Narmamālā · Chapter 1

Kṣemendra: Narmamālā
prathamaḥ parihāsaḥ
yenedaṃ svecchayā sarvaṃ māyayā mohitaṃ jagat /
sa jayatyajitaḥ śrīmān kāyasthaḥ parameśvaraḥ

asti svastimatāmagryaṃ maṇḍitaṃ budhamaṇḍalaiḥ /
khaṇḍitākhaṇḍalāvāsadarpaṃ kaśmīramaṇḍalam

yasmin prājyabhujastambhastambhitāhitavikramaḥ /
trivikrama iva śrīmānananto balijinnṛpaḥ

tena prajopasargeṣu vāriteṣu vivekinā /
durniyogiṣu .. .. .. nīteṣu smṛtiśeṣatām

vidagdhacūḍāmaṇinā kenacitkeliśālinā /
vidvadgoṣṭhīgariṣṭhena kaścitsahṛdayo janaḥ

hāsāyātītakāyasthacaritaṃ kartumīritaḥ /
karoti tatprasaṅgena durācāraviḍambanām

kṛtaviśvaprapañcāya namo māyāvidhāyine /
utpattisthitisaṃhārakāriṇe purahāriṇe

vyāpine janmahīnāya nirguṇāya kalābhṛte /
sarvādhikāriṇe sarvakālakūṭāśanāya te

purā hateṣu daityeṣu viṣṇunā prabhaviṣṇunā /
duḥkhito dīrghavairāgyastadgehagaṇanāpatiḥ

gatvā vaitaraṇītīraṃ tapo vārṣasahasrakam /
svamūtraculakāhāraḥ suravairāccakāra saḥ

tuṣṭastametya varadaḥ kaliḥ sākṣādabhāṣata /
sarvadevavināśāya gaccha vatsa mahītalam

anena kalamāstreṇa maddattena prahāriṇā /
vicchinnadīpakusumāndhūpahīnānnirambarān

bhraṣṭālayāndhūliliptānhāhābhūtānśvabhirvṛtān /
kariṣyasi surānsarvānbhaktapānīyakāṅkṣiṇaḥ

jagati brāhmaṇānāṃ ca vṛtticchede tvayā kṛte /
yajñacchedādvinaṅkṣyanti divi devā na saṃśayaḥ

daityakṣaye kṛte yasmādbhavatā divi roditam /
tasmāttvaṃ diviro nāma bhuvi khyāto bhaviṣyasi

maṣī sakalamā yasya kālī kavalitākhilā /
sadā sakalamāyasya tasya sarvārthasiddhidā

tvadvaṃśe 'tra bhaviṣyanti daityā divirarūpiṇaḥ /
yairiyaṃ labdhavibhavaiḥ pṛthivī na bhaviṣyati

ityuktvāntarhite tasminkalau kalmaṣamānasaḥ /
yāti kāle suvipule mahīmavatatāra saḥ

saunikena prajāto 'tha bhūtale marmaghātinā /
sa *kuddālikabhāryāyāṃ jagadunmūlanavrataḥ

tīkṣṇaistadanvaye jātaiḥ sarvavṛttivilopibhiḥ /
rūkṣairna kasyacinmitraiḥ pāpaiḥ sarvāpahāribhiḥ

kalpāntairiva sarvatra grastasthāvarajaṅgamaiḥ /
maṣīviliptasarvāṅgaiḥ kālenāliṅgitairiva

adhogatairmṛdutaraiḥ stabdhairabhyudgataiḥ kṣaṇāt /
purīṣairiva kāyasthaiḥ kāyasthairdoṣakāribhiḥ

sevākāle bahumukhairlubdhakairbahubāhubhiḥ /
vañcane bahumāyaiśca bahurūpaiḥ surāribhiḥ

vyāptāsu nagaragrāmapurapattanabhūmiṣu /
tasminkāle maṣīliptakalamena khamullikhan

nanarta kartarīhasto bhūrjaprāvaraṇaḥ kaliḥ /
bhastrākakṣyābhidhāno 'yaṃ sarvabhakṣo mahāsuraḥ /
jāto jagatkṣayāyeti piśācanicayā jaguḥ

