Narasimha Purana · Chapter 64

satyaṃ kecit praśaṃsanti tapaḥ śaucaṃ tathāpare
sāṃkhyaṃ kecit praśaṃsanti yogam anye pracakṣate //

jñānaṃ kecit praśaṃsanti samaloṣṭāśmakāñcanāḥ
kṣamāṃ kecit praśaṃsanti tathaiva ca dayārjavam //

kecid dānaṃ praśaṃsanti kecid āhuḥ paraṃ śubham
samyagjñānaṃ paraṃ kecit kecid vairāgyam uttamam //

agniṣṭomādikarmāṇi tathā kecit paraṃ viduḥ
ātmadhyānaṃ paraṃ kecit sāṃkhyatattvārthavedinaḥ //

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ caturṇām iha kevalam
upāyaḥ padabhedena bahudhaivaṃ pracakṣyate //

evaṃ cāvasthite loke kṛtyākṛtyavidhau narāḥ
vyāmoham eva gacchanti vimuktāḥ pāpakarmabhiḥ //

yad eteṣu paraṃ kṛtyam anuṣṭheyaṃ mahātmabhiḥ
vaktum arhasi sarvajña mama sarvārthasādhakam //

śrūyatām idam atyantaṃ gūḍhaṃ saṃsāramocanam
atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam //

puṇḍarīkasya saṃvādaṃ devarṣer nāradasya ca
brāhmaṇaḥ śrutasaṃpannaḥ puṇḍarīko mahāmatiḥ //

āśrame prathame tiṣṭhan gurūṇāṃ vaśagaḥ sadā
jitendriyo jitakrodhaḥ saṃdhyopāsanadhiṣṭhitaḥ //

vedavedāṅganipuṇaḥ śāstreṣu ca vicakṣaṇaḥ
samidbhiḥ sādhuyatnena sāyaṃ prātar hutāśanam //

dhyātvā yajñapatiṃ viṣṇuṃ samyag ārādhayan vibhum
tapassvādhyāyanirataḥ sākṣād brahmasuto yathā //

udakendhanapuṣpārthair asakṛt tarpayan gurūn
mātāpitṛbhyāṃ śuśrūṣur bhikṣāhārī janapriyaḥ //

brahmavidyām adhīyāṇaḥ prāṇāyāmaparāyaṇaḥ tasya sarvārthabhūtasya saṃsāre 'tyantaniḥspṛhā
buddhir āsīn mahārāja saṃsārārṇavatāraṇī pitaraṃ mātaraṃ caiva bhrātṛn atha pitāmahān //

pitṛvyān mātulāṃś caiva sakhīn saṃbandhibāndhavān
parityajya mahodāras tṛṇānīva yathāsukham //

vicacāra mahīm etāṃ śākamūlaphalāśanaḥ
anityaṃ yauvanaṃ rūpam āyuṣyaṃ dravyasaṃcayam //

iti saṃcintyamānena trailokyaṃ loṣṭhavat smṛtam
purāṇoditamārgeṇa sarvatīrthāni vai mune //

gamiṣyāmi yathākālam iti niścitamānasaḥ
gaṅgāṃ ca yamunāṃ caiva gomatīm atha gaṇḍakīm //

śatadrūṃ ca payoṣṇīṃ ca sarayūṃ ca sarasvatīm
prayāgaṃ narmadāṃ caiva mahānadyo nadān api //

gayāṃ ca vindhyatīrthāni himavatprabhavāṇi ca
anyāni ca mahātejās tīrtāni sa mahāvrataḥ //

saṃcacāra mahābāhur yathākālaṃ yathāvidhi
kadācit prāptavān vīraḥ śālagrāmaṃ tapodhanaḥ //

puṇḍarīko mahābhāgaḥ puṇyakarmavaśānugaḥ
āsevyamānam ṛṣibhis tattvavidbhis tapodhanaiḥ //

munīnām āśramaṃ ramyaṃ purāṇeṣu ca viśrutam
bhūṣitaṃ cakranadyā ca cakrāṅkitaśilātalam //

ramyaṃ viviktaṃ vistīrṇaṃ sadā cittaprasādakam
kecic cakrāṅkitās tasmin prāṇinaḥ puṇyadarśanāḥ //

