નારાયણીય · અધ્યાય 12.335

શ્રુતં ભગવતસ્ તસ્ય માહાત્મ્યં પરમાત્મનઃ
જન્મ ધર્મગૃહે ચૈવ નરનારાયણાત્મકમ્
મહાવરાહસૃષ્ટા ચ પિણ્ડોત્પત્તિઃ પુરાતની ॥

પ્રવૃત્તૌ ચ નિવૃત્તૌ ચ યો યથા પરિકલ્પિતઃ
સ તથા નઃ શ્રુતો બ્રહ્મન્ કથ્યમાનસ્ ત્વયાનઘ ॥

યચ્ ચ તત્ કથિતં પૂર્વં ત્વયા હયશિરો મહત્
હવ્યકવ્યભુજો વિષ્ણોર્ ઉદક્પૂર્વે મહોદધૌ
તચ્ ચ દૃષ્ટં ભગવતા બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના ॥

કિં તદ્ ઉત્પાદિતં પૂર્વં હરિણા લોકધારિણા
રૂપં પ્રભાવમહતામ્ અપૂર્વં ધીમતાં વર ॥

દૃષ્ટ્વા હિ વિબુધશ્રેષ્ઠમ્ અપૂર્વમ્ અમિતૌજસમ્
તદ્ અશ્વશિરસં પુણ્યં બ્રહ્મા કિમ્ અકરોન્ મુને ॥

એતન્ નઃ સંશયં બ્રહ્મન્ પુરાણજ્ઞાનસંભવમ્
કથયસ્વોત્તમમતે મહાપુરુષનિર્મિતમ્
પાવિતાઃ સ્મ ત્વયા બ્રહ્મન્ પુણ્યાં કથયતા કથામ્ ॥

કથયિષ્યામિ તે સર્વં પુરાણં વેદસંમિતમ્
જગૌ યદ્ ભગવાન્ વ્યાસો રાજ્ઞો ધર્મસુતસ્ય વૈ ॥

શ્રુત્વાશ્વશિરસો મૂર્તિં દેવસ્ય હરિમેધસઃ
ઉત્પન્નસંશયો રાજા તમ્ એવ સમચોદયત્ ॥

યત્ તદ્ દર્શિતવાન્ બ્રહ્મા દેવં હયશિરોધરમ્
કિમર્થં તત્ સમભવદ્ વપુર્ દેવોપકલ્પિતમ્ ॥

યત્ કિંચિદ્ ઇહ લોકે વૈ દેહબદ્ધં વિશાં પતે
સર્વં પઞ્ચભિર્ આવિષ્ટં ભૂતૈર્ ઈશ્વરબુદ્ધિજૈઃ ॥

ઈશ્વરો હિ જગત્સ્રષ્ટા પ્રભુર્ નારાયણો વિરાટ્
ભૂતાન્તરાત્મા વરદઃ સગુણો નિર્ગુણો ઽપિ ચ
ભૂતપ્રલયમ્ અવ્યક્તં શૃણુષ્વ નૃપ_2-સત્તમ ॥

ધરણ્યામ્ અથ લીનાયામ્ અપ્સુ ચૈકાર્ણવે પુરા
જ્યોતિર્ભૂતે જલે ચાપિ લીને જ્યોતિષિ ચાનિલે ॥

વાયૌ ચાકાશસંલીને આકાશે ચ મનોઅનુગે
વ્યક્તે મનસિ સંલીને વ્યક્તે ચા-વ્યક્તતાં

અવ્યક્તે પુરુષં યાતે પુંસિ સર્વગતે_1 ઽપિ ચ
તમ એવાભવત્ સર્વં ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન ॥

તમસો બ્રહ્મ સંભૂતં તમોમૂલમ્ ઋતાત્મકમ્
તદ્ વિશ્વભાવસંજ્ઞાન્તં પૌરુષીં તનુમ્ આસ્થિતમ્ ॥

સો ઽનિરુદ્ધ ઇતિ પ્રોક્તસ્ તત્ પ્રધાનં પ્રચક્ષતે
તદ્ અવ્યક્તમ્ ઇતિ જ્ઞેયં ત્રિગુણં નૃપ_2-સત્તમ ॥

વિદ્યાસહાયવાન્ દેવો વિષ્વક્સેનો હરિઃ પ્રભુઃ

અપ્સ્વ્ એવ શયનં ચક્રે નિદ્રાયોગમ્ ઉપાગતઃ
જગતશ્ ચિન્તયન્ સૃષ્ટિં ચિત્રાં બહુગુણોદ્ભવામ્ ॥