devāpahāriṇā tena goghāsalavaṇacchidā /
bhujyate pīyate bhūri divireṇa divāniśam

bhaktyā bhagavato viṣṇostrailokyākramaṇe purā /
dharmaḥ prayāto dravatāṃ maṣīrūpeṇa tiṣṭhati

devanāgamanuṣyāṇāṃ nityanaimittikacchidaḥ /
tasya kāyasthanāthasya trailokyākramaṇe punaḥ

kaliḥ prayāto dravatāṃ maṣīrūpeṇa tiṣṭhati /
yathā svargapradā gaṅgā tathaiṣā narakapradā

vyathitaḥ prathitairgrāmairnigaḍairlaguḍaistathā /
bhayādvairāgyamāpannaḥ sa babhūva mahāvratī

bhagnavyatho 'tha santyajya vrataṃ prāyāddigantaram /
kālena vismṛto 'bhyetya bhūrjajño 'līkaniḥspṛhaḥ

kramādgrāmaniyogena nagare gaṇanāpateḥ /
dambhasambhāvitaḥ prāpa gṛhakṛtyaṃ vidhervaśāt

tasyānujīvibhiḥ krūrairanuvartanajīvibhiḥ /
vasuhīnā vasumatī kṛtā prakaṭataskaraiḥ

dambhadhvajo niṣprapañco lubdhakaḥ kalamākaraḥ /
sūcīmukho bhūrjagupto mahīmaṇḍaśca duḥsahāḥ

daityāvatārāḥ saptaite tanmāhātmyānniyoginaḥ /
luṇṭhyā vadhyāśca pūjyā ye sarva ityavadanmadāt

upatāpo vajrapātaḥ parigho dvārabhañjakaḥ /
dhūmaketuḥ kapimukhaḥ kukṣibhedo gṛholmukaḥ

aṣṭau piśācāstasyaite bhaṭamukhyāḥ puraḥsarāḥ /
martyalokavināśāya babhramuryaṣṭipāṇayaḥ

sa vṛtaḥ sevakaśataiḥ sadā dambhaharārcane /
stotraṃ paṭhati hāheti kurvansāsruvilocanaḥ

sugirā cittahāriṇyā paśyantyā dṛśyamānayā /
hyaḥ kiyanto mayā dattāḥ prāyasthā vijayeśvare

jayatyullāsitānantamahimā parameśvaraḥ /
ādau sthitānāmupari prayāntvete trisaptatiḥ

yaḥ sphītaḥ śrīdayābodhaparamānandasampadā /
prāyasthāne mṛtā bhaṭṭāḥ kṛṣyantāṃ gulphadāmabhiḥ

vidyoddyotitamāhātmyaḥ sa jayatyaparājitaḥ /
nirdhāmadhūmakartāro grāmānyāntu niyoginaḥ

sarvānandasvarūpāya sarvamaṅgalyahetave /
sarvasvaharaṇaṃ kṛtvā vadhyā daṇḍaniṣedhinaḥ

sarvakleśāpahartre ca cidrūpabrahmaṇe namaḥ /
pīḍitāḥ prasravantyeva prajā guggulubījavat

ityādistotramukharo ghaṇṭābadhiritākhilaḥ /
samādiśyāviśaccāśu niyoginibiḍāṃ sabhām

marīcaḥ prathitasthānamāsthito janaduṣkṛtaiḥ /
dadarśa dūrādāyāntaṃ kāryadūtaṃ niyoginam

padāla[gnā]śivaṃ devagṛhoccāṭanacākrikam /
susūkṣmadalavinyāsavibhāgonnataṭuppikam

atasīkusumacchāyaṃ mṛdusparśāṅgarakṣikam /
jātyakastūrikāmodasthūlatūlapaṭīvṛtam

hastāṅgulīnyastahaimatriguṇāvartavālikam /
dūrādhvaklamasocchvāsātkurvāṇaṃ vikṛtīrmukhe

dṛṣṭvā piśunamāyāntaṃ taṃ bhāgavatamantike /
utthāya harṣādālambya pāṇau pārśve nyaveśayat

