīnāśca yā nāryaḥ pulindaśabarāṅganāḥ
yāścāpi tāsāṃ kartavyā tajjātisadṛśī gatiḥ /
vratasthānāṃ tapaḥsthānāṃ liṅgasthānāṃ tathaiva ca
khasthānāṃ caiva nārīṇāṃ samapādaṃ prayojayet /
uddhatā ye 'ṅgahārāḥ syuḥ yāścāryo maṇḍalāni ca
tāni nāṭyaprayogajñairna kartavyāni yoṣitām /
tathāsanavidhiḥ kāryo nṛṇāṃ strīṇāṃ viśeṣataḥ
nānābhāvasamāyuktastathā ca śayanāśrayaḥ /
viṣkambhitāñcitau pādau trikaṃ kiñcitsamunnatam
hastau kaṭyūruvinyastau svasthe syādupaveśane /
pādaḥ prasāritaḥ kiñcidekaścaivāsanāśrayaḥ
śiraḥ pārśvanataṃ caiva sacinta upaveśane /
cibukopāśritau hastau bāhuśīrṣāśritaṃ śiraḥ
sampraṇaṣṭendriyamanāḥ śokautsukyopaveśane /
prasārya bāhū śithilau tathā śropāśrayāśritaḥ
mohamūrcchāmadaglāniviṣādeṣūpaveśayet /
sarvapiṇḍīkṛtāṅgastu saṃyuktaiḥ pādajānubhiḥ
vyādhivrīḍitanidrāsu dhyāne copaviśennaraḥ /
tathā cotkaṭikaṃ sthānaṃ sphikpārṣṇīnāṃ samāgamaḥ
pitrye nivāpe japye ca sandhyāsvācamane 'pi ca /
viṣkambhitaṃ punaścaivaṃ jānuṃ bhūmau nipātayet
priyāprasādane kāryaṃ homādikaraṇeṣu ca /
mahīgatābhyāṃ jānubhyāmadhomukhamavasthitam
devābhigamane caiva ruṣitānāṃ prasādane /
śoke cākrandane tīvre mṛtānāṃ caiva darśane
trāsane ca kusattvānāṃ nīcānāṃ caiva yācane /
homayajñakriyāyāṃ ca preṣyāṇāṃ caiva kārayet
munīnāṃ niyameṣveṣa bhavedāsanajo vidhiḥ /
tathāsanavidhiḥ kāryo vividho nāṭakāśrayaḥ
strīṇāṃ ca puruṣāṇāṃ ca bāhyaścābhyantarastathā /
ābhyantarastu nṛpaterbāhyo bāhyagatasya ca
devānāṃ nṛpatīnāṃ ca dadyāt siṃhāsanaṃ dvijaḥ /
purodhasāmamātyānāṃ bhavedvetrāsanaṃ tathā
muṇḍāsanaṃ ca dātavyaṃ senānīyuvarājayoḥ /
kāṣṭhāsanaṃ dvijātīnāṃ kumārāṇāṃ kuthāsanam
evaṃ rājasabhāṃ prāpya kāryastvāsanajo vidhiḥ /
strīṇāṃ cāpyāsanavidhiṃ sampravakṣyāmyahaṃ punaḥ
siṃhāsanaṃ tu rājñīnāṃ devīnāṃ muṇḍamāsanam /
purodho 'mātyapatnīnāṃ dadyādvetrāsanaṃ tathā
bhoginīnāṃ tathā caiva vastraṃ carma kutho 'pi vā /
brāhmaṇītāpasīnāṃ ca paṭṭāsanamathāpi ca
veśyānāṃ ca pradātavyamāsanaṃ ca mayūrakam /
śeṣāṇāṃ pramadānāṃ tu bhaved bhūmyāsanaṃ dvijāḥ
evamābhyantaro jñeyo bāhyaścāsanajo vidhiḥ /
tathā svagṛhavārtāsu cchandenāsanamiṣyate
niyamasthamunīnāṃ ca bhavedāsanajo vidhiḥ /
liṅgināmāsanavidhiḥ kāryo vratasamāśrayaḥ
bruṣīmuṇḍāsanaprāyaṃ vetrāsanamathāpi ca /
home yajñakriyāyāṃ ca pitrye 'rthe ca prayojayet
sthānīyā ye ca puruṣāḥ kulavidyāsamanvitāḥ /
teṣāmāsanasatkāraḥ karttavya iha pārthivaiḥ
same samāsanaṃ dadyāt madhye madhyamamāsanam /
atirikte 'tiriktaṃ ca hīne bhūmyāsanaṃ bhavet
upādhyāyasya nṛpatergurūṇāmagrato budhaiḥ /
bhūmyāsanaṃ tathā kāryamathavā kāṣṭhamāsanam
naunāgarathayāneṣu bhūmikāṣṭhāsaneṣu ca /
sahāsanaṃ na duṣyeta gurūpādhyāyapārthivaiḥ
ākuñcitaṃ samaṃ caiva prasāritavivartane /
udvāhitaṃ nataṃ caiva śayane karma kīrtyate
sarvairākuñcitairaṅgaiḥ śayyāviddhe tu jānunī /
sthānamākuñcitaṃ nāma śītārtānāṃ prayojayet
uttānitamukhaṃ caiva srastamuktakaraṃ tathā /
samaṃ nāma prasuptasya sthānakaṃ saṃvidhīyate
ekaṃ bhujamupādhāya samprasāritajānukam /
sthānaṃ prasāritaṃ nāma sukhasuptasya kārayet
adhomukhasthitaṃ caiva vivartitamiti smṛtam /
śastrakṣatamṛtotkṣiptamattonmatteṣu kārayet
aṃsopari śiraḥ kṛtvā karpūrakṣobhameva ca /
udvāhitaṃ tu vijñeyaṃ līlayā veśane prabhoḥ
īṣatprasārite jaṅghe yatra srastau karāvubhau /
ālasyaśramakhedeṣu nataṃ sthānaṃ vidhīyate
gatiprācārastu mayodito 'yaṃ noktaśca yaḥ so 'rthavaśena sādhyaḥ /
ataḥ paraṃ raṅgaparikramasya vakṣyāmi kakṣyāṃ pravibhāgayuktām
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0