vicaranti yathākāmaṃ puṇyatīrthaprasaṅginaḥ
tasmin kṣetre mahāpuṇye śālagrāme mahāmatiḥ //

puṇḍarīkaḥ prasannātmā tīrthāni samasevata
snātvā devahrade tīrthe sarasvatyāṃ ca suvrataḥ //

jātismaryāṃ cakrakuṇḍe cakranadyāsṛteṣv api
tathānyāny api tīrthāni tasminn eva cacāra saḥ //

tataḥ kṣetraprabhāveṇa tīrthānāṃ caiva tejasā
manaḥ prasādam agamat tasya tasmin mahātmanaḥ //

so 'pi tīrthe viśuddhātmā dhyānayogaparāyaṇaḥ
tatraiva siddhim ākāṅkṣan samārādhya jagatpatim //

śāstroktena vidhānena bhaktyā paramayā yutaḥ
uvāsa ciram ekākī nirdvandvaḥ saṃyatendriyaḥ //

śākamūlaphalāhāraḥ saṃtuṣṭaḥ samadarśanaḥ
yamaiś ca niyamaiś caiva tathā cāsanabandhanaiḥ //

prāṇāyāmaiḥ sutīkṣṇaiś ca pratyāhāraiś ca saṃtataiḥ
dhāraṇābhis tathā dhyānaiḥ samādhibhir atandritaḥ //

yogābhyāsaṃ tadā samyak cakre vigatakalmaṣaḥ
ārādhya devadeveśaṃ tadgatenāntarātmanā //

puṇḍarīko mahābhāgaḥ puruṣārthaviśāradaḥ
prasādaṃ param ākāṅkṣan viṣṇos tadgatamānasaḥ //

tasya tasmin nivasataḥ śālagrāme mahātmanaḥ
puṇḍarīkasya rājendra kālo 'gacchan mahāṃs tataḥ //

mune kadācit taṃ deśaṃ nāradaḥ paramārthavit
jagāma sumahātejāḥ sākṣādādityasaṃnibhaḥ //

taṃ draṣṭukāmo devarṣiḥ puṇḍarīkaṃ taponidhim
viṣṇubhaktiparītātmā vaiṣṇavānāṃ hite rataḥ //

sa dṛṣṭvā nāradaṃ prāptaṃ sarvatejaḥ prabhānvitam
mahāmatiṃ mahāprājñaṃ sarvāgamaviśāradam //

prāñjaliḥ praṇato bhūtvā prahṛṣṭenāntarātmanā
arghaṃ dattvā yathāyogyaṃ praṇāmam akarot tataḥ //

ko 'yam atyadbhutākāras tejasvī hṛdyaveṣadhṛk
ātodyahastaḥ sumukho jaṭāmaṇḍalabhūṣaṇaḥ //

vivasvān atha vā vahnir indro varuṇa eva vā
iti saṃcintayan vipraḥ papraccha paramadyutiḥ //

ko bhavān iha saṃprāptaḥ kuto vā paramadyute
tvaddarśanaṃ hy apuṇyānāṃ prāyeṇa bhuvi durlabham //

nārado 'ham anuprāptas tvaddarśanakutūhalāt
puṇḍarīka harer bhaktas tvādṛśaḥ satataṃ dvija //

smṛtaḥ saṃbhāṣito vāpi pūjito vā dvijottama
punāti bhagavadbhaktaś cāṇḍālo 'pi yadṛcchayā //

dāso 'haṃ vāsudevasya devadevasya śārṅgiṇah
ityukto nāradenāsau bhaktiparyākulātmanā //

provāca madhuraṃ vipras taddarśanasuvismitaḥ //

dhanyo 'haṃ dehinām adya supūjyo 'haṃ surair api //

kṛtārthāḥ pitaro me 'dya saṃprātaṃ janmaṇaḥ phalam
anugṛhṇīṣva devarṣe tvadbhaktasya viśeṣataḥ //

kiṃ kiṃ karomy ahaṃ vidvan bhrāmyamāṇaḥ svakarmabhiḥ
kartavyaṃ paramaṃ guhyam upadeṣṭuṃ tvam arhasi //

tvaṃ gatiḥ saravalokānāṃ vaiṣṇavānāṃ viśeṣataḥ //

anekānīha śāstrāṇi karmāṇi ca tathā dvija //

dharmamārgāś ca bahavas tathaiva prāṇinaḥ smṛtāḥ
vailakṣaṇyaṃ ca jagatas tasmād eva dvijottama //

avyaktāj jāyate sarvaṃ sarvātmakam idaṃ jagat
ity evaṃ prāhur apare tatraiva layam eva ca //

