નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 11

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ મણ્ડલાનાં વિકલ્પનમ્ ।
ઇતિ ભરતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે ચારીવિધાનો નામ દશમો ઽધ્યાયઃ ।
અથ એકાદશો ઽધ્યાયઃ ।
એતાશ્ચાર્યો મયા પ્રોક્તા યથાવચ્છસ્ત્રમોક્ષણે ।
ચારીસંયોગજાનીહ મણ્ડલાનિ નિબોધત

અતિક્રાન્તં વિચિત્રં ચ તથા લલિતસઞ્ચરમ્ ।
સૂચીવિદ્ધં દણ્ડપાદં વિહૃતાલાતકે તથા

વામબન્ધં સલલિતં ક્રાન્તઞ્ચાકાશગામિ ચ ।
મણ્ડલાનિ દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ ! ભૂમિગાનિ નિબોધત

ભ્રમરાસ્કન્દિતે સ્યાતામાવર્તં ચ તતઃ પરમ્ ।
સમાક્રન્દિતમપ્યાહુરેડકાક્રીડિતં તથા

અડ્ડિતં શકટાસ્યં ચ તથાઽધ્યર્ધકમેવ ચ ।
પિષ્ટકુટ્ટં ચ વિજ્ઞેયં તથા ચાષગતં પુનઃ

એતાન્યપિ દશોક્તાનિ ભૂમિગાનીહ નામતઃ ।
આદ્યં પાદં ચ જનિતં કૃત્વોદ્વાહિતમાચરેત્

અલાતં વામકં ચૈવ પાર્શ્વક્રાન્તં ચ દક્ષિણમ્ ।
સૂચીવામં પુનશ્ચૈવ પાર્શ્વક્રાન્તં ચ દક્ષિણમ્

સૂચીં વામક્રમં દદ્યાદપક્રાન્તં ચ દક્ષિણમ્ ।
સૂચીવામં પુનશ્ચૈવ ત્રિકં ચ પરિવર્તયેત્

તથા દક્ષિણમુદ્વૃત્તમલાતઞ્ચૈવ વામકમ્ ।
પરિચ્છિન્નં તુ કર્તવ્યં બાહ્યભ્રમરકેણ હિ

અતિક્રાન્તં પુનર્વામં દણ્ડપાદઞ્ચ દક્ષિણમ્ ।
વિજ્ઞેયમેતદ્ વ્યાયામે ત્વતિક્રાન્તં તુ મણ્ડલમ્

આદ્યં તુ જનિતં કૃત્વા તેનૈવ ચ નિકુટ્ટકમ્ ।
આસ્પન્દિતં તુ વામેન પાર્શ્વક્રાન્તં ચ દક્ષિણમ્

વામં સૂચીપદં દદ્યાદપક્રાન્તઞ્ચ દક્ષિણમ્ ।
ભુજઙ્ગત્રાસિતં વામમતિક્રાન્તં ચ દક્ષિણમ્

ઉદ્વૃત્તં દક્ષિણં ચૈવાઽલાતં ચૈવાત્ર વામકમ્ ।
પાર્શ્વક્રાન્તં પુનઃ સવ્યં સૂચીવામક્રમં તથા

વિક્ષેપો દક્ષિણસ્ય સ્યાદપક્રાન્તં ચ વામકમ્ ।
બાહ્યભ્રમરકં ચૈવ વિક્ષેપં ચૈવ યોજયેત્

વિજ્ઞેયમેતદ્વ્યાયામે વિચિત્રં નામ મણ્ડલમ્ ।
કૃત્વોર્ધ્વજાનુચરણમાદ્યં સૂચીં પ્રયોજયેત્

અપક્રાન્તઃ પુનર્વામ આદ્યઃ પાર્શ્વગતો ભવેત્ ।
વામસૂચીં પુનર્દદ્યાત્ ત્રિકઞ્ચ પરિવર્તયેત્

પાર્શ્વક્રાન્તં પુનશ્ચાદ્યમતિક્રાન્તઞ્ચ વામકમ્ ।
સૂચીવામક્રમં કૃત્વા હ્યપક્રાન્તશ્ચ વામકમ્

પાર્શ્વક્રાન્તં પુનશ્ચાદ્યમતિક્રાન્તં ચ વામકમ્ ।
પરિચ્છિન્નં ચ કર્તવ્યં બાહ્યભ્રમણકેન હિ