iti gṛhakṛtyādhipatiḥ /
piśunebhyo namastebhyo yatprasādānniyoginaḥ /
dūrasthā api jāyante sahasraśrotracakṣuṣaḥ

so 'bravīttvāmahaṃ śrutvā sthitaṃ śaktimatāṃ dhuri /
prāpto devagṛhādeṣa rāśimārgapradarśakaḥ

vastrālaṅkāraratnādi yatkiṃciddevaveśmasu /
vidyamānamaśeṣaṃ tatkariṣye prakaṭaṃ tava

vijayeśvaravārāhamārtaṇḍādiṣu vidyate /
tvadbhāgyopacayādrāśirapoṣyaparipūrakaḥ

abhīrurapavādeṣu niḥśaṅkaḥ pātakeṣu ca /
tatra tīkṣṇo bhṛśaṃ śaśvatkriyatāṃ paripālakaḥ

sa cāsti bhuvi vikhyātaḥ kāyastho bhavatā samaḥ /
vinā dhanaṃ vināyāsaṃ sarvasvaharaṇaṃ vinā

brahmahatyā na gaṇyante govadheṣu kathaiva kā /
prabhubhaktikṛtā yena mūlādunmūlyate janaḥ

anye 'pi santi sarvatra tadvidhastu na labhyate /
nītaḥ svajanako yena nidhanaṃ bandhane dhanī

yadi nāma bhavatpuṇyaiḥ sa sameṣyati madgirā /
tatsvagehaṃ nidhānānāṃ viddhi svacchandamandiram

iti bruvāṇamasakṛtkarṇe vihitasaṃvidam /
mahattamastamavadattūrṇamānīyatāmiti

tataḥ sa satvaraṃ dvitrairādarāya gatāgataiḥ /
tamānināya niścitya pāpinaṃ paripālakam

iti cākrikaḥ puṃścalako vā /
kāṣṭhastabdhonnatagrīvaḥ saniḥspandordhvalocanaḥ /
kāmalāharitacchāyaśiraḥśāṭakakañcukaḥ

lambamānena mahatāmedhyakroḍānukāriṇā /
*udareṇa dareṇeva vyāptaḥ piśitaveśmanā

tīvradarpo mahākopaḥ prāṇahṛnniṣpratikriyaḥ /
sopadravaḥ sopatāpaḥ sannipāta iva jvaraḥ

sa mahāntaṃ samāsādya duḥsahaṃ daṃśanaṃ viṭam /
līlayaiva vaśīkṛtya lebhe devagṛhānbahūn

tato mūrtairivāyāsaiḥ sahasaiva puraḥsaraiḥ /
argha velāṃ yayau kartumasaṅkhyaiḥ parivāritaḥ

kācaro 'yaṃ hiraṇyākṣaḥ pūrvavairamanusmaran /
devānavāptaḥ saṃhartumiti taṃ bubudhe janaḥ

bhayātpalāyya yāteṣu dhanikeṣu surālayāt /
tamayuḥ punarakṣīṇā devāgāranivāsinaḥ

bhaṭairargalitadvārakavāṭasphoṭanākulaiḥ /
prārabdhe gṛhabhāṇḍādiviluṇṭhanamahotsave

sahasā hṛtavastrāṇāṃ gṛhiṇīnāṃ samāyayau /
santrastabālakānāṃ ca karuṇo rodanadhvaniḥ

iti paripālakaḥ /
athāyayau cirāvāptabahuharṣaskhaladgatiḥ /
kṛśaḥ śanaiścarākāro dhūsaraḥ kṣutkṣatodaraḥ

bahucchidraśiraḥśāṭalaḍatparyantatūstakaḥ /
śatacakralikāsyūtamalaliptāṅgarakṣakaḥ

