નાટકચન્દ્રિકા · શ્લોક 248-268

વસ્તૂત્થાપન-સમ્ફેટાવ્ ઇત્ય્ આહ ભરતો મુનિઃ ।
તત્ર સઙ્ક્ષિપ્તિઃ -
સઙ્ક્ષિપ્તિર્ ઉક્તા સઙ્ક્ષિપ્ત-વસ્તુ-સૃષ્ટિર્ મહાદ્ભુતા

યથા-
વિધિના હતે શિશુ-કુલે તાદૃશમ્ અપરં હરિસ્ તથા વ્યતનોત્ ।
વિરમતુ પરસ્ય વાર્તાં સ્વયમ્ એવ વિસિસ્મયે સ યથા ॥
અથાવપાતનમ્ -
વિભ્રાન્તિર્ અવપાતઃ સ્યાત્ પ્રવેશ-દ્રવ-વિદ્રવૈઃ ।
યથા -
નિઘ્નન્ વિઘ્નમ્ ઇવાગ્રતઃ કુવલયાપીડં મૃદુ-ક્રીડયા
તુઙ્ગાં રઙ્ગ-ભુવં પ્રવિશ્ય તરસા પ્રત્યર્થિનાં ત્રાસનઃ ।
દૃપ્યન્-મલ્લ-દવામ્બુદશ્ ચલ-દૃશા ક્ષુદ્રાન્ અપિ દ્રાવયન્
પશ્યારાદ્ ગરુડાયતે સરુડયં કંસોરગે કેશવઃ ॥
અથ વસ્તૂત્થાપનમ્ -
તદ્-વસ્તૂત્થાપનં યત્ તુ વસ્તુ માયોપકલ્પિતમ્

યથા -
દૌર્જન્યાનિ હૃદિ સ્ફુટાનિ કપટ-સ્નેહેન સંવૃણ્વતી
માયા-કલ્પિત-સુન્દરી મધુરિમા લેભે વ્રજં પૂતના ।
તસ્યાઃ સુષ્ઠુ તથા પયોધર-રસઃ પ્રીતઃ શિશુ-ક્રીડયા
વૈકુણ્ઠેન હઠાદ્ યથા ન સ પુનઃ માતુસ્ તથા પાસ્યતે ॥
અથ સમ્ફેટઃ -
સમ્ફેટઃ સ્યાત્ સમાઘાતઃ ક્રુદ્ધ-સઙ્ક્રુદ્ધયોજિતઃ

યથા -
ચાણૂર-મલ્લેન યથા મુરારેર્
અન્યોન્યમ્ આસીદ્ ગુરુ-સમ્પ્રહારઃ ।
કંસસ્ય યેનાનકદુન્દુભેશ્ ચ
સન્તાપ-ચિન્તાભિર્ ઉરઃ પફાલ ॥
અથ સાત્વતી -
સાત્ત્વિકેન ગુણેન્પૈ ત્યાગ-શૌર્યાદિના યુતા ।
હર્ષ-પ્રધાના નિઃશોકા સાત્વતી પરિકીર્તિઆત્

અઙ્ગાન્ય્ અસ્યાસ્ તુ ચત્વારિ સંલાપોત્તાપકાવ્ અપિ ।
સઙ્ઘાત્ય-પરિવર્તૌ ચેત્ય્ એષાં લક્ષણમ્ ઉચ્યતે

અથ સંલાપઃ -
ઈર્ષ્યા-ક્રોધાદિભિર્ ભાવૈ રસૈર્ વીરાદ્ભુતાદિભિઃ ।
પરસ્પરં ગભીરોક્તિઃ સંલાપ ઇતિ કીર્ત્યતે