એષ ચારીપ્રયોગસ્તુ કાર્યો લલિતસઞ્ચરૈઃ ।
સૂચીવામપદં દદ્યાત્ ત્રિકઞ્ચ પરિવર્તયેત્

પાર્શ્વક્રાન્તઃ પુનશ્ચાદ્યો વામો ઽતિક્રાન્ત એવ ચ ।
સૂચીમાદ્યં પુનર્દદ્યાદતિક્રાન્તઞ્ચ વામકમ્

પાર્શ્વક્રાન્તં પુનશ્ચાદ્યં સૂચીવિદ્ધે તુ મણ્ડલે ।
આદ્યસ્તુ જનિતો ભૂત્વા સ ચ દણ્ડક્રમો ભવેત્

વામસૂચીં પુનર્દદ્યાત્ ત્રિકઞ્ચ પરિવર્તયેત્ ।
ઉદ્વૃત્તો દક્ષિણશ્ચ સ્યાદલાતશ્ચૈવ વામકઃ

પાર્શ્વક્રાન્તઃ પુનશ્ચાદ્યો ભુજઙ્ગત્રાસિતસ્તથા ।
અતિક્રાન્તઃ પુનર્વામો દણ્ડપાદશ્ચ દક્ષિણઃ

વામસૂચીત્રિકાવર્તો દણ્ડપાદે તુ મણ્ડલે ।
આદ્યં તુ જનિતં કૃત્વા તેનૈવ ચ નિકુટ્ટકમ્

આસ્પન્દિતં ચ વામેન હ્યુદ્વૃત્તં દક્ષિણેન ચ ।
અલાતં વામકં પાદં સૂચીં દદ્યાત્તુ દક્ષિણમ્

પાર્શ્વક્રાન્તઃ પુનર્વામ આક્ષિપ્તો દક્ષિણસ્તથા ।
સમાવર્ત્ય ત્રિકં ચૈવ દણ્ડપાદં પ્રસારયેત્

સૂચીવામપદં દદ્યાત્ ત્રિકં તુ પરિવર્તયેત્ ।
ભુજઙ્ગત્રાસિતશ્ચાદ્યો વામો ઽતિક્રાન્ત એવ ચ

એષ ચારીપ્રયોગસ્તુ વિહૃતે મણ્ડલે ભવેત્ ।
સૂચીમાદ્યક્રમં કૃત્વા ચાઽપક્રાન્તં ચ વામકમ્

પાર્શ્વક્રાન્તસ્તતશ્ચાદ્યો ઽપ્યલાતશ્ચૈવ વામકઃ ।
ભ્રાન્ત્વા ચારીભિરેતાભિઃ પર્યાયેણાથ મણ્ડલમ્

ષટ્સંખ્યં સપ્તસંખ્યં ચ લલિતૈઃ પાદવિક્રમૈઃ ।
અધિકુર્યાદપક્રાન્તમતિક્રાન્તં ચ વામકમ્

અપક્રન્તઃ પુનશ્ચાદ્યો વામો ઽતિક્રાન્ત એવ ચ ।
પાદભ્રમરકશ્ચ સ્યાદલાતે ખલુ મણ્ડલે

સૂચીમાદ્યક્રમં કૃત્વા હ્યપક્રાન્તં ચ વામકમ્ ।
આદ્યો દણ્ડક્રમશ્ચૈવ સૂચીપાદસ્તુ વામકઃ

કાર્યસ્ત્રિકવિવર્તશ્ચ પાર્શ્વક્રાન્તશ્ચ દક્ષિણઃ ।
આક્ષિપ્તં વામકં કુર્યાત્ દણ્ડપાર્શ્વં ચ દક્ષિણમ્

ઉરુદ્વૃત્તં ચ તેનૈવ કર્તવ્યં દક્ષિણેન તુ ।
સૂચીવામક્રમં કૃત્વા ત્રિકં ચ પરિવર્તયેત્

અલાતશ્ચ ભવેદ્વામઃ પાર્શ્વક્રાન્તશ્ચ દક્ષિણઃ ।
અતિક્રાન્તઃ પુનર્વામો વામબન્ધે તુ મણ્ડલે