śīrṇajīrṇapaṭīguptakakṣyāniyamitāñcalaḥ /
yācitānītasaṃśuṣkapāda[tra]vyathitaḥ khalaḥ

lekhādhikārī niḥsvo 'pi lekhasaṃskāragarvitaḥ /
paripālakanirdiṣṭo vāyubhakṣa ivoragaḥ

tadgehinī śīrṇavastrakha[ṇḍā]vṛtakaṭītaṭā /
kajjalāliptanāsāgrā laḍanmṛtkarṇabhūṣaṇā

kṣudhitāpatyakupitā śūrpārdhāvṛtamastakā /
samutthāya saśūtkāraṃ kaṣantī bahuśaḥ sphijau

patyau cirātprāptapade hṛṣṭādāya yatastataḥ /
..kṣepāpūpadhūpādyairgaṇādhipamapūjayat

so 'pyanekārthasandeśānākarṇyāvahitaḥ prabhoḥ /
dāpyaprasāritakaro lekhānaskhalito 'likhat

dhāvatkalamacītkāratāraḥ kapirivāhataḥ /
dīnārāngaṇayannāśu dadau lekhaśatadvayam

paripālakapādānāṃ yatkiṃcidupayujyate /
darvī bṛsī paṭalikā kuṇḍabhāṇḍakaraṇḍikā

ityādilekhadānena prasiddhiṃ paramāṃ gataḥ /
so 'cireṇābhavatpuṣṭaḥ pūrṇapāṇirmadoddhataḥ

lekhapattrāṇi vigalallocanaḥ parivācayan /
cakāra vikṛtīstāstā nānābhrūnetrakuñcanaiḥ

iti lekhakopādhyāyaḥ /
tato gṛhītamadhyasthacchattrabhaṅgavyavasthayā (?) /
āyayau gañjadiviro bhaṭṭabhāgavatārthitaḥ

sa prāyasthakhalīkārānmānī santyaktakarpaṭaḥ /
śiraḥśāṭakavinyāsaśvitritārdhalalāṭabhūḥ

sarvadevagṛhagrāmarāśisaṃhāratatparaḥ /
rajjuśeṣīkṛtāśeṣanirjara..ripālakaḥ

sa prāpya pradadau dīrghāṃ śaratṣaṇmāsakalpanām /
yasyā madhye 'sti likhitaṃ sārdhaṃ lakṣacatuṣṭayam

svārthopāyaṃ tataḥ pṛṣṭastena svīkārasaṃvidā /
uvāca bhāgasantoṣātkiṃcitsadbhāvamāsthitaḥ

asmindevagṛhe te te prasiddhāḥ paripālakāḥ /
vikrītanijasarvasvāḥ prayātā madvirodhinaḥ

bhavato 'dya tu kartavyā snehādupakṛtirmayā /
kulācāryaḥ sa bhagavāneko hi gururāvayoḥ

svīkṛtairiha dānena pañcaṣaiścākrikāśivaiḥ /
bhujyate nikhilaṃ devadravyaṃ bhuktiśca pārṣadī

vikrītaśeṣaṃ yatkiñcidvidyate suramaṇḍale /
tanmatenaiva tatsarvaṃ bhujyate nijavattvayā

tathā hi tāmrajaḥ pūrvaṃ mahān nīto ghaṭo mayā /
bhaktitastacchatāṃśena kṛtā ghaṇṭā surālaye

kālena ghaṇṭāṃ vikrīya tadaṃśena kṛtā ghaṭī /
krameṇa bhakṣitā sāpi kṛtā śeṣeṇa ghaṇṭikā

ciraṃ sañcūrṇitā sāpi kṛtā sūkṣmajhilīmalī /
iti kṛtvā tataḥ stokaghaṇṭāṃśaḥ paripālitaḥ

evaṃ caturbhujā luṇṭhiḥ kriyate śivapūjayā /
santi dhānyasahasrāṇi kriyatāṃ bhavatātra tu /
krayavikrayikā nāma tato vijñapyase mayā

ityupāyaśataistaistaistaduktaiḥ paripālakaḥ /
*jaraṭhākhurivākṣoṭaṃ śūnyaṃ cakre surālayam

iti gañjadiviraḥ /
athānyarāśipravaṇaḥ pravīṇaḥ sādhuluṇṭhane /
āpatpraśamanaṃ prāpa grāmaṃ tasmānniyogavit

