નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 12

ઇતિ ભરતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે મણ્ડલવિધાનં નામ એકાદશો ઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ
અથ દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ ગતિપ્રચાર
એવં વ્યાયામસંયોગે કાર્યં મણ્ડલકલ્પનમ્ ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ગતીસ્તુ પ્રકૃતિસ્થિતાઃ

તત્રોપવહનં કૃત્વા ભાણ્ડવાદ્યપુરસ્કૃતમ્ ।
યથામાર્ગરસોપેતં પ્રકૃતીનાં પ્રવેશને

ધ્રુવાયાં સંપ્રયુક્તાયાં પટે ચૈવાપકર્ષિતે ।
કાર્યઃ પ્રવેશઃ પાત્રાણાં નાનાર્થરસસમ્ભવઃ

સ્થાનં તુ વૈષ્ણવં કૃત્વા હ્યુત્તમે મધ્યમે તથા ।
સમુન્નતં સમં ચૈવ ચતુરસ્રમુરસ્તથા

બાહુશીર્ષે પ્રસન્ને ચ નાત્યુત્ક્ષિપ્તે ચ કારયેત્ ।
ગ્રીવાપ્રદેશઃ કર્તવ્યો મયૂરાઞ્ચિતમસ્તકઃ

કર્ણાદષ્ટાઙ્ગુલસ્થે ચ બાહુશીર્ષે પ્રયોજયેત્ ।
ઉરસશ્ચાપિ ચિબુકં ચતુરઙ્ગુલસંસ્થિતમ્

હસ્તૌ તથૈવ કર્તવ્યૌ કટીનાભિતટસ્થિતૌ ।
દક્ષિણો નાભિસંસ્થસ્તુ વામઃ કટિતટસ્થિતઃ

પાદયોરન્તરં કાર્યં દ્વૌ તાલાવર્ધમેવ ચ ।
પાદોત્ક્ષેપસ્તુ કર્તવ્યઃ સ્વપ્રમાણવિનિર્મિતઃ

ચતુસ્તાલો દ્વિતાલશ્ચાપ્યેકતાલસ્તથૈવ ચ ।
ચતુસ્તાલસ્તુ દેવાનાં પાર્થિવાનાં તથૈવ ચ

દ્વિતાલશ્ચૈવ મધ્યાનાં તાલઃ સ્ત્રીનીચલિઙ્ગિનામ્ ।
ચતુષ્કલો ઽથ દ્વિકલસ્તથા હ્યેકકલઃ સ્મૃતઃ

ચતુષ્કલો હ્યુત્તમાનાં મધ્યાનાં દ્વિકલો ભવેત્ ।
તથા ચૈકકલઃ પાદો નીચાનાં સંપ્રકીર્તિતઃ

સ્થિતં મધ્યં દ્રુતં ચૈવ સમવેક્ષ્ય લયત્રયમ્ ।
યથાપ્રકૃતિનાટ્યજ્ઞો ગતિમેવં પ્રયોજયેત્

ધૈર્યોપપન્ના ગતિરુત્તમાનાં મધ્યા ગતિર્મધ્યમસમ્મતાનામ્ ।
દ્રુતા ગતિશ્ચ પ્રચુરાધમાનાં લયત્રયં સત્ત્વવશેન યોજ્યમ્

એષ એવ તુ વિજ્ઞેયઃ કલાતાલલયે વિધિઃ ।
પુનર્ગતિપ્રચારસ્ય પ્રયોગં શ્રુણુતાનઘાઃ

સ્વભાવાત્તૂત્તમગતૌ કાર્યં જાનુકટીસમમ્ ।
યુદ્ધચારીપ્રયોગેષુ જાનુસ્તનસમં ન્યસેત્

પાર્શ્વક્રાન્તૈઃ સલલિતૈઃ પાદૈર્વાદ્યાન્વિતૈરથ ।
રઙ્ગકોણોન્મુખં ગચ્છેત્ સમ્યક્ પઞ્ચપદાનિ ચ

વામવેધં તતઃ કુર્યાદ્વિક્ષેપં દક્ષિણેન તુ ।
પરિવૃત્ય દ્વિતીયં તુ ગચ્છેત્ કોણં તતઃ પરમ્

તત્રાપિ વામવેધસ્તુ વિક્ષેપો દક્ષિણેન ચ ।
તતો ભાણ્ડોન્મુખો ગચ્છેત્ તાન્યેવ તુ પદાનિ ચ

એવં ગતાગતૈઃ કૃત્વા પદાનામિહ વિંશતિમ્ ।
વામવેધં તતઃ કુર્યાત્ વિક્ષેપં દક્ષિણસ્ય ચ

રઙ્ગે વિકૃષ્ટે ભરતેન કાર્યો ગતાગતૈઃ પાદગતિપ્રચારઃ ।
ત્ર્યશ્રસ્ત્રિકોણે ચતુરસ્રરઙ્ગે ગતિપ્રચારશ્ચતુરસ્ર એવ

યઃ સમૈઃ સંહિતો ગચ્છેત્તત્ર કાર્યો લયાશ્રયઃ ।
ચતુષ્કલો ઽથ દ્વિકલસ્તથૈવૈકકલઃ પુનઃ

અથ મધ્યમનીચૈસ્તુ ગચ્છેદ્યઃ પરિવારિતઃ ।
ચતુષ્કલમથાર્ધં ચ તથા ચૈકકલં પુનઃ

દૈત્યદાનવયક્ષાણાં નૃપપન્નગરક્ષસામ્ ।
ચતુસ્તાલપ્રમાણેન કર્તવ્યાથ ગતિર્બુધૈઃ

દિવૌકસાં તુ સર્વેષાં મધ્યમા ગતિરિષ્યતે ।
તત્રાપિ ચોદ્ધતા યે તુ તેષાં દેવૈઃ સમા ગતિઃ

ઋષય ઊચુઃ:
યદા મનુષ્યા રાજાનસ્તેષાં દેવગતિઃ કથમ્ ।
અત્રોચ્યતે કથં નૈષા ગતી રાજ્ઞાં ભવિષ્યતિ

ઇહ પ્રકૃતયો દિવ્યા દિવ્યમાનુષ્ય એવ ચ ।
માનુષ્ય ઇતિ વિજ્ઞેયા નાટ્યનૃત્તક્રિયાં પ્રતિ

દેવાનાં પ્રકૃતિર્દિવ્યા રાજ્ઞાં વૈ દિવ્યમાનુષી ।
યા ત્વન્યા લોકવિદિતા માનુષી સા પ્રકીર્તિતા

દેવાંશજાસ્તુ રાજાનો વેદાધ્યાત્મસુ કીર્તિતાઃ ।
એવં દેવાનુકરણે દોષો હ્યત્ર ન વિદ્યતે