યથા -
વયં બાલાસ્ તુલ્યૈઃ સહ રચયિતું યુદ્ધમ્ ઉચિતં
પુરો યૂયં મલ્લાઃ પ્રકટિત-કરાલાચલ-રુચઃ ।
મદેનોન્મત્તાનાં મૃદુલ-તનુભિઃ કઃ કલભકૈઃ
કરીન્દ્રાણાં ધીરઃ પરિણમન-રઙ્ગં રચયતિ ॥
અવિતથમ્ અસિ બાલઃ કાલ-રૂપં વિભિન્દન્
દ્વિરદ-પતિમ્ ઉદગ્રં બાલ-વિક્રીડયૈવ ।
ઇહ કિલ ભુજ-યુદ્ધ-પ્રસ્તુતેર્ ઉચ્ચલેયં
તવ તનુ-કૃત-સખ્યા સાક્ષિણી બાલ-રાજિઃ ॥
અથોત્થાપકઃ -
પ્રેરણં યત્ પરસ્યાદૌ યુદ્ધાયોત્થાપકસ્ તુ સઃ ।
યથા -
લુઞ્છન્ન્ અસ્મિ પુરસ્ ત્રિવિષ્ટપ-પુરી-સૌભાગ્ય-સાર-શ્ર્યં
ગીર્વાણ્શ્વર-પારિજાતમ્ અમરીકન્દર્પ-સન્દર્પદમ્ ।
પૌલોમી-કુચ-કુમ્ભકેલિ-મકરી-વ્યાપાર-વૈજ્ઞાનિકઃ
પાણિસ્ તેન હિ દક્ષિણઃ કથમ્ અસુઅ દમ્ભોલિમ્ ઉદ્યચ્-છતે ॥
અથ સઙ્ઘાત્યઃ -
પ્રભાવ-મન્ત્ર-દેવાદ્યૈઃ સઙ્ઘાત્યઃ સઙ્ઘ-ભેદનમ્

તત્ર પ્રભાવેન, યથા -
દુકૂલં ધુન્વાના જય-જય-જયેત્ય્ ઉચ્ચ-ભણિતિઃ
સ્થિતા રઙ્ગાભ્યર્ણે પ્રણય-ગરિમોદ્દામિત-મુખી ।
પ્રભાવં પશ્યન્તી કમ્ અપિ કમનીયાદ્ભુત-રસં
હરેઃ કંસોપેક્ષાં વધિત બત સાક્ષાન્ મધુપુરી ॥
મન્ત્રેણ, યથા -
નિશમ્ય યુક્તિં દનુજાર્દનસ્ય
ગોવર્ધનારાધન-બદ્ધ-રાગામ્ ।
આભીર-ગોષ્ઠી રભસેન સર્વા
ગીર્વાણ-રાજસ્ય મખાદ્ વ્યરંસીત્ ॥
અથ પરિવર્તકઃ -
પ્રારબ્ધ-કાર્યાદ્ અન્યસ્ય કરણં પરિવર્તકઃ ।
યથા -
વ્રજભુવિ ગુરુ-ગર્વાત્ કુર્વતસ્ તીવ્ર-વૃષ્ટિં
હૃદિ ભવદ્-અનુભાવાદ્ અદ્ય-ભીતિર્ મમાસીત્ ।
ત્વમ્ અસિ કિલ કૃપાલુર્ દોગ્ધુ-કામોઽપિ કામં
તદ્ ઇહ મયિ શરણ્યે ગોકુલેન્દ્ર પ્રસીદ ॥
અથ કૌશિકી -
નૃત્ય-ગીત-વિલાસાદિ-મૃદુ-શૃઙ્ગાર-ચેષ્ટિતૈઃ ।
સમન્વિતા ભવેદ્ વૃત્તિઃ કૈશિકી શ્લક્ષ્ણ-ભૂષણા

હરેઃ કેશાભિસમ્બન્ધાત્ કૈશિકીતિ પ્રથાં ગતા ।
અઙ્ગાન્ય્ અસ્યાસ્ તુ ચત્વારિ નર્મ-તત્-પૂર્વકા ઇમે

સ્ફઞ્જઃ સ્ફોટશ્ ચ ગર્ભશ્ ચેત્ય્ એષાં લક્ષણમ્ ઉચ્યતે ।
તત્ર નર્મ -
શૃઙ્ગાર-રસ-ભૂયિષ્ઠઃ પ્રિય-ચિત્તાનુરઞ્જકઃ

અગ્રામ્યઃ પરિહાસઃ સ્યાન્ નર્મ તત્ તુ ત્રિધા મતમ્ ।
શૃઙ્ગાર-હાસ્યજં શુદ્ધ-હાસ્યજં ભય-હાસ્યજમ્

