Nārāyaṇīya · Chapter 12.335

śrutaṃ bhagavatas tasya māhātmyaṃ paramātmanaḥ
janma dharmagṛhe caiva naranārāyaṇātmakam
mahāvarāhasṛṣṭā ca piṇḍotpattiḥ purātanī //

pravṛttau ca nivṛttau ca yo yathā parikalpitaḥ
sa tathā naḥ śruto brahman kathyamānas tvayānagha //

yac ca tat kathitaṃ pūrvaṃ tvayā hayaśiro mahat
havyakavyabhujo viṣṇor udakpūrve mahodadhau
tac ca dṛṣṭaṃ bhagavatā brahmaṇā parameṣṭhinā //

kiṃ tad utpāditaṃ pūrvaṃ hariṇā lokadhāriṇā
rūpaṃ prabhāvamahatām apūrvaṃ dhīmatāṃ vara //

dṛṣṭvā hi vibudhaśreṣṭham apūrvam amitaujasam
tad aśvaśirasaṃ puṇyaṃ brahmā kim akaron mune //

etan naḥ saṃśayaṃ brahman purāṇajñānasaṃbhavam
kathayasvottamamate mahāpuruṣanirmitam
pāvitāḥ sma tvayā brahman puṇyāṃ kathayatā kathām //

kathayiṣyāmi te sarvaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam
jagau yad bhagavān vyāso rājño dharmasutasya vai //

śrutvāśvaśiraso mūrtiṃ devasya harimedhasaḥ
utpannasaṃśayo rājā tam eva samacodayat //

yat tad darśitavān brahmā devaṃ hayaśirodharam
kimarthaṃ tat samabhavad vapur devopakalpitam //

yat kiṃcid iha loke vai dehabaddhaṃ viśāṃ pate
sarvaṃ pañcabhir āviṣṭaṃ bhūtair īśvarabuddhijaiḥ //

īśvaro hi jagatsraṣṭā prabhur nārāyaṇo virāṭ
bhūtāntarātmā varadaḥ saguṇo nirguṇo 'pi ca
bhūtapralayam avyaktaṃ śṛṇuṣva nṛpa_2-sattama //

dharaṇyām atha līnāyām apsu caikārṇave purā
jyotirbhūte jale cāpi līne jyotiṣi cānile //

vāyau cākāśasaṃlīne ākāśe ca manoanuge
vyakte manasi saṃlīne vyakte cā-vyaktatāṃ

avyakte puruṣaṃ yāte puṃsi sarvagate_1 'pi ca
tama evābhavat sarvaṃ na prājñāyata kiṃcana //

tamaso brahma saṃbhūtaṃ tamomūlam ṛtātmakam
tad viśvabhāvasaṃjñāntaṃ pauruṣīṃ tanum āsthitam //

so 'niruddha iti proktas tat pradhānaṃ pracakṣate
tad avyaktam iti jñeyaṃ triguṇaṃ nṛpa_2-sattama //

vidyāsahāyavān devo viṣvakseno hariḥ prabhuḥ

apsv eva śayanaṃ cakre nidrāyogam upāgataḥ
jagataś cintayan sṛṣṭiṃ citrāṃ bahuguṇodbhavām //

tasya cintayataḥ sṛṣṭiṃ mahān ātmaguṇaḥ smṛtaḥ
ahaṃkāras tato jāto brahmā śubhacaturmukhaḥ
hiraṇyagarbho bhagavān sarvalokapitāmahaḥ //

padme 'niruddhāt saṃbhūtas tadā padmanibhekṣaṇaḥ
sahasrapatre dyutimān upaviṣṭaḥ sanātanaḥ //

dadṛśe 'dbhutasaṃkāśe lokān āpomayān prabhuḥ
sattvasthaḥ parameṣṭhī sa tato bhūtagaṇān sṛjat //

pūrvam eva ca padmasya patre sūryāṃśusaprabhe
nārāyaṇakṛtau bindū apām āstāṃ guṇottarau //