અયં વિધિસ્તુ કર્તવ્યઃ સ્વચ્છન્દગમનં પ્રતિ ।
સંભ્રમોત્પાતરોષેષુ પ્રમાણં ન વિધીયતે

સર્વાસાં પ્રકૃતીનાં તુ અવસ્થાન્તરસંશ્રયા ।
ઉત્તમાધમમધ્યાનાં ગતિઃ કાર્યા પ્રયોક્તૃભિઃ

ચતુરર્ધકલં વા સ્યાત્ તદર્ધકલમેવ ચ ।
અવસ્થાન્તરમાસાદ્ય કુર્યાદ્ ગતિવિચેષ્ટિતમ્

જ્યેષ્ઠે ચતુષ્કલં હ્યત્ર મધ્યમે દ્વિકલં ભવેત્ ।
દ્વિકલા ચોત્તમે યત્ર મધ્યે ત્વેકકલા ભવેત્

કલિકં મધ્યમે યત્ર નીચેષ્વર્ધકલં ભવેત્ ।
એવમર્ધાર્ધહીનં તુ જડાનાં સંપ્રયોજયેત્

જ્વરાર્તે ચ ક્ષુધાર્તે ચ તપઃશ્રાન્તે ભયાન્વિતે ।
વિસ્મિતે ચાવહિત્થે ચ તથૌત્સુક્યસમન્વિતે

શૃઙ્ગારે ચૈવ શોકે ચ સ્વચ્છન્દગમને તથા ।
ગતિઃ સ્થિતલયા કાર્યાધિકલાન્તરપાતિતા

પુનશ્ચિન્તાન્વિતે ચૈવ ગતિઃ કાર્યા ચતુષ્કલા ।
અસ્વસ્થકામિતે ચૈવ ભયે વિત્રાસિતે તથા

આવેગે ચૈવ હર્ષે ચ કાર્યે યચ્ચ ત્વરાન્વિતમ્ ।
અનિષ્ટશ્રવણે ચૈવ ક્ષેપે ચાદ્ભુતદર્શને

અપિ ચાત્યાયિકે કાર્યે દુઃખિતે શત્રુમાર્ગણે ।
અપરાદ્ધાનુસરણે શ્વાપદાનુગતૌ તથા

એતેષ્વેવં ગતિં પ્રાજ્ઞો વિકલાં સંપ્રયોજયેત્ ।
ઉત્તમાનાં ગતિર્યા તુ ન તાં મધ્યેષુ યોજયેત્

યા ગતિર્મધ્યમાનાં તુ ન તાં નીચેષુ યોજયેત્ ।
ગતિઃ શૃઙ્ગારિણી કાર્યા સ્વસ્થકામિતસમ્ભવા

દૂતીદર્શિતમાર્ગસ્તુ પ્રવિશેદ્રઙ્ગમણ્ડલમ્ ।
સૂચયા ચાપ્યભિનયં કુર્યાદર્થસમાશ્રયમ્

હૃદ્યૈર્ગન્ધૈસ્તથા વસ્ત્રૈરલઙ્કારૈશ્ચ ભૂષિતઃ ।
નાનાપુષ્પસુગન્ધાભિર્માલાભિઃ સમલંકૃતઃ

ગચ્છેત્ સલલિતૈઃ પાદૈરતિક્રાન્તસ્થિતૈસ્તથા ।
તથા સૌષ્ઠવસંયુક્તૈર્લયતાલવશાનુગૈઃ

પાદયોરનુગૌ હસ્તૌ નિત્યં કાર્યૌ પ્રયોક્તૃભિઃ ।
ઉત્ક્ષિપ્ય હસ્તં પાતેન પાદયોશ્ચ વિપર્યયાત્

પ્રચ્છન્નકામિતે ચૈવ ગતિં ભૂયો નિબોધત ।
વિસર્જિતજનઃ સ્રસ્તસ્તથા દૂતીસહાયવાન્

નિર્વાણદીપો નાત્યર્થં ભૂષણૈશ્ચ વિભૂષિતઃ ।
વેલાસદૃશવસ્ત્રશ્ચ સહ દૂત્યા શનૈસ્તથા

વ્રજેત્ પ્રચ્છન્નકામસ્તુ પાદૈર્નિશ્શબ્દમન્દગૈઃ ।
શબ્દશંક્યુત્સુકશ્ચ સ્યાદવલોકનતત્પરઃ

વેપમાનશરીરશ્ચ શંકિતઃ પ્રસ્ખલન્ મુહુઃ ।
રસે રૌદ્રે તુ વક્ષ્યામિ દૈત્યરક્ષોગણાન્ પ્રતિ

એક એવ રસસ્તેષાં સ્થાયી રૌદ્રો દ્વિજોત્તમાઃ ।
નેપથ્યરૌદ્રો વિજ્ઞેયસ્ત્વઙ્ગરૌદ્રસ્તથૈવ ચ

તથા સ્વભાવજશ્ચૈવ ત્રિધા રૌદ્રઃ પ્રકલ્પિતઃ ।
રુધિરક્લિન્નદેહો યો રુધિરાર્દ્રમુખસ્તથા

॥
।
તથા પિશિતહસ્તશ્ચ રૌદ્રો નેપથ્યજસ્તુ સઃ ।
બહુબાહુર્બહુમુખો નાનાપ્રહરણાકુલઃ

સ્થૂલકાયસ્તથા પ્રાંશુરઙ્ગરૌદ્રઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
રક્તાક્ષઃ પિઙ્ગકેશશ્ચ અસિતો વિકૃતસ્વરઃ

રૂક્ષો નિર્ભર્ત્સનપરો રૌદ્રઃ સો ઽયં સ્વભાવજઃ ।
ચતુસ્તાલાન્તરોત્ક્ષિપ્તૈઃ પાદૈસ્ત્વન્તરપાતિતૈઃ

ગતિરેવં પ્રકર્તવ્યા તેષાં યે ચાપિ તદ્વિધાઃ ।
અહૃદ્યા તુ મહી યત્ર શ્મશાનરણકશ્મલા

ગતિં તત્ર પ્રયુઞ્જીત બીભત્સાભિનયં પ્રતિ ।
ક્વચિદાસન્નપતિતૈઃ વિકૃષ્ટપતિતૈઃ ક્વચિત્

એલકાક્રીડિતૈઃ પાદૈરુપર્યુપરિ પાતિતૈઃ ।
તેષામેવાનુગૈર્હસ્તૈર્બીભત્સે ગતિરિષ્યતે

અથ વીરે ચ કર્ત્તવ્યા પાદવિક્ષેપસંયુતા ।
દ્રુતપ્રચારાધિષ્ઠાના નાનાચારીસમાકુલા

પાર્શ્વક્રાન્તૈદ્રુતાવિદ્ધૈઃ સૂચીવિદ્ધૈસ્તથૈવ ચ ।
કલાકાલગતૈઃ પાદૈરાવેગે યોજયેત્ ગતિમ્