શૃઙ્ગાર-હાસ્યજં નર્મ ત્રિવિધં પરિકીર્તિતમ્ ।
સમ્ભોગેચ્છા-પ્રકટનાદ્ અનુરાગ-નિવેશનાત્

તથા કૃતાપરાધસ્ય પ્રિયસ્ય પ્રતિભેદનાત્ ।
સમ્ભોગેચ્છા-પ્રકટનં ત્રિધા વાગ્-વેષ-ચેષ્ટિતૈઃ

તત્ર વાચા, યથા પદ્યાવલ્યામ્ (207)
ગચ્છામ્ય્ અચ્યુત દર્શનેન ભવતઃ કિં તૃપ્તિર્ ઉત્પદ્યતે
કિં ત્વ્ એવં વિજન-સ્થયોર્ હત-જનઃ સમ્ભાવયત્ય્ અન્યથા ।
ઇત્ય્ આમન્ત્રણ-ભઙ્ગિ-સૂચિત-વૃથાવસ્થાન-ખેદાસલામ્
આશ્લિષ્યન્ પુલકોત્કરાઞ્ચિત-તનુર્ ગોપીં હરિઃ પાતુ વઃ ॥
વેશેન યથા રસાર્ણવ-સુધાકરે (1.273) -
અભ્યુદ્યતે શશિનિ પેશલ-કાન્ત-દૂતી
સન્તાપ-સંવલિતમાનસ-લોચનાભિઃ ।
અગ્રા હિ મણ્ડન-વિધિર્ વિપરીત-ભૂષા
વિન્યાસ-હાસિત-સખીજનમ્ અઙ્ગનાભિઃ ॥
ચેષ્ટયા, યથા -
શ્યામે યામ્ અનુરોધસિ પ્રિય-સખી-વર્ગાન્તર-સ્થાયિની
સવ્યાં સ્મેરમુખી દૃશં મધુભિદઃ સ્મેરે મુખામ્ભોરુહે ।
ભૃઙ્ગોદ્ભાસિનિ દક્ષિણાં તુ કિરતી ક્રીડા-નિકુઞ્જે મુહુઃ
સૂર્યે રજ્યતિ સચ્છલં વિચિનુતે તપાય પુષ્પાવલિમ્ ॥
અનુરાગ-પ્રકાશોઽપિ ભોગેચ્છાનર્મવત્ ત્રિધા ।
તત્ર વાચા, યથા -
દેહિ કુન્દમ્ ઇતિ દેવિ વક્ષ્યતી
યન્ મુકુન્દમ્ અવિલમ્બમ્ અબ્રવીઃ ।
તાવકીન-કુલ-પાલિકા-વ્રતં
તેન સામ્પ્રતમ્ અભૂદ્ વિકર-સ્વરમ્ ॥
વેશેન, યથા -
યદ્ ઉપહસસિ માં સદાભિસારોત્-
સુક-હૃદયામ્ અભિતસ્ તદ્ અત્ર યુક્તમ્ ।
વપુષિ હરિ-કથા-પ્રસઙ્ગ-માત્રે
તવ ચ કથં પુલકાલિર્ ઉન્મિમીલ ॥
ચેસ્ટયા, યથા -
સખિ કુર્વતી વિવિક્તે વનમાલા-ગુમ્ફનાભ્યાસમ્ ।
વિદિતાસિ ત્વમ્ અખણ્ડિત-પાતિવ્રત્યે કૃતં ભણિતૈઃ ॥
તત્ર વાચા, યથા -
વ્રજ-રાજ-કુમાર મા કૃથાઃ
સ્તુતિ-મુદ્રાભિર્ અનલ્પ-ચાતુરીમ્ ।
અનિમિત્ત-વિશઙ્કિતેન તે
વચસાહં ગુરુણાસ્મિ બોધિતા ॥
વેશેન, યથા લલિત-માધવે -
ચન્દ્રાવલી (સોત્પ્રાસ-સ્મિતમ્) -
કજ્જલ-સામલ-મજ્ઝં પલ્લઅ-સાણુજ્જલં મુઉંદસ્સ ।
ગુંજાફલ્લં બ્બ અહરં સહિ પેક્ખન્તી પમોદામિ ॥
[કજ્જલ-શ્યામલ-મધ્યં પલ્લવ-શોણોજ્જ્વલં મુકુન્દસ્ય ।
ગુઞ્જા-ફલં ઇવાધરં સખિ પશ્યન્તી પ્રમોદે ॥] 9.54
ચેષ્ટયા, યથા રસ-સુધાકરે (1.273) -
લોલ-ભ્રૂ-લતયા વિપક્ષ-દિગ્-ઉપન્યાસે વિધૂતં શિરસ્
તદ્ વૃન્દસ્ય નિશામનેઽકૃત નમસ્કારં વિલક્ષ-સ્મિતમ્ ।
રોષાત્ તામરકપોલ-કાન્તિનિ મુખે દૃષ્ટ્યા નતં પાદયોર્
ઉત્સૃષ્ટો ગુરુ-સન્નિધાવ્ અપિ વિધિર્ દ્વાભ્યાં ન કાલોચિતઃ ॥
અથ શુદ્ધ-હાસ્યજમ્ -
શુદ્ધ-હાસ્યજમ્ અપ્ય્ ઉક્તં તદ્વદ્ એવ ત્રિધા બુધૈઃ