tāv apaśyat sa bhagavān anādinidhano 'cyutaḥ
ekas tatrābhavad bindur madhvābho ruciraprabhaḥ //

sa tāmaso madhur jātas tadā nārāyaṇājñayā
kaṭhinas tv aparo binduḥ kaiṭabho rājasas tu saḥ //

tāv abhyadhāvatāṃ śreṣṭhau tamorajaguṇānvitau
balavantau gadāhastau padmanālānusāriṇau //

dadṛśāte 'ravindasthaṃ brahmāṇam amitaprabham
sṛjantaṃ prathamaṃ vedāṃś caturaś cāruvigrahān //

tato vigrahavantau tau vedān dṛṣṭvāsurottamau
sahasā jagṛhatur vedān brahmaṇaḥ paśyatas tadā //

atha tau dānavaśreṣṭhau vedān gṛhya sanātanān
rasāṃ viviśatus tūrṇam udakpūrve mahodadhau //

tato hṛteṣu vedeṣu brahmā kaśmalam āviśat
tato vacanam īśānaṃ prāha vedair vinākṛtaḥ //

vedā me paramaṃ cakṣur vedā me paramaṃ balam
vedā me paramaṃ dhāma vedā me brahma cottamam //

mama vedā hṛtāḥ sarve dānavābhyāṃ balād itaḥ
andhakārā hi me lokā jātā vedair vinākṛtāḥ
vedān ṛte hi kiṃ kuryāṃ lokān vai sraṣṭum udyataḥ //

aho bata mahad duḥkhaṃ vedanāśanajaṃ mama
prāptaṃ dunoti hṛdayaṃ tīvraśokāya randhayan //

ko hi śokārṇave magnaṃ mām ito 'dya samuddharet
vedāṃs tān ānayen naṣṭān kasya cāhaṃ priyo bhave //

ity evaṃ bhāṣamāṇasya brahmaṇo nṛpa_2-sattama
hareḥ stotrārtham udbhūtā buddhir buddhimatāṃ vara
tato jagau paraṃ japyaṃ sāñjalipragrahaḥ prabhuḥ //

namas te brahmahṛdaya namas te mama pūrvaja
lokādya bhuvanaśreṣṭha sāṃkhyayoganidhe vibho //

vyaktā-vyaktakarā-cintya kṣemaṃ panthānam āsthita
viśvabhuk sarvabhūtānām antarātmann ayonija //

ahaṃ prasādajas tubhyaṃ lokadhāmne svayaṃbhuve
tvatto me mānasaṃ janma prathamaṃ dvijapūjitam //

cākṣuṣaṃ vai dvitīyaṃ me janma cāsīt purātanam
tvatprasādāc ca me janma tṛtīyaṃ vācikaṃ mahat //

tvattaḥ śravaṇajaṃ cāpi caturthaṃ janma me vibho
nāsikyaṃ cāpi me janma tvattaḥ pañcamam ucyate //

aṇḍajaṃ cāpi me janma tvattaḥ ṣaṣṭhaṃ vinirmitam
idaṃ ca saptamaṃ janma padmajaṃ me 'mitaprabha //

sarge sarge hy ahaṃ putras tava triguṇavarjitaḥ
prathitaḥ puṇḍarīkākṣa pradhānaguṇakalpitaḥ //

tvam īśvarasvabhāvaś ca svayaṃbhūḥ puruṣottamaḥ
tvayā vinirmito 'haṃ vai vedacakṣur vayoatigaḥ //

te me vedā hṛtāś cakṣur andho jāto 'smi jāgṛhi
dadasva cakṣuṣī mahyaṃ priyo 'haṃ te priyo 'si me //

evaṃ stutaḥ sa bhagavān puruṣaḥ sarvatomukhaḥ
jahau nidrām atha tadā vedakāryārtham udyataḥ
aiśvareṇa prayogeṇa dvitīyāṃ tanum āsthitaḥ //

sunāsikena kāyena bhūtvā candraprabhas tadā
kṛtvā hayaśiraḥ śubhraṃ vedānām ālayaṃ prabhuḥ //