ઉત્તમાનામયં પ્રાયઃ પ્રોક્તો ગતિપરિક્રમઃ ।
મધ્યાનામધમાનાં ચ ગતિં વક્ષ્યામ્યહં પુનઃ

વિસ્મયે ચૈવ હર્ષે ચ વિક્ષિપ્તપદવિક્રમાન્ ।
આસાદ્ય તુ રસં હાસ્યમેતચ્ચાન્યં ચ યોજયેત્

પુનશ્ચ કરુણે કાર્યા ગતિઃ સ્થિરપદૈરથ ।
બાષ્પામ્બુરુદ્ધનયનઃ સન્નગાત્રસ્તથૈવ ચ

ઉત્ક્ષિપ્તપાતિતકરસ્તથા સસ્વનરોદનઃ ।
ગચ્છેત્તથાધ્યધિકયા પ્રત્યગ્રાપ્રિયસંશ્રયે

એષા સ્ત્રીણાં પ્રયોક્તવ્યા નીચસત્ત્વે તથૈવ ચ ।
ઉત્તમાનાં તુ કર્તવ્યા સધૈર્યા બાષ્પસઙ્ગતા

નિઃશ્વાસૈરાયતોત્સૃષ્ટૈસ્તથૈવોર્ધ્વનિરીક્ષિતૈઃ ।
ન તત્ર સૌષ્ઠવં કાર્યં ન પ્રમાણં તથાવિધમ્

મધ્યાનામપિ સત્ત્વજ્ઞા ગતિર્યોજ્યા વિધાનતઃ ।
ઉરઃપાતહતોત્સાહઃ શોકવ્યાકુલચેતનઃ

નાત્યુત્ક્ષિપ્તૈઃ પદૈર્ગચ્છેત્ ઇષ્ટબન્ધુનિપાતને ।
ગાઢપ્રહારે કાર્યા ચ શિથિલાઙ્ગભુજાશ્રયા

વિઘૂણિતશરીરા ચ ગતિશ્ચૂર્ણપદૈરથ ।
શીતેન ચાભિભૂતસ્ય વર્ષેણાભિદ્રુતસ્ય ચ

ગતિઃ પ્રયોક્તૃભિઃ કાર્યા સ્ત્રીનીચપ્રકૃતાવથ ।
પિણ્ડીકૃત્ય તુ ગાત્રાણિ તેષાં ચૈવ પ્રકમ્પનમ્

કરૌ વક્ષસિ નિક્ષિપ્ય કુબ્જીભૂતસ્તથૈવ ચ ।
દન્તોષ્ઠસ્ફુરણં ચૈવ ચિબુકસ્ય પ્રકમ્પનમ્

કાર્યં શનૈશ્ચ કર્તવ્યં શીતાભિનયને ગતૌ ।
તથા ભયાનકે ચૈવ ગતિઃ કાર્યા વિચક્ષણૈઃ

સ્ત્રીણાં કાપુરુષાણાં ચ યે ચાન્યે સત્ત્વવર્જિતાઃ ।
વિસ્ફારિતે ચલે નેત્રે વિધુતં ચ શિરસ્તથા

ભયસંયુક્તયા દૃષ્ટ્યા પાર્શ્વયોશ્ચ વિલોકનૈઃ ।
દ્રુતૈશ્ચૂર્ણપદૈશ્ચૈવ બદ્ધ્વા હસ્તં કપોતકમ્

પ્રવેપિતશરીરશ્ચ શુષ્કોષ્ઠસ્સ્ખલિતં વ્રજેત્ ।
એષાનુકરણે કાર્યા તર્જને ત્રાસને તથા

સત્ત્વં ચ વિકૃતં દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચ વિકૃતં સ્વરમ્ ।
એષા સ્ત્રીણાં પ્રકર્ત્તવ્યા નૃણાં ચાક્ષિપ્તવિક્રમા

ક્વચિદાસન્નપતિતૈર્વિકૃષ્ટપતિતૈઃ ક્વચિત્ ।
એલકાક્રીડિતૈઃ પાદૈરુપર્યુપરિ પાતિતૈઃ

એષામેવાનુગૈર્હસ્તૈર્ગતિં ભીતેષુ યોજયેત્ ।
વણિજાં સચિવાનાં ચ ગતિઃ કાર્યા સ્વભાવજા

કૃત્વા નાભિતટે હસ્તમુત્તાનખટકામુખમ્ ।
આદ્યં ચારાલમુત્તાનં કુર્યાત્પાર્શ્વં સ્તનાન્તરે

ન નિષણ્ણં ન ચ સ્તબ્ધં ન ચાપિ પરિવાહિતમ્ ।
કૃત્વા ગાત્રં તથા ગચ્છેત્તેન ચૈવ ક્રમેણ તુ

અતિક્રાન્તૈર્પદૈર્વિપ્રા દ્વિતાલાન્તરગામિભિઃ ।
યતીનાં શ્રમણાનાં ચ યે ચાન્યે તપસિ સ્થિતાઃ

તેષાં કાર્યા ગતિર્યે તુ નૈષ્ઠિકં વ્રતમાશ્રિતાઃ ।
આલોલચક્ષુશ્ચ ભવેદ્યુગમાત્રનિરીક્ષણઃ

ઉપસ્થિતસ્મૃતિશ્ચૈવ ગાત્રં સર્વં વિધાય ચ ।
અચઞ્ચલમનાશ્ચૈવ યથાવલ્લિઙ્ગમાશ્રિતઃ

વિનીતવેષશ્ચ ભવેત્ કષાયવસનસ્તથા ।
પ્રથમં સમપાદેન સ્થિત્વા સ્થાનેન વૈ બુધઃ

હસ્તં ચ ચતુરં કૃત્વા તથા ચૈકં પ્રસારયેત્ ।
પ્રસન્નં વદનં કૃત્વા પ્રયોગસ્ય વશાનુગઃ

અનિષણ્ણેન ગાત્રેણ ગતિં ગચ્છેદ્ વ્યતિક્રમાત્ ।
ઉત્તમાનાં ભવેદેષા લિઙ્ગિનાં યે મહાવ્રતાઃ

એભિરેવ વિપર્યસ્તૈર્ગુણૈરન્યેષુ યોજયેત્ ।
તથા વ્રતાનુગાવસ્થા હ્યન્યેષાં લિઙ્ગિનાં ગતિઃ

વિભ્રાન્તા વાપ્યુદાત્તા વા વિભ્રાન્તનિભૃતાપિ વા ।
શકટાસ્યસ્થિતૈઃ પાદૈરતિક્રાન્તૈસ્તથૈવ ચ

કાર્યા પાશુપતાનાં ચ ગતિરુદ્ધતગામિની ।
અન્ધકારે ઽથ યાને ચ ગતિઃ કાર્યા પ્રયોક્તૃભિઃ