તત્ર વાચા, યથા -
વૃદ્ધે ચન્દ્ર ઇતિ પ્રતારય ન મામ્ અજ્ઞાસિષં મદ્-ભયાન્
નિક્ષિપ્તં નવનીત-પિણ્ડમ્ ઉપરિ સ્થાનેઽદ્ય રાધામ્બયા ।
ગૂઢં પાતયિતાસ્મિ દીર્ઘતરયા યષ્ટ્યેતિ વાચં હરેર્
ઇન્દુ-ન્યસ્ત-દૃશો નિશમ્ય મુખરા ક્ષેમં હસન્તી ક્રિયાત્ ॥
વેશ-ચેષ્ટાભ્યાં, યથા -
કમ્બલ-કૃત-વૃષ-વેષં ભૃઙ્ગાભૃઙ્ગી પ્રણીત-સંરમ્ભમ્ ।
પ્રેક્ષ્ય હરિં વિધિર્ અહસીન્ મુદિર-ચ્છન્નો ગભીરોઽપિ ॥
અથ ભય-હાસ્યજમ્ -
હાસ્યાદ્ ભયેન જનિતં કથિતં ભય-હાસ્યજમ્ ।
તદ્ દ્વિધા મુખમ્ અઙ્ગં તુ તદ્ દ્વયં પૂર્વવત્ ત્રિધા

મુખ્યં વાચા, યથા -
શૈલેન્દ્રોદ્ધૃતિ-લીલયા કિલ પરિત્રાતે ગવાં મણ્ડલે
તત્ર સ્તોત્ર-વિધિત્સયાભ્યુપગતં દૃષ્ટ્વા સહસ્રેક્ષણમ્ ।
પ્રત્યાસીદતિ પશ્ય રાક્ષસ-પતિઃ સાક્ષાદ્ અયં પાહિ માં
ઇત્ય્ ઉત્ક્રોશતિ મુગ્ધ-વલ્લવ-શિશૌ સ્મેરો હરિઃ પાતુ વઃ ॥
એવં વેશ-ચેષ્ટાભ્યામ્ અપ્ય્ ઉદાહાર્યમ્ ।
અથાન્યાઙ્ગમ્ । તત્ર વાચા, યથા -
યદ્ય્ ઉલ્લઙ્ઘ્ય ગિરં વિસર્પતિ તતઃ સ્વાઙ્ગે વ્રણં પાણિજૈઃ
કુર્વન્ન્ એવ કૃતં ત્વયેતિ જરતી-લક્સાય વક્ષ્યામ્ય્ અહમ્ ।
ઇત્ય્ ઉક્તે સ્વરમ્ આકુલામ્ ઇવ ભયાદ્ આલોક્ય રાધાં પુનઃ
સ્તબ્ધીભૂત-ગતિં હરિઃ સ્મિત-મુખઃ શ્લિષ્યન્ મુદં વઃ ક્રિયાત્ ॥
વેષેણ, યથા -
રાધા-પુરઃ સ્ફુરતિ સંવિહિતાભિમન્યુ-
વેષે મુરદ્વિષિ મનાગ્ ઉપલબ્ધ-ભીતિઃ ।
નૈસર્ગિકીં પ્રણયતઃ સ્વ-મનઃ-પ્રવૃત્તિં
તત્રાવધાર્ય ચતુરા સ્મિતમ્ આતતાન ॥
ચેષ્ટયા, યથા રસ-સુધાકરે (1.275)
પ્રહ્લાદ-વત્સલ વયં બિભિમો વિહારાદ્
અસ્માદ્ ઇતિ ધ્વનિત-નર્મસુ ગોપિકાસુ ।
લીલા-મૃદુ સ્તન-તટેષુ નખાઙ્કુરાણિ
વ્યાપારયન્ન્ અવતુ વઃ શિખિ-પિચ્છ-મૌલિઃ ॥
નર્મેદમ્ અષ્ટાદશધા વિસ્પષ્ઞમ્ અભિદર્શિતમ્ ।
અથ નર્મ-સ્ફઞ્જઃ -
નર્મ-સ્ફઞ્જઃ સુખોદ્યોગો ભયાર્તો નવ-સઙ્ગમઃ