તસ્ય ચિન્તયતઃ સૃષ્ટિં મહાન્ આત્મગુણઃ સ્મૃતઃ
અહંકારસ્ તતો જાતો બ્રહ્મા શુભચતુર્મુખઃ
હિરણ્યગર્ભો ભગવાન્ સર્વલોકપિતામહઃ ॥

પદ્મે ઽનિરુદ્ધાત્ સંભૂતસ્ તદા પદ્મનિભેક્ષણઃ
સહસ્રપત્રે દ્યુતિમાન્ ઉપવિષ્ટઃ સનાતનઃ ॥

દદૃશે ઽદ્ભુતસંકાશે લોકાન્ આપોમયાન્ પ્રભુઃ
સત્ત્વસ્થઃ પરમેષ્ઠી સ તતો ભૂતગણાન્ સૃજત્ ॥

પૂર્વમ્ એવ ચ પદ્મસ્ય પત્રે સૂર્યાંશુસપ્રભે
નારાયણકૃતૌ બિન્દૂ અપામ્ આસ્તાં ગુણોત્તરૌ ॥

તાવ્ અપશ્યત્ સ ભગવાન્ અનાદિનિધનો ઽચ્યુતઃ
એકસ્ તત્રાભવદ્ બિન્દુર્ મધ્વાભો રુચિરપ્રભઃ ॥

સ તામસો મધુર્ જાતસ્ તદા નારાયણાજ્ઞયા
કઠિનસ્ ત્વ્ અપરો બિન્દુઃ કૈટભો રાજસસ્ તુ સઃ ॥

તાવ્ અભ્યધાવતાં શ્રેષ્ઠૌ તમોરજગુણાન્વિતૌ
બલવન્તૌ ગદાહસ્તૌ પદ્મનાલાનુસારિણૌ ॥

દદૃશાતે ઽરવિન્દસ્થં બ્રહ્માણમ્ અમિતપ્રભમ્
સૃજન્તં પ્રથમં વેદાંશ્ ચતુરશ્ ચારુવિગ્રહાન્ ॥

તતો વિગ્રહવન્તૌ તૌ વેદાન્ દૃષ્ટ્વાસુરોત્તમૌ
સહસા જગૃહતુર્ વેદાન્ બ્રહ્મણઃ પશ્યતસ્ તદા ॥

અથ તૌ દાનવશ્રેષ્ઠૌ વેદાન્ ગૃહ્ય સનાતનાન્
રસાં વિવિશતુસ્ તૂર્ણમ્ ઉદક્પૂર્વે મહોદધૌ ॥

તતો હૃતેષુ વેદેષુ બ્રહ્મા કશ્મલમ્ આવિશત્
તતો વચનમ્ ઈશાનં પ્રાહ વેદૈર્ વિનાકૃતઃ ॥

વેદા મે પરમં ચક્ષુર્ વેદા મે પરમં બલમ્
વેદા મે પરમં ધામ વેદા મે બ્રહ્મ ચોત્તમમ્ ॥

મમ વેદા હૃતાઃ સર્વે દાનવાભ્યાં બલાદ્ ઇતઃ
અન્ધકારા હિ મે લોકા જાતા વેદૈર્ વિનાકૃતાઃ
વેદાન્ ઋતે હિ કિં કુર્યાં લોકાન્ વૈ સ્રષ્ટુમ્ ઉદ્યતઃ ॥

અહો બત મહદ્ દુઃખં વેદનાશનજં મમ
પ્રાપ્તં દુનોતિ હૃદયં તીવ્રશોકાય રન્ધયન્ ॥

કો હિ શોકાર્ણવે મગ્નં મામ્ ઇતો ઽદ્ય સમુદ્ધરેત્
વેદાંસ્ તાન્ આનયેન્ નષ્ટાન્ કસ્ય ચાહં પ્રિયો ભવે ॥

ઇત્ય્ એવં ભાષમાણસ્ય બ્રહ્મણો નૃપ_2-સત્તમ
હરેઃ સ્તોત્રાર્થમ્ ઉદ્ભૂતા બુદ્ધિર્ બુદ્ધિમતાં વર
તતો જગૌ પરં જપ્યં સાઞ્જલિપ્રગ્રહઃ પ્રભુઃ ॥

નમસ્ તે બ્રહ્મહૃદય નમસ્ તે મમ પૂર્વજ
લોકાદ્ય ભુવનશ્રેષ્ઠ સાંખ્યયોગનિધે વિભો ॥

વ્યક્તા-વ્યક્તકરા-ચિન્ત્ય ક્ષેમં પન્થાનમ્ આસ્થિત
વિશ્વભુક્ સર્વભૂતાનામ્ અન્તરાત્મન્ન્ અયોનિજ ॥