ભૂમૌ વિસર્પિતૈઃ પાદૈર્હસ્તૈર્માર્ગપ્રદર્શિભિઃ ।
રથસ્થસ્યાપિ કર્તવ્યા ગતિશ્ચૂર્ણપદૈરથ

સમપાદં તથા સ્થાનં કૃત્વા રથગતિં વ્રજેત્ ।
ધનુર્ગૃહીત્વા ચૈકેન તથા ચૈકેન કૂબરમ્

સૂતશ્ચાસ્ય ભવેદેવં પ્રતોદપ્રગ્રહાકુલઃ ।
વાહનાનિ વિચિત્રાણિ કર્તવ્યાનિ વિભાગશઃ

દ્રુતૈશ્ચૂર્ણપદૈશ્ચૈવ ગન્તવ્યં રઙ્ગમણ્ડલે ।
વિમાનસ્થસ્ય કર્તવ્યા હ્યેષૈવ સ્યન્દિની ગતિઃ

આરોઢુમુદ્વહેદ્ ગાત્રં કિઞ્ચિત્ સ્યાદુન્મુખસ્થિતમ્ ।
અસ્યૈવ વૈપરીત્યેન કુર્યાચ્ચાપ્યવરોહણમ્

અધો ઽવલોકનૈશ્ચૈવ મણ્ડલાવર્તનેન ચ ।
આકાશગમને ચૈવ કર્તવ્યા નાટ્યયોક્તૃભિઃ

સ્થાનેન સમપાદેન તથા ચૂર્ણપદૈરપિ ।
વ્યોમ્નશ્ચાવતરેદ્યસ્તુ તસ્યૈતાં કારયેત્ ગતિમ્

ઋજ્વાયતોન્નતનતૈઃ કુટિલાવર્તિતૈરથ ।
ભ્રશ્યતશ્ચ તથાકાશાદપવિદ્ધભુજા ગતિઃ

વિકીર્ણવસના ચૈવ તથા ભૂગતલોચના ।
પ્રાસાદદ્રુમશૈલેષુ નદીનિમ્નોન્નતેષુ ચ

આરોહણાવતરણં ચ કાર્યમર્થવશાદ્બુધૈઃ ।
પ્રાસાદારોહણં કાર્યં અતિક્રાન્તૈઃ પદૈરથ

ઉદ્વાહ્ય ગાત્રં પાદં ચ સોપાને નિક્ષિપેન્નરઃ ।
તથાવતરણં ચૈવ ગાત્રમાનમ્ય રેચયેત્

પ્રાસાદે યન્મયા પ્રોક્તઃ પ્રતારઃ કેવલો ભવેત્ ।
કિઞ્ચિન્નતાગ્રકાયા તુ પ્રતારે ગતિરિષ્યતે

જલપ્રમાણાપેક્ષા તુ જલમધ્યે ગતિર્ભવેત્ ।
તોયે ઽલ્પે વસનોત્કર્ષઃ પ્રાજ્યે પાણિવિકર્ષણૈઃ

પ્રસાર્ય બાહુમેકૈકં મુહુર્બારિવિકર્ષણૈઃ ।
તિર્યક્ પ્રસારિતા ચૈવ હિયમાણા ચ વારિણા

અશેષાઙ્ગાકુલાધૂતવદના ગતિરિષ્યતે ।
નૌસ્થસ્યાપિ પ્રયોક્તવ્યા દ્રુતૈશ્ચૂર્ણપદૈર્ગતિઃ

અતિક્રાન્તેન પાદેન દ્વિતીયેનાઞ્ચિતેન ચ ।
પ્રાસાદારોહણે યત્તુ તદેવાદ્રિષુ કારયેત્

કેવલમૂર્ધ્વનિક્ષેપમદ્રિષ્વઙ્ગં ભવેદથ ।
દ્રુમે ચારોહણં કાર્યમતિક્રાન્તૈઃ સ્થિતૈઃ પદૈઃ

સૂચીવિદ્ધૈરપક્રાન્તૈઃ પાર્શ્વક્રાન્તૈસ્તથૈવ ચ ।
એતદેવાવતરણં સરિત્સ્વપિ નિયોજયેત્

અનેનૈવ વિધાનેન કર્તવ્યં ગતિચેષ્ટિતમ્ ।
સંજ્ઞામાત્રેણ કર્તવ્યાન્યેતાનિ વિધિપૂર્વકમ્

કસ્માન્મૃત ઇતિ પ્રોક્તે કિં કર્તવ્યં પ્રયોક્તૃભિઃ ।
અઙ્કુશગ્રહણાન્નાગં ખલીનગ્રહણાદ્ધયમ્

પ્રગ્રહગ્રહણાદ્યાનમેવમેવાપરેષ્વપિ ।
અશ્વયાને ગતિઃ કાર્યા વૈશાખસ્થાનકેન તુ

યથા ચૂર્ણપદૈશ્ચિત્રૈરુપર્યુપરિ પાતિતૈઃ ।
પન્નગાનાં ગતિઃ કાર્યા પાદૈઃ સ્વસ્તિકસંજ્ઞિતૈઃ

પાર્શ્વક્રાન્તં પદં કુર્યાત્ સ્વસ્તિકં રેચયેદિહ ।
વિટસ્યાપિ તુ કર્તવ્યા ગતિર્લલિતવિક્રમા

પાદૈરાકુઞ્ચિતૈઃ કિઞ્ચિત્ તાલાભ્યન્તરપાતિતૈઃ ।
સ્વસૌષ્ઠવસમાયુક્તૌ તથા હસ્તૌ પદાનુગૌ

ખટકાવર્ધમાનૌ તુ કૃત્વા વિટગતિં વ્રજેત્ ।
કઞ્ચુકીયસ્ય કર્તવ્યા વયોવસ્થાવિશેષતઃ

અવૃદ્ધસ્ય પ્રયોગજ્ઞો ગતિમેવં પ્રયોજયેત્ ।
અર્ધતાલોત્થિતૈઃ પાદૈર્વિષ્કમ્ભૈઃ ઋજુભિસ્તથા

સમુદ્વહન્નિવાઙ્ગાનિ પઙ્કલગ્ન ઇવ વ્રજેત્ ।
અથ વૃદ્ધસ્ય કર્તવ્યા ગતિઃ કમ્પિતદેહિકા

વિષ્કમ્ભનકૃતપ્રાણા મન્દોત્ક્ષિપ્તપદક્રમા ।
કૃશસ્યાપ્યભિનેયા વૈ ગતિર્મન્દપરિક્રમા

વ્યાધિગ્રસ્તે જ્વરાર્તે ચ તપઃશ્રાન્તે ક્ષુધાન્વિતે ।
વિષ્કમ્ભનકૃતપ્રાણઃ કૃશઃ ક્ષામોદરસ્તથા