સૂચીમાદ્યક્રમં કૃત્વા હ્યપક્રાન્તં ચ વામકમ્ ।
પાર્શ્વક્રાન્તઃ પુનશ્ચાદ્યો ભુજઙ્ગત્રાસિતઃ સ ચ

અતિક્રાન્તઃ પુનર્વામ આક્ષિપ્તો દક્ષિણસ્તથા ।
અતિક્રાન્તઃ પુનર્વામ ઉરુદ્વૃત્તસ્તથૈવ ચ

અલાતશ્ચ પુનર્વામઃ પાર્શ્વક્રાન્તશ્ચ દક્ષિણઃ ।
સૂચીવામં પુનર્દદ્યાદપક્રાન્તસ્તુ દક્ષિણઃ

અતિક્રાન્તઃ પુનર્વામઃ કાર્યો લલિતસંજ્ઞકઃ ।
એષ પાદપ્રસારસ્તુ લલિતે મણ્ડલે ભવેત્

સૂચીવામક્રમં કૃત્વા હ્યપક્રાન્તશ્ચ વામકમ્ ।
પાર્શ્વક્રાન્તં પુનશ્ચાદ્યં વામપાર્શ્વક્રમં તથા

ભ્રાન્ત્વા ચારીભિરેતાભિઃ પર્યાયેણાથ મણ્ડલમ્ ।
વામસૂચીં તતો દદ્યાદપક્રાન્તં ચ દક્ષિણમ્

સ્વભાવગમને હ્યેતન્મણ્ડલં સંવિધીયતે ।
ક્રાન્તમેતત્તુ વિજ્ઞેયં નામતો નાટ્યયોક્તૃભિઃ

એતાન્યાકાશગામીનિ જ્ઞેયાન્યેવં દશૈવ તુ ।
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ભૌમાનામિહ લક્ષણમ્

આદ્યસ્તુ જનિતઃ કાર્યો વામશ્ચાસ્પન્દિતો ભવેત્ ।
શકટાસ્યઃ પુનશ્ચાદ્યો વામશ્ચાપિ પ્રસારિતઃ

આદ્યો ભ્રમરકઃ કાર્યસ્ત્રિકં ચ પરિવર્તયેત્ ।
આસ્કન્દિતઃ પુનર્વામઃ શકટાસ્યશ્ચ દક્ષિણઃ

વામઃ પૃષ્ઠાપસર્પી ચ દદ્યાદ્ ભ્રમરકં તથા ।
સ એવાસ્પન્દિતઃ કાર્યસ્ત્વેતદ્ ભ્રમરમણ્ડલમ્

આદ્યો ભ્રમરકઃ કાર્યો વામશ્ચૈવાડ્ડિતો ભવેત્ ।
કાર્યસ્ત્રિકવિવર્ત્તશ્ચ શકટાસ્યશ્ચ દક્ષિણઃ

ઉરુદ્વૃત્તઃ સ એવ સ્યાદ્વામશ્ચૈવાપસર્પિતઃ ।
કાર્યસ્ત્રિકવિવર્ત્તશ્ચ દક્ષિણઃ સ્પન્દિતો ભવેત્

શકટાસ્યો ભવેદ્વામસ્તદેવાસ્ફોટનં ભવેત્ ।
એતદાસ્પન્દિતં નામ વ્યાયામે યુદ્ધમણ્ડલમ્

આદ્યસ્તુ જનિતં કૃત્વા વામશ્ચૈવ નિકુટ્ટકમ્ ।
શકટાસ્યઃ પુનશ્ચાદ્ય ઉરુદ્વૃત્તઃ સ એવ તુ

પૃષ્ઠાપસર્પી વામશ્ચ સ ચ ચાષગતિર્ભવેત્ ।
આસ્પન્દિતઃ પુનર્દક્ષઃ શકટાસ્યશ્ચ વામકઃ

આદ્યો ભ્રમરકશ્ચૈવ ત્રિકં ચ પરિવર્તયેત્ ।
પૃષ્ઠાપસર્પી વામશ્ચેત્યાવર્તં મણ્ડલં ભવેત્

સમપાદં બુધઃ કૃત્વા સ્થાનં હસ્તૌ પ્રસારયેત્ ।
નિરન્તરાવૂર્ધ્વતલાવાવેષ્ટ્યોદ્વેષ્ટ્ય ચૈવ હિ