ātmāno bahavo proktā nityāḥ sarvagatās tathā
anyair matimatāṃ śreṣṭha tattvālokanatatparaiḥ //

evamādy anusaṃcintya yathāmati yathāśrutam
vadanti ṛṣayaḥ sarve nānāmataviśāradāḥ //

śṛṇuṣvāvahito brahman kathayāmi tavānagha
paramārtham idaṃ guhyaṃ ghorasaṃsāramocanam //

anāgatam atītaṃ ca viprakṛṣṭam atīva yat
na gṛhṇāti nṛṇāṃ dṛṣṭir vartamānārthaniścitā //

śṛṇuṣvāvahitaṃ tāta kathayāmi tavānagha
yat proktaṃ brahmaṇā pūrvaṃ pṛcchato mama suvrata //

kadācid brahmalokasthaṃ padmayoniṃ pitāmaham
praṇipatya yathānyāyaṃ pṛṣṭavān aham avyayam //

kiṃ taj jñānaṃ paraṃ deva kaś ca yogaḥ paras tathā
etan me tattvataḥ sarvaṃ tvam ācakṣva pitāmaha //

yaḥ paraḥ prakṛteḥ proktaḥ puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ
sa eva sarvabhūtānāṃ nara ity abhidhīyate //

narāj jātāni tattvāni nārāṇīti tato viduḥ
tāny eva cāyanaṃ tasya tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ //

nārāyaṇāj jagat sarvaṃ sargakāle prajāyate
tasminn eva punas tac ca pralaye saṃpralīyate //

nārāyaṇaḥ paraṃ brahma tattvaṃ nārāyaṇaḥ param
nārāyaṇaḥ paraṃ jyotir ātmā nārāyaṇaḥ paraḥ //

parād api paraś cāsau tasmān nātiparaṃ mune
yac ca kiṃcij jagaty asmin dṛśyate śrūyate 'pi vā //

antar bahiś ca tat sarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ
evaṃ viditvā taṃ devāḥ sākāraṃ vyāharan muhuḥ //

namo nārāyaṇāyeti dhyātvā cānanyamānasāḥ
kiṃ tasya dānaiḥ kiṃ tīrthaiḥ kiṃ tapobhiḥ kim adhvaraiḥ //

yo nityaṃ dhyāyate devaṃ nārāyaṇam ananyadhīḥ
etaj jñānaṃ varaṃ nāto yogaś caiva paras tathā //

parasparaviruddhārthaiḥ kim anyaiḥ śāstravistaraiḥ
bahavo 'pi yathā mārgā viśanty evaṃ mahat puram //

tathā jñānāni sarvāṇi praviśanti tam īśvaram
sa hi sarvagato devaḥ sūkṣmo 'vyaktaḥ sanātanaḥ //

jagadādir anādyantaḥ svayaṃbhūr bhūtabhāvanaḥ
viṣṇur vibhur acintyātmā nityaḥ sadasadātmakaḥ //

vāsudevojagadvāsaḥ purāṇaḥ kavir avyayaḥ
yasmāt prāptaṃ sthitiṃ kṛtsnaṃ trailokyaṃ sacarācaram //

tasmāt sa bhagavān devo viṣṇur ity abhidhīyate
yasmād vā sarvabhūtānāṃ tattvādyānāṃ yugakṣaye //

tasmin nivāsaḥ saṃsarge vāsudevas tatas tu saḥ
tam āhuḥ puruṣaṃ kecit kecid īśvaram avyayam //

vijñānamātraṃ kecic ca kecid brahma paraṃ tathā
kecit kālam anādyantaṃ kecij jīvaṃ sanātanam //

kecic ca paramātmānaṃ kecic caivam anāmayam
kecit kṣetrajñam ity āhuḥ kecit ṣaḍviṃśakaṃ tathā //

aṅguṣṭhamātraṃ kecic ca kecit padmarajoupamam
ete cānye ca munibhiḥ saṃjñābhedāḥ pṛthagvidhāḥ //