ક્ષામસ્વરકપોલશ્ચ દીનનેત્રસ્તથૈવ ચ ।
શનૈરુત્ક્ષેપણં ચૈવ કર્તવ્યં હસ્તપાદયોઃ

કમ્પનં ચૈવ ગાત્રાણાં ક્લેશનં ચ તથૈવ ચ ।
દૂરાધ્વાનં ગતસ્યાપિ ગતિર્મન્દપદક્રમા

વિકૂણનં ચ ગાત્રસ્ય જાનુનોશ્ચ વિમર્દનમ્ ।
સ્થૂલસ્યાપિ તુ કર્તવ્યા ગતિર્દેહાનુકર્ષિણી

સમુદ્વહનભૂયિષ્ઠા મન્દોત્ક્ષિપ્તપદક્રમા ।
વિષ્કમ્ભગામી ચ ભવેન્નિઃશ્વાસબહુલસ્તથા

શ્રમસ્વેદાભિભૂતશ્ચ વ્રજેચ્ચૂર્ણપદૈસ્તથા ।
મત્તાનાં તુ ગતિઃ કાર્યા મદે તરુણમધ્યમે

વામદક્ષિણપાદાભ્યાં ઘૂર્ણમાનાપસર્પણૈઃ ।
અવકૃષ્ટે પદે ચૈવ હ્યનવસ્થિતપાદિકા

વિઘૂર્ણિતશરીરા ચ કરૈઃ પ્રસ્ખલિતૈસ્તથા ।
ઉન્મત્તસ્યાપિ કર્તવ્યા ગતિસ્ત્વનિયતક્રમા

બહુચારીસમાયુક્તા લોકાનુકરણાશ્રયા ।
રૂક્ષસ્ફુટિતકેશશ્ચ રજોધ્વસ્તતનુસ્તથા

અનિમિત્તપ્રકથનો બહુભાષી વિકારવાન્ ।
ગાયત્યકસ્માદ્ધસતિ સઙ્ગે ચાપિ ન સજ્જતે

નૃત્યત્યપિ ચ સંહૃષ્ટો વાદયત્યપિ વા પુનઃ ।
કદાચિદ્ધાવતિ જવાત્ કદાચિદવતિષ્ઠતે

કદાચિદુપવિષ્ટસ્તુ શયાનઃ સ્યાત્ કદાચન ।
નાનાચીરધરશ્ચૈવ રથ્યાસ્વનિયતાલયઃ

ઉન્મત્તો ભવતિ હ્યેવં તસ્યૈતાં કારયેદ્ ગતિમ્ ।
સ્થિત્વા નૂપુરપાદેન દણ્ડપાદં પ્રસારયેત્

બદ્ધાં ચારીં તથા ચૈવ કૃત્વા સ્વસ્તિકમેવ ચ ।
અનેન ચારીયોગેન પરિભ્રામ્ય તુ મણ્ડલમ્

બાહ્યભ્રમરકં ચૈવ રઙ્ગકોણે પ્રસારયેત્ ।
ત્રિકં સુલલિતં કૃત્વા લતાખ્યં હસ્તમેવ ચ

વિપર્યયગતૈર્હસ્તૈઃ પદ્ભ્યાં સહ ગતિર્ભવેત્ ।
ત્રિવિધા તુ ગતિઃ કાર્યા ખઞ્જપઙ્ગુકવામનૈઃ

વિકલાઙ્ગપ્રયોગેણ કુહકાભિનયં પ્રતિ ।
એકઃ ખઞ્જગતૌ નિત્યં સ્તબ્ધો વૈ ચરણો ભવેત્

તથા દ્વિતીયઃ કાર્યસ્તુ પાદો ઽગ્રતલસઞ્ચરઃ ।
સ્તબ્ધેનોત્થાપનં કાર્યમઙ્ગસ્ય ચરણેન તુ

ગમનેન નિષણ્ણઃ સ્યાદન્યેન ચરણેન તુ ।
ઇતરેણ નિષીદેચ્ચ ક્રમેણાનેન વૈ વ્રજેત્

એષા ખઞ્જગતિઃ કાર્યા તલશલ્યક્ષતેષુ ચ ।
પાદેનાગ્રતલસ્થેન હ્યઞ્ચિતેન વ્રજેત્તથા

નિષણ્ણદેહા પઙ્ગોસ્તુ નતજઙ્ઘા તથૈવ ચ ।
સર્વસઙ્કુચિતાઙ્ગા ચ વામને ગતિરિષ્યતે

ન તસ્ય વિક્રમઃ કાર્યો વિક્ષેપશ્ચરણસ્ય ચ ।
સોદ્વાહિતા ચૂર્ણપદા સા કાર્યા કુહનાત્મિકા

વિદૂષકસ્યાપિ ગતિર્હાસ્યત્રયસમન્વિતા ।
અઙ્ગવાક્યકૃતં હાસ્યં હાસ્યં નેપથ્યજં સ્મૃતમ્

દન્તુરઃ ખલતિઃ કુબ્જઃ ખઞ્જશ્ચ વિકૃતાનનઃ ।
ય ઈદૃશઃ પ્રવેશઃ સ્યાદઙ્ગહાસ્યં તુ તદ્ભવેત્

યદા તુ બકવદ્ગચ્છેદુલ્લોકિતવિલોકિતૈઃ ।
અન્યાયતપદત્વાચ્ચ અઙ્ગહાસ્યો ભવેત્સ તુ

કાર્યહાસ્યં તુ વિજ્ઞેયમસંબદ્ધપ્રભાષણાત્ ।
અનર્થકૈર્વિકારૈશ્ચ તથા ચાશ્લીલભાષિતૈઃ

ચીરચર્મમશીભસ્મગૈરિકાદ્યૈસ્તુ મણ્ડિતઃ ।
યસ્તાદૃશો ભવેદ્વિપ્રા હાસ્યો નેપથ્યજસ્તુ સઃ

તસ્માત્તુ પ્રકૃતિં જ્ઞાત્વા ભાવઃ કાર્યસ્તુ તત્ત્વતઃ ।
ગતિપ્રચારં વિભજેત્ નાનાવસ્થાન્તરાત્મકમ્

સ્વભાવજાયાં વિન્યસ્ય કુટિલં વામકે કરે ।
તદા દક્ષિણહસ્તે ચ કુર્યાચ્ચતુરકં પુનઃ

પાર્શ્વમેકં શિરશ્ચૈવ હસ્તો ઽથ ચરણસ્તથા ।
પર્યાયશઃ સન્નમયેલ્લયતાલવશાનુગઃ

સ્વભાવજા તુ તસ્યૈષા ગતિરન્યા વિકારજા ।
અલાભલાભાત્ મુક્તસ્ય સ્તબ્ધા તસ્ય ગતિર્ભવેત્