tasya mūrdhā samabhavad dyauḥ sanakṣatratārakā
keśāś cāsyābhavan dīrghā raver aṃśusamaprabhāḥ //

karṇāv ākāśapātāle lalāṭaṃ bhūtadhāriṇī
gaṅgā sarasvatī puṇyā bhruvāv āstāṃ mahānadī //

cakṣuṣī somasūryau te nāsā saṃdhyā punaḥ smṛtā
oṃkāras tv atha saṃskāro vidyuj jihvā ca nirmitā //

dantāś ca pitaro rājan somapā iti viśrutāḥ
goloko brahmalokaś ca oṣṭhāv āstāṃ mahātmanaḥ
grīvā cāsyābhavad rājan kālarātrir guṇottarā //

etad dhayaśiraḥ kṛtvā nānāmūrtibhir āvṛtam
antardadhe sa viśveśo viveśa ca rasāṃ prabhuḥ //

rasāṃ punaḥ praviṣṭaś ca yogaṃ paramam āsthitaḥ
śaikṣaṃ svaraṃ samāsthāya om iti prāsṛjat svaram //

sa svaraḥ sānunādī ca sarvagaḥ_1 snigdha eva ca
babhūvāntarmahībhūtaḥ sarvabhūtaguṇoditaḥ //

tatas tāv asurau kṛtvā vedān samayabandhanān
rasātale vinikṣipya yataḥ śabdas tato drutau //

etasminn antare rājan devo hayaśirodharaḥ
jagrāha vedān akhilān rasātalagatān hariḥ
prādāc ca brahmaṇe bhūyas tataḥ svāṃ prakṛtiṃ gataḥ //

sthāpayitvā hayaśira udakpūrve mahodadhau
vedānām ālayaś cāpi babhūvāśvaśirās tataḥ //

atha kiṃcid apaśyantau dānavau madhukaiṭabhau
punar ājagmatus tatra vegitau paśyatāṃ ca tau
yatra vedā vinikṣiptās tat sthānaṃ śūnyam eva ca //

tata uttamam āsthāya vegaṃ balavatāṃ varau
punar uttasthatuḥ śīghraṃ rasānām ālayāt tadā
dadṛśāte ca puruṣaṃ tam evādikaraṃ prabhum //

śvetaṃ candraviśuddhābham aniruddhatanau sthitam
bhūyo 'py amitavikrāntaṃ nidrāyogam upāgatam //

ātmapramāṇaracite apām upari kalpite
śayane nāgabhogāḍhye jvālāmālāsamāvṛte //

niṣkalmaṣeṇa sattvena saṃpannaṃ ruciraprabham
taṃ dṛṣṭvā dānavendrau tau mahāhāsam amuñcatām //

ūcatuś ca samāviṣṭau rajasā tamasā ca tau
ayaṃ sa puruṣaḥ śvetaḥ śete nidrām upāgataḥ //

anena nūnaṃ vedānāṃ kṛtam āharaṇaṃ rasāt
kasyaiṣa ko nu khalv eṣa kiṃ ca svapiti bhogavān //

ity uccāritavākyau tau bodhayām āsatur harim
yuddhārthinau tu vijñāya vibuddhaḥ puruṣottamaḥ //

nirīkṣya cāsurendrau tau tato yuddhe mano dadhe

atha yuddhaṃ samabhavat tayor nārāyaṇasya ca //

rajastamoviṣṭatanū tāv ubhau madhukaiṭabhau
brahmaṇopacitiṃ kurvañ jaghāna madhusūdanaḥ //

tatas tayor vadhenāśu vedāpaharaṇena ca
śokāpanayanaṃ cakre brahmaṇaḥ puruṣottamaḥ //

tataḥ parivṛto brahmā hatārir vedasatkṛtaḥ
nirmame sa tadā lokān kṛtsnān sthāvarajaṅgamān //

dattvā pitāmahāyāgryāṃ buddhiṃ lokavisargikīm
tatraivāntardadhe devo yata evāgato hariḥ //

tau dānavau harir hatvā kṛtvā hayaśiras tanum
punaḥ pravṛttidharmārthaṃ tām eva vidadhe tanum //

evam eṣa mahābhāgo babhūvāśvaśirā hariḥ
paurāṇam etad ākhyātaṃ rūpaṃ varadaṃ aiśvaram //

yo hy etad brāhmaṇo nityaṃ śṛṇuyād dhārayeta vā
na tasyādhyayanaṃ nāśam upagacchet kadācana //