śāstreṣu kathitā viṣṇor lokavyāmohakārakāḥ
ekaṃ yadi bhavec chāstraṃ jñānaṃ niḥsaṃśayaṃ bhavet //

bahutvād iha śātrāṇāṃ jñānatattvaṃ sudurlabham
āloḍya sarvaśāstrāṇi vicārya ca punaḥ punaḥ //

idam ekaṃ suniṣpannaṃ dhyeyo nārāyaṇaḥ sadā
tyaktvā vyāmohakān sarvān tasmāc chāstrārthavistarān //

ananyacetā dhyāyasva nārāyaṇam atandritaḥ
evaṃ jnātvā tu satataṃ devadevaṃ tam avyayam //

kṣipraṃ yāsyasi tatraiva sāyujyaṃ nātra saṃśayaḥ
śrutvedaṃ brahmaṇā proktaṃ jñānayogaṃ sudurlabham //

tato 'ham āsaṃ viprendra nārāyaṇaparāyaṇaḥ
namo nārāyaṇāyeti ye vidur brahma śāśvatam //

antakāle japantas te yānti viṣṇoḥ paraṃ padam
tasmān nārāyaṇas tāta paramātmā sanātanaḥ //

ananyamanasā nityaṃ dhyeyas tattvavicintakaiḥ
nārāyaṇo jagadvyāpī paramātmā sanātanaḥ //

jagatāṃ sṛṣṭisaṃhāra paripālanatatparaḥ
śravaṇāt paṭhanāc caiva nididhyāsanatatparaiḥ //

ārādhyaḥ sarvathā brahman puruṣeṇa hitaiṣiṇā
niḥspṛhā nityasaṃtuṣṭā jñāninaḥ saṃyatendriyāḥ //

nirmamā nirahaṃkārā rāgadveṣavivarjitāḥ
apakṣapatitāḥ śāntāḥ sarvasaṃkalpavarjitāḥ //

dhyānayogaparā brahman te paśyanti jagatpatim
tyaktatrayā mahātmāno vāsudevaṃ hariṃ gurum //

kīrtayanti jagannāthaṃ te paśyanti jagatpatim
tasmāt tvam api viprendra nārāyaṇaparo bhava //

tadanyaḥ ko mahodāraḥ prārthitaṃ dātum īśvaraḥ
helayā kīrtito yo vai svaṃ padaṃ diśati dvija //

api kāryas tvayā caiva japaḥ svādhyāya eva ca
tam evoddiśya deveśaṃ kuru nityam atandritaḥ //

kiṃ tatra bahubhir mantraiḥ kiṃ tatra bahubhir vrataiḥ
namo nārāyaṇāyeti mantraḥ sarvārthasādhakaḥ //

cīravāsā jaṭadhārī tridaṇḍī muṇḍa eva vā
bhūṣito vā dvijaśreṣṭha na liṅgaṃ dharmakāraṇam //

ye nṛsaṃśā durātmānaḥ pāpācāraratāḥ sadā
te 'pi yānti paraṃ sthānaṃ narā nārāyaṇāśrayāḥ //

janmāntarasahasreṣu yasya syād buddhir īdṛśī
dāso 'ha.m vāsudevasya devadevasya śārṅgiṇaḥ //

prayāti viṣṇusālokyaṃ puruṣo nātra saṃśayaḥ
kiṃ punas tatgataprāṇaḥ puruṣa saṃyatendriyaḥ //

ity uktvā devadevarṣis tatraivāntaradhīyata
paropakāraniratas trailokyasyaikabhūṣaṇaḥ //

puṇḍarīko 'pi dharmātmā nārāyaṇaparāyaṇaḥ
namo 'stu keśavāyeti punaḥ punar udīrayan //

prasīdasva mahāyoginn idam uccārya sarvadā
hṛtpuṇḍarīke govindaṃ pratiṣṭhāpya janārdanam //

tapassiddhikare 'raṇye śālagrāme tapodhanaḥ
uvāsa ciram ekākī puruṣārthavicakṣaṇaḥ //