કાર્યા ચૈવ હિ નીચાનાં ચેટાદીનાં પરિક્રમાત્ ।
અધમા ઇતિ યે ખ્યાતા નાનાશીલાશ્ચ તે પુનઃ

પાર્શ્વસેકં શિરશ્ચૈવ કરઃ સચરણસ્તથા ।
શકારસ્યાપિ કર્તવ્યા ગતિશ્ચઞ્ચલદેહિકા ।
ગતૌ નમેત ચેટાનાં દૃષ્ટિશ્ચાર્ધવિચારિણી

વસ્ત્રાભરણસંસ્પર્શૈર્મુહુર્મુહુરવેક્ષિતૈઃ ।
ગાત્રૈર્વિકારવિક્ષિપ્તૈઃ લમ્બવસ્ત્રસ્રજા તથા

સગર્વિતા ચૂર્ણપદા શકારસ્ય ગતિર્ભવેત્ ।
જાત્યા નીચેષુ યોક્તવ્યા વિલોકનપરા ગતિઃ

અસંસ્પર્શાચ્ચ લોકસ્ય સ્વાઙ્ગાનિ વિનિગૂહ્ય ચ ।
મ્લેચ્છાનાં જાતયો યાસ્તુ પુલિન્દશબરાદયઃ

તેષાં દેશાનુસારેણ કાર્યં ગતિવિચેષ્ટિતમ્ ।
પક્ષિણાં શ્વાપદાનાં ચ પશૂનાં ચ દ્વિજોત્તમાઃ

સ્વસ્વજાતિસમુત્થેન સ્વભાવેન ગતિર્ભવેત્ ।
સિંહર્ક્ષવાનરાણાં ચ ગતિઃ કાર્યા પ્રયોક્તૃભિઃ

યા કૃતા નરસિંહેન વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ।
આલીઢસ્થાનકં કૃત્વા ગાત્રં તસ્યૈવ ચાનુગમ્

જાનૂપરિ કરં હ્યેકમપરં વક્ષસિ સ્થિતમ્ ।
અવલોક્ય દિશઃ કૃત્વા ચિબુકં બાહુમસ્તકે

ગન્તવ્યં વિક્રમૈર્વિપ્રાઃ પઞ્ચતાલાન્તરોત્થિતૈઃ ।
નિયુદ્ધસમયે ચૈવ રઙ્ગાવતરણે તથા

સિંહાદીનાં પ્રયોક્તવ્યા ગતિરેષા પ્રયોક્તૃભિઃ ।
શેષાણામર્થયોગેન ગતિં સ્થાનં ચ યોજયેત્

વાહનાર્થપ્રયોગેષુ રઙ્ગાવતરણેષુ ચ ।
એવમેતાઃ પ્રયોક્તવ્યા નરાણાં ગતયો બુધૈઃ

નોક્તા યા યા મયા હ્યત્ર ગ્રાહ્યાસ્તાસ્તાશ્ચ લોકતઃ ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સ્ત્રીણાં ગતિવિચેષ્ટિતમ્

સ્ત્રીણાં સ્થાનાનિ કાર્યાણિ ગતિષ્વાભરણેષુ ચ ।
આયતં ચાવહિત્થં ચ અશ્વક્રાન્તમથાપિ ચ

સ્થાનાન્યેતાનિ નારીણામથ લક્ષણમુચ્યતે ।
વામઃ સ્વભાવતો યત્ર પાદો વિરચિતઃ સમઃ

તાલમાત્રાન્તરે ન્યસ્તસ્ત્ર્યશ્રઃ પક્ષસ્થિતો ઽપરઃ ।
પ્રસન્નમાનનમુરઃ સમં યત્ર સમુન્નતમ્

લતાનિતમ્બગૌ હસ્તૌ સ્થાનં જ્ઞેયં તદાયતમ્ ।
દક્ષિણસ્તુ સમઃ પાદઃ ત્ર્યશ્રઃ પક્ષસ્થિતો ઽપરઃ

વામઃ સમુન્નતકટિશ્ચાયતે સ્થાનકે ભવેત્ ।
આવાહને વિસર્ગે ચ તથા નિર્વર્ણનેષુ ચ

ચિન્તાયાં ચાવહિત્થે ચ સ્થાનમેતત્ પ્રયોજયેત્ ।
રઙ્ગાવતરણારમ્ભઃ પુષ્પાઞ્જલિવિસર્જનમ્

મન્મથેર્ષ્યોદ્ભવં કોપં તર્જન્યઙ્ગુલિમોટનમ્ ।
નિષેધગર્વગામ્ભીર્યમૌનં માનાવલમ્બનમ્

સ્થાને ઽસ્મિન્ સંવિધાતવ્યં દિગન્તરનિરૂપણમ્ ।
સમો યત્ર સ્થિતો વામસ્ત્ર્યશ્રઃ પક્ષસ્થિતો ઽપરઃ

સમુન્નતકટિર્વામસ્ત્વવહિત્થં તુ તદ્ભવેત્ ।
પુરો વિચલિતસ્ત્ર્યશ્રસ્તદન્યોપસૃતઃ સમઃ

પાદસ્તાલાન્તરન્યસ્તસ્ત્રિકમીષત્સમુન્નતમ્ ।
પાણિર્લતાખ્યો યત્રૈકસ્તદન્યસ્તુ નિતમ્બગઃ

અવહિત્થં સમાખ્યાતં સ્થાનમાગમભૂષણૈઃ ।
સ્ત્રીણામેતત્ સ્મૃતં સ્થાનં સંલાપે તુ સ્વભાવજે

નિશ્ચયે પરિતોષે ચ વિતર્કે ચિન્તને તથા ।
વિલાસલીલાવિબ્વોકશૃંગારાત્મનિરૂપણે

સ્થાનમેતત્પ્રયોક્તવ્યં ભર્તુર્માર્ગવિલોકને ।
પાદઃ સમસ્થિતશ્ચૈક એકશ્ચાગ્રતલાઞ્ચિતઃ

સૂચીવિદ્ધમવિદ્ધં વા તદશ્વક્રાન્તમુચ્યતે ।
સ્ખલિતં ઘૂર્ણિતં ચૈવ ગલિતામ્બરધારણમ્

કુસુમસ્તબકાદાનં પરિરક્ષણમેવ ચ ।
વિત્રાસનં સલલિતં તરુશાખાવલમ્બનમ્

સ્થાને ઽસ્મિન્ સંવિધાનીયં સ્ત્રીણામેતત્પ્રયોક્તૃભિઃ ।
શાખાવલમ્બને કાર્યં સ્તબકગ્રહણે તથા

વિશ્રામેષ્વથ દેવાનાં નરાણાં ચાર્થયોગતઃ ।
સ્થાનકં તાવદેવ સ્યાદ્યાવચ્ચેષ્ટા પ્રવર્તતે