અહં પ્રસાદજસ્ તુભ્યં લોકધામ્ને સ્વયંભુવે
ત્વત્તો મે માનસં જન્મ પ્રથમં દ્વિજપૂજિતમ્ ॥

ચાક્ષુષં વૈ દ્વિતીયં મે જન્મ ચાસીત્ પુરાતનમ્
ત્વત્પ્રસાદાચ્ ચ મે જન્મ તૃતીયં વાચિકં મહત્ ॥

ત્વત્તઃ શ્રવણજં ચાપિ ચતુર્થં જન્મ મે વિભો
નાસિક્યં ચાપિ મે જન્મ ત્વત્તઃ પઞ્ચમમ્ ઉચ્યતે ॥

અણ્ડજં ચાપિ મે જન્મ ત્વત્તઃ ષષ્ઠં વિનિર્મિતમ્
ઇદં ચ સપ્તમં જન્મ પદ્મજં મે ઽમિતપ્રભ ॥

સર્ગે સર્ગે હ્ય્ અહં પુત્રસ્ તવ ત્રિગુણવર્જિતઃ
પ્રથિતઃ પુણ્ડરીકાક્ષ પ્રધાનગુણકલ્પિતઃ ॥

ત્વમ્ ઈશ્વરસ્વભાવશ્ ચ સ્વયંભૂઃ પુરુષોત્તમઃ
ત્વયા વિનિર્મિતો ઽહં વૈ વેદચક્ષુર્ વયોઅતિગઃ ॥

તે મે વેદા હૃતાશ્ ચક્ષુર્ અન્ધો જાતો ઽસ્મિ જાગૃહિ
દદસ્વ ચક્ષુષી મહ્યં પ્રિયો ઽહં તે પ્રિયો ઽસિ મે ॥

એવં સ્તુતઃ સ ભગવાન્ પુરુષઃ સર્વતોમુખઃ
જહૌ નિદ્રામ્ અથ તદા વેદકાર્યાર્થમ્ ઉદ્યતઃ
ઐશ્વરેણ પ્રયોગેણ દ્વિતીયાં તનુમ્ આસ્થિતઃ ॥

સુનાસિકેન કાયેન ભૂત્વા ચન્દ્રપ્રભસ્ તદા
કૃત્વા હયશિરઃ શુભ્રં વેદાનામ્ આલયં પ્રભુઃ ॥

તસ્ય મૂર્ધા સમભવદ્ દ્યૌઃ સનક્ષત્રતારકા
કેશાશ્ ચાસ્યાભવન્ દીર્ઘા રવેર્ અંશુસમપ્રભાઃ ॥

કર્ણાવ્ આકાશપાતાલે લલાટં ભૂતધારિણી
ગઙ્ગા સરસ્વતી પુણ્યા ભ્રુવાવ્ આસ્તાં મહાનદી ॥

ચક્ષુષી સોમસૂર્યૌ તે નાસા સંધ્યા પુનઃ સ્મૃતા
ઓંકારસ્ ત્વ્ અથ સંસ્કારો વિદ્યુજ્ જિહ્વા ચ નિર્મિતા ॥

દન્તાશ્ ચ પિતરો રાજન્ સોમપા ઇતિ વિશ્રુતાઃ
ગોલોકો બ્રહ્મલોકશ્ ચ ઓષ્ઠાવ્ આસ્તાં મહાત્મનઃ
ગ્રીવા ચાસ્યાભવદ્ રાજન્ કાલરાત્રિર્ ગુણોત્તરા ॥

એતદ્ ધયશિરઃ કૃત્વા નાનામૂર્તિભિર્ આવૃતમ્
અન્તર્દધે સ વિશ્વેશો વિવેશ ચ રસાં પ્રભુઃ ॥

રસાં પુનઃ પ્રવિષ્ટશ્ ચ યોગં પરમમ્ આસ્થિતઃ
શૈક્ષં સ્વરં સમાસ્થાય ઓમ્ ઇતિ પ્રાસૃજત્ સ્વરમ્ ॥

સ સ્વરઃ સાનુનાદી ચ સર્વગઃ_1 સ્નિગ્ધ એવ ચ
બભૂવાન્તર્મહીભૂતઃ સર્વભૂતગુણોદિતઃ ॥

તતસ્ તાવ્ અસુરૌ કૃત્વા વેદાન્ સમયબન્ધનાન્
રસાતલે વિનિક્ષિપ્ય યતઃ શબ્દસ્ તતો દ્રુતૌ ॥