tasyāvaskarasaṃchannamahārauravasodare /
khaṇḍasphuṭitanāsāgravāridhānīmahādhane

dāmaprotajaraddvāraskhalatkhaḍakhaḍārave /
yasya sthitirabhūdgehe kukuṭṭīkoṭarodare

dagdhakambalikākhaṇḍakṛtamuṇḍāvaguṇṭhanaḥ /
śvajagdhajīrṇaśīrṇāgropānatkhañjaḥ śanairvrajan

karpaṭītilamṛddarbhapavitrārghasamudgakaiḥ /
dārupāttrīṃ vahanpūrṇāṃ bhagnāmākhuvikhaṇḍitām

snāyī japoccalatkūrcaḥ sadācārapade sthitaḥ /
dinārdhamapaṭhatstotraṃ gatvā yaḥ suramandiram

gopradakṣiṇakṛdviprapraṇato dvādaśīvrataḥ /
dadau dīnajane mārge yatnenaikakapardikām

tasyaiva daivādāyātakāryasyāśu niyoginaḥ /
upaskaraṇabhāṇḍādiparipūrṇamabhūdgṛham

śiśire yasya nāṅgāraṃ pradaduḥ prātiveśminaḥ /
ayācitaṃ dadustasya vastrālaṅkaraṇepsitam

tataḥ sudhādhavalitaṃ tasya sammārjitāṅganam /
bahudāsamabhūdgehaṃ sindūrodaramandiram

miṣṭabhojanasañjātanavalāvaṇyasacchaviḥ /
tasyābhūttaruṇī bhāryā di[nai]rapsarasaḥ samā

tato 'pi vrajato grāmaṃ karaṇḍaśayanādikam /
niryayau purataśchattraṃ kalaśaṃ tāmrakuṇḍakam

śaktiḥ patadgraho ghaṇṭā tāmrapātramupānahau /
karikā bhagavatpādā bhūrjabhastrātha sruksruvau

akṣasūtraṃ maṣībhāṇḍaṃ darpaṇaḥ snānaśāṭikā /
sampuṭīṭuppikākhaḍgāḥ pāduke mantrapustikā

nakṣatrapattrikā khaḍgapatraṃ lohitakambalaḥ /
pavitrasūtrakaṃ tantrī sūcī kalamakartarī

vacā jatumayī rakṣā kṣurikā yogapaṭṭakaḥ /
stotramantrāṇi gaṅgāmṛdbilvamucchiṣṭaphālakam

ityekīkṛtya tasyāgre bhāṇḍopaskaraṇaṃ yayau /
itastataḥ samānītamapunardānacetasā

uccaiḥkṛtalatāpāṇirbhāṭakānītaghoṭakaḥ /
jhāṅkārapārṣṇiprahatirvadanenāñcatā muhuḥ

santarjayanniva janaṃ jyo..rtamiva kurvatā /
śithilasthūlavasanaḥ sa yayau puramutphalan

praviveśa tato grāmaṃ sudhautasitakarpaṭaḥ /
kṣayāya grāmyamatsyānāṃ vṛddho baka ivāgataḥ

atha bhojanacaryādivyapadeśaiḥ sahasraśaḥ /
tasya yakṣeśvarasyeva nidhānānyāyayuḥ puraḥ

yogī haraṇacintāsu prayogī bhūrjayojane /
viyogī nijadārāṇāṃ bhogī narakasampadām

nopayogī phalotpattau doṣodyogī tu kevalam /
aśo[kaḥ] satataṃ rogī niyogī jayati prabhuḥ

vṛkṣārohasahasreṣu prāyaḥklāntaśateṣu ca /
grāme tasya vipanneṣu narakapratimābhavat

gavāṃ daṇḍāya yaścakre nidhanāvadhibandhanam /
kā nāma gaṇanā tasya nṛṣu sarvāparādhiṣu

sarvasvaharaṇaṃ bandho nigraho gṛhabhañjanam /
iti tasya mukhādghoraṃ na cacāla vacaḥ sadā

pañcaṣāḥ satataṃ tasya karabhā iva bhārikāḥ /
ghṛtamākṣikadīnāramaricārdrakasaindhavam