ભગ્નં ચ સ્થાનકં નૃત્તે ચારી ચેત્સમુપસ્થિતા ।
એવં સ્થાનવિધિઃ કાર્યઃ સ્ત્રીણાં નૃણામથાપિ ચ

પુનશ્ચાસાં પ્રવક્ષ્યામિ ગતિં પ્રકૃતિસંસ્થિતામ્ ।
કૃત્વાવહિત્થં સ્થાનં તુ વામં ચાધોમુખં કરમ્

નાભિપ્રદેશે વિન્યસ્ય સવ્યં ચ ખટકામુખમ્ ।
તતઃ સલલિતં પાદં તાલમાત્રસમુત્થિતમ્

દક્ષિણં વામપાદસ્ય બાહ્યપાર્શ્વે વિનિક્ષિપેત્ ।
તેનૈવ સમકાલં ચ લતાખ્યં વામકં ભુજમ્

દક્ષિણં વિનમેત્પાર્શ્વં ન્યસેન્નાભિતટે તતઃ ।
નિતમ્બે દક્ષિણં કૃત્વા હસ્તં ચોદ્વેષ્ટ્ય વામકમ્

તતો વામપદં દદ્યાત્ લતાહસ્તં ચ દક્ષિણમ્ ।
લીલયોદ્વાહિતેનાથ શિરસાનુગતેન ચ

કિઞ્ચિન્નતેન ગાત્રેણ ગચ્છેત્પઞ્ચપદીં તતઃ ।
યો વિધિઃ પુરુષાણાં તુ રઙ્ગપીઠપરિક્રમે

સ એવ પ્રમદાનાં વૈ કર્તવ્યો નાટ્યયોક્તૃભિઃ ।
ષટ્કલં તુ ન કર્તવ્યં તથાષ્ટકલમેવ ચ

પાદસ્ય પતનં તજ્જ્ઞૈઃ ખેદનં તદ્ભવેત્સ્ત્રિયાઃ ।
સયૌવનાનાં નારીણામેવં કાર્યા ગતિર્બુધૈઃ

સ્થવીયસીનામેતાસાં સમ્પ્રવક્ષ્યામ્યહં ગતિમ્ ।
કૃત્વાપવિદ્ધં સ્થાનન્તુ વામં ન્યસ્ય કટીતટે

આદ્યં ચારાલમુત્તાનં કુર્યાન્નાભિસ્તનાન્તરે ।
ન નિષણ્ણં ન ચ સ્તબ્ધં ન ચાપિ પરિવાહિતમ્

કૃત્વા ગાત્રં તતો ગચ્છેત્તેનૈવેહ ક્રમેણ તુ ।
પ્રેષ્યાણામપિ કર્તવ્યા ગતિરુદ્ભ્રાન્તગામિની

ક્વચિદુન્નમિતૈર્ગાત્રૈઃ આવિદ્ધભુજવિક્રમા ।
સ્થાનં કૃત્વાવહિત્થં ચ વામં ચાધોમુખં ભુજમ્

નાભિપ્રદેશે વિન્યસ્ય સવ્યં ચ ખટકામુખમ્ ।
અર્ધનારીગતિઃ કાર્યા સ્ત્રીપુંસાભ્યાં વિમિશ્રિતા

ઉદાત્તલલિતૈર્ગાત્રૈઃ પાદૈર્લીલાસમન્વિતૈઃ ।
યા પૂર્વમેવાભિહિતા હ્યુત્તમાનાં ગતિર્મયા

સ્ત્રીણાં કાપુરુષાણાં ચ તતો ઽર્ધાર્ધં તુ યોજયેત્ ।
મધ્યમોત્તમનીચાનાં નૃણાં યદ્ ગતિચેષ્ટિતમ્

સ્ત્રીણાં તદેવ કર્તવ્યા લલિતૈઃ પદવિક્રમૈઃ ।
બાલાનામપિ કર્તવ્યા સ્વચ્છન્દપદવિક્રમા

ન તસ્યાઃ સૌષ્ઠવં કાર્યં ન પ્રમાણં પ્રયોક્તૃભિઃ ।
તૃતીયા પ્રકૃતિઃ કાર્યા નામ્ના ચૈવ નપુંસકા

નરસ્વભાવમુત્સૃજ્ય સ્ત્રીગતિં તત્ર યોજયેત્ ।
વિપર્યયઃ પ્રયોક્તવ્યઃ પુરુષસ્ત્રીનપુંસકે

સ્વભાવમાત્મનસ્ત્યક્ત્વા તદ્ભાવગમનાદિહ ।
વ્યાજેન ક્રીડયા વાપિ તથા ભૂયં ચ વઞ્ચનાત્

સ્ત્રી પુંસઃ પ્રકૃતિં કુર્યાત્ સ્ત્રીભાવં પુરુષો ઽપિ ચ ।
ધૈર્યોદાર્યેણ સત્ત્વેન બુદ્ધ્યા તદ્વચ્ચ કર્મણા

સ્ત્રી પુમાંસં ત્વભિનયેત્ વેષવાક્યવિચેષ્ટિતૈઃ ।
સ્ત્રીવેષભાષિતૈર્યુક્તં પ્રેષિતાપ્રેષિતૈસ્તથા

મૃદુસન્નગતિશ્ચૈવ પુમાન્ સ્ત્રીભાવમાચરેત્ ।
જાતિહીનાશ્ચ યા નાર્યઃ પુલિન્દશબરાઙ્ગનાઃ

યાશ્ચાપિ તાસાં કર્તવ્યા તજ્જાતિસદૃશી ગતિઃ ।
વ્રતસ્થાનાં તપઃસ્થાનાં લિઙ્ગસ્થાનાં તથૈવ ચ

ખસ્થાનાં ચૈવ નારીણાં સમપાદં પ્રયોજયેત્ ।
ઉદ્ધતા યે ઽઙ્ગહારાઃ સ્યુઃ યાશ્ચાર્યો મણ્ડલાનિ ચ

તાનિ નાટ્યપ્રયોગજ્ઞૈર્ન કર્તવ્યાનિ યોષિતામ્ ।
તથાસનવિધિઃ કાર્યો નૃણાં સ્ત્રીણાં વિશેષતઃ

નાનાભાવસમાયુક્તસ્તથા ચ શયનાશ્રયઃ ।
વિષ્કમ્ભિતાઞ્ચિતૌ પાદૌ ત્રિકં કિઞ્ચિત્સમુન્નતમ્

હસ્તૌ કટ્યૂરુવિન્યસ્તૌ સ્વસ્થે સ્યાદુપવેશને ।
પાદઃ પ્રસારિતઃ કિઞ્ચિદેકશ્ચૈવાસનાશ્રયઃ