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે રાજન્ દેવો હયશિરોધરઃ
જગ્રાહ વેદાન્ અખિલાન્ રસાતલગતાન્ હરિઃ
પ્રાદાચ્ ચ બ્રહ્મણે ભૂયસ્ તતઃ સ્વાં પ્રકૃતિં ગતઃ ॥

સ્થાપયિત્વા હયશિર ઉદક્પૂર્વે મહોદધૌ
વેદાનામ્ આલયશ્ ચાપિ બભૂવાશ્વશિરાસ્ તતઃ ॥

અથ કિંચિદ્ અપશ્યન્તૌ દાનવૌ મધુકૈટભૌ
પુનર્ આજગ્મતુસ્ તત્ર વેગિતૌ પશ્યતાં ચ તૌ
યત્ર વેદા વિનિક્ષિપ્તાસ્ તત્ સ્થાનં શૂન્યમ્ એવ ચ ॥

તત ઉત્તમમ્ આસ્થાય વેગં બલવતાં વરૌ
પુનર્ ઉત્તસ્થતુઃ શીઘ્રં રસાનામ્ આલયાત્ તદા
દદૃશાતે ચ પુરુષં તમ્ એવાદિકરં પ્રભુમ્ ॥

શ્વેતં ચન્દ્રવિશુદ્ધાભમ્ અનિરુદ્ધતનૌ સ્થિતમ્
ભૂયો ઽપ્ય્ અમિતવિક્રાન્તં નિદ્રાયોગમ્ ઉપાગતમ્ ॥

આત્મપ્રમાણરચિતે અપામ્ ઉપરિ કલ્પિતે
શયને નાગભોગાઢ્યે જ્વાલામાલાસમાવૃતે ॥

નિષ્કલ્મષેણ સત્ત્વેન સંપન્નં રુચિરપ્રભમ્
તં દૃષ્ટ્વા દાનવેન્દ્રૌ તૌ મહાહાસમ્ અમુઞ્ચતામ્ ॥

ઊચતુશ્ ચ સમાવિષ્ટૌ રજસા તમસા ચ તૌ
અયં સ પુરુષઃ શ્વેતઃ શેતે નિદ્રામ્ ઉપાગતઃ ॥

અનેન નૂનં વેદાનાં કૃતમ્ આહરણં રસાત્
કસ્યૈષ કો નુ ખલ્વ્ એષ કિં ચ સ્વપિતિ ભોગવાન્ ॥

ઇત્ય્ ઉચ્ચારિતવાક્યૌ તૌ બોધયામ્ આસતુર્ હરિમ્
યુદ્ધાર્થિનૌ તુ વિજ્ઞાય વિબુદ્ધઃ પુરુષોત્તમઃ ॥

નિરીક્ષ્ય ચાસુરેન્દ્રૌ તૌ તતો યુદ્ધે મનો દધે

અથ યુદ્ધં સમભવત્ તયોર્ નારાયણસ્ય ચ ॥

રજસ્તમોવિષ્ટતનૂ તાવ્ ઉભૌ મધુકૈટભૌ
બ્રહ્મણોપચિતિં કુર્વઞ્ જઘાન મધુસૂદનઃ ॥

તતસ્ તયોર્ વધેનાશુ વેદાપહરણેન ચ
શોકાપનયનં ચક્રે બ્રહ્મણઃ પુરુષોત્તમઃ ॥

તતઃ પરિવૃતો બ્રહ્મા હતારિર્ વેદસત્કૃતઃ
નિર્મમે સ તદા લોકાન્ કૃત્સ્નાન્ સ્થાવરજઙ્ગમાન્ ॥

દત્ત્વા પિતામહાયાગ્ર્યાં બુદ્ધિં લોકવિસર્ગિકીમ્
તત્રૈવાન્તર્દધે દેવો યત એવાગતો હરિઃ ॥

તૌ દાનવૌ હરિર્ હત્વા કૃત્વા હયશિરસ્ તનુમ્
પુનઃ પ્રવૃત્તિધર્માર્થં તામ્ એવ વિદધે તનુમ્ ॥

એવમ્ એષ મહાભાગો બભૂવાશ્વશિરા હરિઃ
પૌરાણમ્ એતદ્ આખ્યાતં રૂપં વરદં ઐશ્વરમ્ ॥

યો હ્ય્ એતદ્ બ્રાહ્મણો નિત્યં શૃણુયાદ્ ધારયેત વા
ન તસ્યાધ્યયનં નાશમ્ ઉપગચ્છેત્ કદાચન ॥