svapne 'pi keśavād anyan na paśyati mahātapāḥ
nidrāpi tasya naivāsīt puruṣārthavirodhinī //

tapasā brahmacaryeṇa śaucena ca viśeṣataḥ
janmajanmāntarārūḍha saṃskāreṇa ca sa dvijaḥ //

prasādād devadevasya sarvalokaikasākṣiṇaḥ
avāpa paramāṃ siddhiṃ vaiṣṇavīṃ vītakalmaṣaḥ //

siṃhavyāghrās tathānye 'pi mṛgāḥ prāṇivihiṃsakāḥ
virodhaṃ sahajaṃ hitvā sametās tasya saṃnidhau
nivasanti dvijaśreṣṭha praśāntendriyavṛttayaḥ //

tataḥ kadācid bhagavān puṇḍarīkasya dhīmataḥ
prādur āsīj jagannāthaḥ puṇḍarīkāyatekṣaṇaḥ //

śaṅkhacakragadāpāṇiḥ pītavāsāḥ sragujjvalaḥ
śrīvatsavakṣāḥ śrīvāsaḥ kaustubhena vibhūṣitaḥ //

āruhya garuḍaṃ śrīmān añjanācalasaṃnibhaḥ
meruśṛṅgam ivāruḍhaḥ kālameghas taḍiddyutiḥ //

rājatenātapatreṇa muktādāmavilambinā
virājamāno deveśaś cāmaravyajanādibhiḥ //

taṃ dṛṣṭvā devadeveśaṃ puṇḍarīkaḥ kṛtāñjaliḥ
papāta śirasā bhūmau sādhvasāvanato dvijaḥ //

pipann iva hṛṣīkeśaṃ nayanābhyāṃ samākulaḥ
jagāma mahatīṃ tṛptiṃ puṇḍarīkas tadānaghaḥ //

tam evālokayan vīraś ciraprārthitadarśanaḥ
tatas tam āha bhagavān padmanābhas trivikramaḥ //

prīto 'smi vatsa bhadraṃ te puṇḍarīka mahāmate
varaṃ vṛṇīṣva dāsyāmi yat te manasi vartate //

etac chrutvā tu vacanaṃ devadevena bhāṣitam
idaṃ vijñāpayam āsa puṇḍarīko mahāmatiḥ //

kvāham atyantadurbuddhiḥ kva cātmahitavīkṣaṇam
yad dhitaṃ mama deveśa tad ājñāpaya mādhava //

evam ukto 'tha bhagavān suprītaḥ punar abravīt
puṇḍarīkaṃ mahābhāgaṃ kṛtāñjalim upasthitam //

āgaccha kuśalaṃ te 'stu mayaiva saha suvrata
madrūpadhārī nityātmā mamaiva pārṣado bhava //

evam uktavati prītyā śrīdhare bhaktavatsale
devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ca //

devāḥ sendrās tathā siddhāḥ sādhu sādhv ity athābruvan
jaguś ca siddhagandharvāḥ kiṃnarāś ca viśeṣataḥ //

athainaṃ samupādāya vāsudevo jagatpatiḥ
jagāma garuḍārūḍhaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ //

tasmāt tvam api viprendra viṣṇubhaktisamanvitaḥ
taccittas tadgataprāṇas tadbhaktānāṃ hite rataḥ //

arcayitvā yathāyogaṃ bhajasva puruṣottamam
śṛṇuṣva tatkathāḥ puṇyāḥ sarvapāpapraṇāśinīḥ //

yenopāyena viprendra viṣṇuḥ sarveśvareśvaraḥ
prīto bhavati viśvātmā tat kuruṣva suvistaram //

aśvamedhasahasreṇa vājapeyaśatair api
nāpnuvanti gatiṃ puṇyāṃ nārāyaṇaparāṅmukhāḥ //

ajaram amaram ekaṃ dhyeyam ādyantaśūnyaṃ saguṇaviguṇam ādyaṃ sthūlam atyantasūkṣmam
nirupamam upameyaṃ yogināṃ jñānagamyaṃ tribhuvanagurum īśaṃ tvāṃ prapanno 'smi viṣṇo //