ārādhya tapasogreṇa devaṃ hayaśirodharam
pāñcālena kramaḥ prāpto rāmeṇa pathi deśite //

etad dhayaśiro rājann ākhyānaṃ tava kīrtitam
purāṇaṃ vedasamitaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi //

yāṃ yām icchet tanuṃ devaḥ kartuṃ kāryavidhau kvacit
tāṃ tāṃ kuryād vikurvāṇaḥ svayam ātmānam ātmanā //

eṣa vedanidhiḥ śrīmān eṣa vai tapaso nidhiḥ
eṣa yogaś ca sāṃkhyaṃ ca brahma cāgryaṃ harir vibhuḥ //

nārāyaṇaparā vedā yajñā nārāyaṇātmakāḥ
tapo nārāyaṇaparaṃ nārāyaṇaparā gatiḥ //

nārāyaṇaparaṃ satyam ṛtaṃ nārāyaṇātmakam
nārāyaṇaparo dharmaḥ punarāvṛttidurlabhaḥ //

pravṛttilakṣaṇaś caiva dharmo nārāyaṇātmakaḥ
nārāyaṇātmako gandho bhūmau śreṣṭhatamaḥ smṛtaḥ //

apāṃ caiva guṇo rājan raso nārāyaṇātmakaḥ
jyotiṣāṃ ca guṇo rūpaṃ smṛtaṃ nārāyaṇātmakam //

nārāyaṇātmakaś cāpi sparśo vāyuguṇaḥ smṛtaḥ
nārāyaṇātmakaś cāpi śabda ākāśasaṃbhavaḥ //

manaś cāpi tato bhūtam avyaktaguṇalakṣaṇam
nārāyaṇaparaḥ kālo jyotiṣām ayanaṃ ca yat //

nārāyaṇaparā kīrtiḥ śrīś ca lakṣmīś ca devatāḥ
nārāyaṇaparaṃ sāṃkhyaṃ yogo nārāyaṇātmakaḥ //

kāraṇaṃ puruṣo yeṣāṃ pradhānaṃ cāpi kāraṇam
svabhāvaś caiva karmāṇi daivaṃ yeṣāṃ ca kāraṇam //

pañcakāraṇasaṃkhyāto niṣṭhā sarvatra vai hariḥ
tattvaṃ jijñāsamānānāṃ hetubhiḥ sarvatomukhaiḥ //

tattvam eko mahāyogī harir nārāyaṇaḥ prabhuḥ
sabrahmakānāṃ lokānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām //

sāṃkhyānāṃ yogināṃ cāpi yatīnām ātmavedinām
manīṣitaṃ vijānāti keśavo na tu tasya te //

ye kecit sarvalokeṣu daivaṃ pitryaṃ ca kurvate
dānāni ca prayacchanti tapyanti ca tapo mahat //

sarveṣām āśrayo viṣṇur aiśvaraṃ vidhim āsthitaḥ
sarvabhūtakṛtāvāso vāsudeveti cocyate //

ayaṃ hi nityaḥ paramo mahar2ṣir
mahāvibhūtir guṇavān nirguṇākhyaḥ
guṇaiś ca saṃyogam upaiti śīghraṃ
kālo yathar2tāv ṛtusaṃprayuktaḥ

naivāsya vindanti gatiṃ mahātmano
na cāgatiṃ kaścid ihānupaśyati
jñānātmakāḥ saṃyamino mahar2ṣayaḥ
paśyanti nityaṃ puruṣaṃ guṇādhikam