શિરઃ પાર્શ્વનતં ચૈવ સચિન્ત ઉપવેશને ।
ચિબુકોપાશ્રિતૌ હસ્તૌ બાહુશીર્ષાશ્રિતં શિરઃ

સમ્પ્રણષ્ટેન્દ્રિયમનાઃ શોકૌત્સુક્યોપવેશને ।
પ્રસાર્ય બાહૂ શિથિલૌ તથા શ્રોપાશ્રયાશ્રિતઃ

મોહમૂર્ચ્છામદગ્લાનિવિષાદેષૂપવેશયેત્ ।
સર્વપિણ્ડીકૃતાઙ્ગસ્તુ સંયુક્તૈઃ પાદજાનુભિઃ

વ્યાધિવ્રીડિતનિદ્રાસુ ધ્યાને ચોપવિશેન્નરઃ ।
તથા ચોત્કટિકં સ્થાનં સ્ફિક્પાર્ષ્ણીનાં સમાગમઃ

પિત્ર્યે નિવાપે જપ્યે ચ સન્ધ્યાસ્વાચમને ઽપિ ચ ।
વિષ્કમ્ભિતં પુનશ્ચૈવં જાનું ભૂમૌ નિપાતયેત્

પ્રિયાપ્રસાદને કાર્યં હોમાદિકરણેષુ ચ ।
મહીગતાભ્યાં જાનુભ્યામધોમુખમવસ્થિતમ્

દેવાભિગમને ચૈવ રુષિતાનાં પ્રસાદને ।
શોકે ચાક્રન્દને તીવ્રે મૃતાનાં ચૈવ દર્શને

ત્રાસને ચ કુસત્ત્વાનાં નીચાનાં ચૈવ યાચને ।
હોમયજ્ઞક્રિયાયાં ચ પ્રેષ્યાણાં ચૈવ કારયેત્

મુનીનાં નિયમેષ્વેષ ભવેદાસનજો વિધિઃ ।
તથાસનવિધિઃ કાર્યો વિવિધો નાટકાશ્રયઃ

સ્ત્રીણાં ચ પુરુષાણાં ચ બાહ્યશ્ચાભ્યન્તરસ્તથા ।
આભ્યન્તરસ્તુ નૃપતેર્બાહ્યો બાહ્યગતસ્ય ચ

દેવાનાં નૃપતીનાં ચ દદ્યાત્ સિંહાસનં દ્વિજઃ ।
પુરોધસામમાત્યાનાં ભવેદ્વેત્રાસનં તથા

મુણ્ડાસનં ચ દાતવ્યં સેનાનીયુવરાજયોઃ ।
કાષ્ઠાસનં દ્વિજાતીનાં કુમારાણાં કુથાસનમ્

એવં રાજસભાં પ્રાપ્ય કાર્યસ્ત્વાસનજો વિધિઃ ।
સ્ત્રીણાં ચાપ્યાસનવિધિં સમ્પ્રવક્ષ્યામ્યહં પુનઃ

સિંહાસનં તુ રાજ્ઞીનાં દેવીનાં મુણ્ડમાસનમ્ ।
પુરોધો ઽમાત્યપત્નીનાં દદ્યાદ્વેત્રાસનં તથા

ભોગિનીનાં તથા ચૈવ વસ્ત્રં ચર્મ કુથો ઽપિ વા ।
બ્રાહ્મણીતાપસીનાં ચ પટ્ટાસનમથાપિ ચ

વેશ્યાનાં ચ પ્રદાતવ્યમાસનં ચ મયૂરકમ્ ।
શેષાણાં પ્રમદાનાં તુ ભવેદ્ ભૂમ્યાસનં દ્વિજાઃ

એવમાભ્યન્તરો જ્ઞેયો બાહ્યશ્ચાસનજો વિધિઃ ।
તથા સ્વગૃહવાર્તાસુ ચ્છન્દેનાસનમિષ્યતે

નિયમસ્થમુનીનાં ચ ભવેદાસનજો વિધિઃ ।
લિઙ્ગિનામાસનવિધિઃ કાર્યો વ્રતસમાશ્રયઃ

બ્રુષીમુણ્ડાસનપ્રાયં વેત્રાસનમથાપિ ચ ।
હોમે યજ્ઞક્રિયાયાં ચ પિત્ર્યે ઽર્થે ચ પ્રયોજયેત્

સ્થાનીયા યે ચ પુરુષાઃ કુલવિદ્યાસમન્વિતાઃ ।
તેષામાસનસત્કારઃ કર્ત્તવ્ય ઇહ પાર્થિવૈઃ

સમે સમાસનં દદ્યાત્ મધ્યે મધ્યમમાસનમ્ ।
અતિરિક્તે ઽતિરિક્તં ચ હીને ભૂમ્યાસનં ભવેત્

ઉપાધ્યાયસ્ય નૃપતેર્ગુરૂણામગ્રતો બુધૈઃ ।
ભૂમ્યાસનં તથા કાર્યમથવા કાષ્ઠમાસનમ્

નૌનાગરથયાનેષુ ભૂમિકાષ્ઠાસનેષુ ચ ।
સહાસનં ન દુષ્યેત ગુરૂપાધ્યાયપાર્થિવૈઃ

આકુઞ્ચિતં સમં ચૈવ પ્રસારિતવિવર્તને ।
ઉદ્વાહિતં નતં ચૈવ શયને કર્મ કીર્ત્યતે

સર્વૈરાકુઞ્ચિતૈરઙ્ગૈઃ શય્યાવિદ્ધે તુ જાનુની ।
સ્થાનમાકુઞ્ચિતં નામ શીતાર્તાનાં પ્રયોજયેત્

ઉત્તાનિતમુખં ચૈવ સ્રસ્તમુક્તકરં તથા ।
સમં નામ પ્રસુપ્તસ્ય સ્થાનકં સંવિધીયતે

એકં ભુજમુપાધાય સમ્પ્રસારિતજાનુકમ્ ।
સ્થાનં પ્રસારિતં નામ સુખસુપ્તસ્ય કારયેત્

અધોમુખસ્થિતં ચૈવ વિવર્તિતમિતિ સ્મૃતમ્ ।
શસ્ત્રક્ષતમૃતોત્ક્ષિપ્તમત્તોન્મત્તેષુ કારયેત્

અંસોપરિ શિરઃ કૃત્વા કર્પૂરક્ષોભમેવ ચ ।
ઉદ્વાહિતં તુ વિજ્ઞેયં લીલયા વેશને પ્રભોઃ

ઈષત્પ્રસારિતે જઙ્ઘે યત્ર સ્રસ્તૌ કરાવુભૌ ।
આલસ્યશ્રમખેદેષુ નતં સ્થાનં વિધીયતે

ગતિપ્રાચારસ્તુ મયોદિતો ઽયં નોક્તશ્ચ યઃ સો ઽર્થવશેન સાધ્યઃ ।
અતઃ પરં રઙ્ગપરિક્રમસ્ય વક્ષ્યામિ કક્ષ્યાં પ્રવિભાગયુક્તામ્