યથા -
સાશઙ્કં ક્ષિપતોર્ દૃશં પ્રતિદિશં વ્રીડા-જડ-સ્વાન્તયોર્
યાતા ક્વાસિ નિશીતિ તીવ્ર-જરતી-વાચાધિક-ત્રસ્તયોઃ ।
ગોષ્ઠ-દ્વારિ નિવેશિતસ્ય કુહરે ગો-ગ્રન્થિ-રાશેસ્ તદા
રાધા-માધવયોર્ અભૂત્ ક્વણિકરસ્ તસ્મિન્ નવઃ સઙ્ગમઃ ॥
અથ નર્મ-સ્ફોટઃ -
નર્મ-સ્ફોટો ભાવ-લેશૈઃ સૂચિતોઽલ્પ-રસો મતઃ

યથા વિદગ્ધ-માધવે -
મધુમઙ્ગલઃ (કૃષ્ણં પશ્યન્ સ્વગતમ્) -
ફુલ્લ-પ્રસાન-પટલૈસ્ તપનીય-વર્ણમ્
આલોક્ય ચમ્પક-લતા કિલ કમ્પતેઽસૌ ।
શઙ્કે નિરઙ્ક-નવ-કુઙ્કુમ-પઙ્ક-ગૌરી
રાધાસ્ય ચિત્ત-ફલકે તિલકી-બભૂવ ॥ (2.25)
અથ નર્મ-ગર્ભઃ -
નેતુર્ વા નાયિકાયા વા વ્યાપારઃ સ્વાર્થ-સિદ્ધયે ।
પ્રચ્છાદન-પરો યસ્ તુ નર્મ-ગર્ભઃ સ ઉચ્યતે

યથા, રસ-સુધાકરે (1.279) -
શ્રિયો માન-ગ્લાનેર્ અનુશય-વિકલ્પૈઃ સ્મિત-મુખે
સખી-વર્ગે ગૂઢં કૃતવસતિર્ ઉત્થાય સહસા ।
સમનેષ્યે ધૂર્તં તમ્ અહમ્ ઇતિ જલ્પન્ નત-મુખીં
પ્રિયાન્તામ્ આલિઙ્ગન્ હરિર્ અરતિ-ખેદં હરતુ વઃ ॥
તિસ્રોઽર્થ-વૃત્તયઃ પ્રોક્તા શબ્દ-વૃત્તિસ્ તુ ભારતી ।
અથૈતાસાં ચતસૄણાંરસનૈયત્યમ્ ઉચ્યતે

શાન્ત-વીરાદ્ભુત-પ્રીત-વત્સલેષુ તુ સાત્વતી ।
પ્રેયઃ શૃઙ્ગાર-હાસ્યેષુ પ્રોક્તા વૃત્તિસ્ તુ કૈશિકી