mudgakambalamāyūropānanmeṣavihaṅgamam /
bisadrākṣāmadhughaṭākṣoṭaparyaṅkapīṭhikam

kāṃsyatāmrāyasānekagṛhopaskaraṇādikam /
ninyustattadaviśrāntā gṛhaṃ yaccāvadadvacaḥ

daṇḍatyājanalekhāṃśca sa prāptānsvāmino 'ntikāt /
sādhikṣepaṃ sathūtkāraṃ cakāra tilaśo nakhaiḥ

nityaṃ māṃsaghṛtāhāraḥ sa rājapuruṣe sthite /
bhuṅkte vilavaṇaṃ dambhādeko mudgapaladvayam

iti mārgapatirvyāpāriko vā /
nirasya mūladiviraṃ cauryāṇāmacikitsakam /
cakāra vārikaṃ so 'tha cikitsācaturaṃ param

sa mukto bandhanāttena kṣipraṃ dvādaśavārṣikāt /
lilekha kūṭakapaṭaṃ prakaṭākṣarakovidaḥ

kṛttāṅguṣṭhaḥ sa vāmena pāṇinā diviro rahaḥ /
khala..sya gṛhaṃ gatvā vidadhe bhūrjayojanam

gṛhītvā madyakalaśaṃ sa jānuyugalāntare /
muhurmuhuḥ parimitaṃ pibanbahutaraṃ śanaiḥ

lilekha cīrīcītkāratāraṃ kalamarekhayā /
antyāṅgulyā sanirghoṣaṃ lālayotpuṃsitākṣaraḥ

vilumpanvipragodevanityanaimittikavyayam /
śrīcarmakāraguruṇā rugṇanāthena bhāṣitam

śivabhaktibharākrandaṃ muhurgāyankharasvaraḥ /
yūkāḥ piṣannakhāgreṇa muhuruccitya kambalāt

muhurniḥśvasya niḥśvasya nindansaṃsāraceṣṭitam /
vyayena sa samīkurvanpraveśaṃ harṣanirbharaḥ

āviṣṭa iva vetālaścakampe madyaghūrṇitaḥ /
utsaratpaṭalīmiśrakaṅkāvalayamālitaḥ

sthūlabhūrjaphaḍatkārasphāravādyarasākulaḥ /
karparīcchidraniryātavyāvalgivṛṣaṇadvayaḥ

luṭhatpūrṇamaṣībhāṇḍacchaṭācchuritavigrahaḥ /
nanarta diviraḥ kṣībo nagno bhagnabṛsīghaṭaḥ

dhūsaro maladigdhāṅgaḥ sa piśāca ivotthitaḥ /
janajīvāpahāreṇa nananda madanirbharaḥ

kakṣākuṭṭanasaṅghaṭṭaṭāṃkārā..jakāriṇaḥ /
skandhavādyarasaḥ ko 'pi tasyābhūnnirjane ciram

iti grāmadiviraḥ /
vyāpṛto 'pyaniśaṃ tena divireṇāpahāriṇā /
vātenevānalaḥ sārdhaṃ jajvāla janakānanam

acirādatha saṃvṛtte gṛhe tasya mahādhane /
alaṅkṛtā mālyavatī tāmbūladalanavratā

gṛhiṇī darpaṇaparā rājamārgāvalokinī /
babhāra tadvirahitā bhūpālalalanāmadam

hāro bhārāyate hematāṭaṅkaṃ me na vallabham /
dhigvaṇigvanitāyogyāṃ gurvīṃ kanakasūtrikām

ekaivaikāvalī kāntā laliteyaṃ priyā mama /
iti darpagirā tasyā nābhavat kasya vismayaḥ

aho bhagavatī kāryasarvasiddhipradā maṣī /
aho prabalavānko 'pi kalamaḥ kamalāśrayaḥ

yā papau yācitaṃ cāmaṃ bhagnasyūtāśmabhājane /
tayaiva pīyate raupyapātre kastūrikāmadhu

ityadhastāṃ samālokya harmye kāyasthasundarīm /
tatprātiveśmikasutāḥ kulīnā jaguraṅganāḥ