કટીતટે વિનિક્ષિપ્ય ચાદ્યમાવર્ત્તયેત્ ક્રમાત્ ।
યથાક્રમં પુનર્વામમાવર્તેન પ્રસારયેત્

ચારયા ચાનયા ભ્રાન્ત્વા પર્યાયેણાથ મણ્ડલમ્ ।
સમોત્સરિતમેતત્તુ કાર્યં વ્યાયામમણ્ડલમ્

પાદૈસ્તુ ભૂમિસંયુક્તૈઃ સૂચીવિદ્ધૈસ્તથૈવ ચ ।
એડકાક્રીડિતૈશ્ચૈવ તૂર્ણૈસ્ત્રિકવિવર્તિતૈઃ

સૂચીવિદ્ધાપવિદ્ધૈશ્ચ ક્રમેણાવૃત્ત્ય મણ્ડલમ્ ।
એડકાક્રીડિતં વિદ્યાત્ ખણ્ડમણ્ડલસંજ્ઞિતમ્

સવ્યમુદ્ઘટ્ટિતં કૃત્વા તેનૈવાવર્તમાચરેત્ ।
તેનૈવાસ્કન્દિતઃ કાર્યઃ શકટાસ્યશ્ચ વામકઃ

આદ્યઃ પૃષ્ઠાપસર્પી ચ સ ચ ચાષગતિર્ભવેત્ ।
અડ્ડિતશ્ચ પુનર્વામ આદ્યશ્ચૈવાપસર્પિતઃ

વામો ભ્રમરકઃ કાર્ય આદ્ય આસ્કન્દિતો ભવેત્ ।
તેનૈવાસ્ફોટનં કુર્યાદેતદડ્ડિતમણ્ડલમ્

આદ્યં તુ જનિતં કૃત્વા તેનૈવ ચ નિકુટ્ટકમ્ ।
સ એવ શકટાસ્યશ્ચ વામશ્ચાસ્કન્દિતો ભવેત્

વિજ્ઞેયં શકટાસ્યં તુ વ્યાયામે યુદ્ધમણ્ડલમ્ ।
પાદૈશ્ચ શકટાસ્યસ્થૈઃ પર્યાયેણાથ મણ્ડલમ્

આદ્યસ્તુ જનિતો ભૂત્વા સ એવાસ્કન્દિતો ભવેત્ ।
અપસર્પી પુનર્વામઃ શકટાસ્યશ્ચ દક્ષિણઃ

ભ્રાન્ત્વા ચારીભિરેતાભિઃ પર્યાયેણાથ મણ્ડલમ્ ।
અધ્યર્ધમેતદ્વિજ્ઞેયં નિયુદ્ધે ચાપિ મણ્ડલમ્

સૂચીમાદ્યક્રમં કૃત્વા હ્યપક્રાન્તં ચ વામકમ્ ।
ભુજઙ્ગત્રાસિતશ્ચાદ્ય એવમેવ તુ વામકઃ

ભુજઙ્ગત્રાસિતૈર્ભ્રાન્ત્વા પાદૈરપિ ચ મણ્ડલમ્ ।
પિષ્ટકુટ્ટં ચ વિજ્ઞેયં ચારીભિર્મણ્ડલં બુધૈઃ

સર્વૈશ્ચાષગતૈઃ પાદૈઃ પરિભ્રામ્ય તુ મણ્ડલમ્ ।
એતચ્ચાષગતં વિદ્યાન્નિયુદ્ધે ચાપિ મણ્ડલમ્

નાનાચારીસમુત્થાનિ મણ્ડલાનિ સમાસતઃ ।
ઉક્તાન્યતઃ પરં ચૈવ સમચારીણિ યોજયેત્

સમચારીપ્રયોગો યસ્તત્સમં નામ મણ્ડલમ્ ।
આચાર્યબુદ્ધ્યા તાનીહ કર્તવ્યાનિ પ્રયોક્તૃભિઃ

એતાનિ ખણ્ડાનિ સમણ્ડલાનિ યુદ્ધે નિયુદ્ધે ચ પરિક્રમે ચ ।
લીલાઙ્ગમાધુર્યપુરસ્કૃતાનિ કાર્યાણિ વાદ્યાનુગતાનિ તજ્જ્ઞૈઃ