આરાધ્ય તપસોગ્રેણ દેવં હયશિરોધરમ્
પાઞ્ચાલેન ક્રમઃ પ્રાપ્તો રામેણ પથિ દેશિતે ॥

એતદ્ ધયશિરો રાજન્ન્ આખ્યાનં તવ કીર્તિતમ્
પુરાણં વેદસમિતં યન્ માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥

યાં યામ્ ઇચ્છેત્ તનું દેવઃ કર્તું કાર્યવિધૌ ક્વચિત્
તાં તાં કુર્યાદ્ વિકુર્વાણઃ સ્વયમ્ આત્માનમ્ આત્મના ॥

એષ વેદનિધિઃ શ્રીમાન્ એષ વૈ તપસો નિધિઃ
એષ યોગશ્ ચ સાંખ્યં ચ બ્રહ્મ ચાગ્ર્યં હરિર્ વિભુઃ ॥

નારાયણપરા વેદા યજ્ઞા નારાયણાત્મકાઃ
તપો નારાયણપરં નારાયણપરા ગતિઃ ॥

નારાયણપરં સત્યમ્ ઋતં નારાયણાત્મકમ્
નારાયણપરો ધર્મઃ પુનરાવૃત્તિદુર્લભઃ ॥

પ્રવૃત્તિલક્ષણશ્ ચૈવ ધર્મો નારાયણાત્મકઃ
નારાયણાત્મકો ગન્ધો ભૂમૌ શ્રેષ્ઠતમઃ સ્મૃતઃ ॥

અપાં ચૈવ ગુણો રાજન્ રસો નારાયણાત્મકઃ
જ્યોતિષાં ચ ગુણો રૂપં સ્મૃતં નારાયણાત્મકમ્ ॥

નારાયણાત્મકશ્ ચાપિ સ્પર્શો વાયુગુણઃ સ્મૃતઃ
નારાયણાત્મકશ્ ચાપિ શબ્દ આકાશસંભવઃ ॥

મનશ્ ચાપિ તતો ભૂતમ્ અવ્યક્તગુણલક્ષણમ્
નારાયણપરઃ કાલો જ્યોતિષામ્ અયનં ચ યત્ ॥

નારાયણપરા કીર્તિઃ શ્રીશ્ ચ લક્ષ્મીશ્ ચ દેવતાઃ
નારાયણપરં સાંખ્યં યોગો નારાયણાત્મકઃ ॥

કારણં પુરુષો યેષાં પ્રધાનં ચાપિ કારણમ્
સ્વભાવશ્ ચૈવ કર્માણિ દૈવં યેષાં ચ કારણમ્ ॥

પઞ્ચકારણસંખ્યાતો નિષ્ઠા સર્વત્ર વૈ હરિઃ
તત્ત્વં જિજ્ઞાસમાનાનાં હેતુભિઃ સર્વતોમુખૈઃ ॥

તત્ત્વમ્ એકો મહાયોગી હરિર્ નારાયણઃ પ્રભુઃ
સબ્રહ્મકાનાં લોકાનામ્ ઋષીણાં ચ મહાત્મનામ્ ॥

સાંખ્યાનાં યોગિનાં ચાપિ યતીનામ્ આત્મવેદિનામ્
મનીષિતં વિજાનાતિ કેશવો ન તુ તસ્ય તે ॥

યે કેચિત્ સર્વલોકેષુ દૈવં પિત્ર્યં ચ કુર્વતે
દાનાનિ ચ પ્રયચ્છન્તિ તપ્યન્તિ ચ તપો મહત્ ॥

સર્વેષામ્ આશ્રયો વિષ્ણુર્ ઐશ્વરં વિધિમ્ આસ્થિતઃ
સર્વભૂતકૃતાવાસો વાસુદેવેતિ ચોચ્યતે ॥

અયં હિ નિત્યઃ પરમો મહર્2ષિર્
મહાવિભૂતિર્ ગુણવાન્ નિર્ગુણાખ્યઃ
ગુણૈશ્ ચ સંયોગમ્ ઉપૈતિ શીઘ્રં
કાલો યથર્2તાવ્ ઋતુસંપ્રયુક્તઃ

નૈવાસ્ય વિન્દન્તિ ગતિં મહાત્મનો
ન ચાગતિં કશ્ચિદ્ ઇહાનુપશ્યતિ
જ્ઞાનાત્મકાઃ સંયમિનો મહર્2ષયઃ
પશ્યન્તિ નિત્યં પુરુષં ગુણાધિકમ્