Narada Smriti · Chapter v5

abhyupetya tu śuśrūṣāṃ yas tāṃ na pratipadyate /
aśuśrūṣābhyupetyaitad vivādapadam ucyate //

śuśrūṣakaḥ pañcavidhaḥ śāstre dṛṣṭo manīṣibhiḥ /
caturvidhaḥ karmakaras teṣāṃ dāsās tripañcakāḥ //

śiṣyāntevāsibhṛtakāś caturthas tv adhikarmakṛt /
ete karmakarāḥ proktā dāsās tu gṛhajādayaḥ //

sāmānyam asvatantratvam eṣām āhur manīṣiṇaḥ /
jātikarmakṛtas tūkto viśeṣo vṛttir eva ca //

karmāpi dvividhaṃ jñeyam aśubhaṃ śubham eva ca /
aśubhaṃ dāsakarmoktaṃ śubhaṃ karmakṛtāṃ smṛtam //

gṛhadvārāśucisthāna rathyāvaskaraśodhanam /
guhyāṅgasparśanocchiṣṭa viṇmūtragrahaṇojjhanam //

iṣṭataḥ svāminaś cāṅgair upasthānam athāntataḥ /
aśubhaṃ karma vijñeyaṃ śubham anyad ataḥ param //

ā vidyāgrahaṇāc chiṣyaḥ śuśrūṣet prayato gurum /
tadvṛttir gurudāreṣu guruputre tathaiva ca //

brahmacārī cared bhaikṣam adhaḥśāyy analaṅkṛtaḥ /
jaghanyaśāyī sarveṣāṃ pūrvotthāyī guror gṛhe //

nāsaṃdiṣṭaḥ pratiṣṭheta tiṣṭhed vāpi guruṃ kvacit /
saṃdiṣṭaḥ karma kurvīta śaktaś ced avicārayan //

yathākālam adhīyīta yāvan na vimanā guruḥ /
āsīno 'dho guroḥ kūrce phalake vā samāhitaḥ //

anuśāsyaś ca guruṇā na ced anuvidhīyate /
avadhenāthavā hanyāt rajjvā veṇudalena vā //

bhṛśaṃ na tāḍayed enaṃ nottamāṅge na vakṣasi /
anuśāsyātha viśvāsyaḥ śāsyo rājñānyathā guruḥ //

samāvṛttaś ca gurave pradāya gurudakṣiṇām /
pratīyāt svagṛhān eṣā śiṣyavṛttir udāhṛtā //

svaśilpam icchann āhartuṃ bāndhavānām anujñayā /
ācāryasya vased ante kālaṃ kṛtvā suniścitam //

ācāryaḥ śikṣayed enaṃ svagṛhād dattabhojanam /
na cānyat kārayet karma putravac cainam ācaret //

śikṣayantam aduṣṭaṃ ca yas tv ācāryaṃ parityajet /
balād vāsayitavyaḥ syād vadhabandhau ca so 'rhati //

śikṣito 'pi kṛtaṃ kālam antevāsī samāpnuyāt /
tatra karma ca yat kuryād ācāryasyaiva tatphalam //

gṛhītaśilpaḥ samaye kṛtvācāryaṃ pradakṣiṇam /
śaktitaś cānumānyainam antevāsī nivartayet //

bhṛtakas trividho jñeya uttamo madhyamo 'dhamaḥ /
śaktibhaktyanurūpā syād eṣāṃ karmāśrayā bhṛtiḥ //

uttamas tv āyudhīyo 'tra madhyamas tu kṛṣīvalaḥ /
adhamo bhāravāhaḥ syād ity evaṃ trividho bhṛtaḥ //

artheṣv adhikṛto yaḥ syāt kuṭumbasya tathopari /
so 'dhikarmakaro jñeyaḥ sa ca kauṭumbikaḥ smṛtaḥ //

śubhakarmakarās tv ete catvāraḥ samudāhṛtāḥ /
jaghanyakarmabhājas tu śeṣā dāsās tripañcakāḥ //

gṛhajātas tathā krīto labdho dāyād upāgataḥ /
anākālabhṛtas tadvad ādhattaḥ svāminā ca yaḥ //

mokṣito mahataś carṇāt prāpto yuddhāt paṇe jitaḥ /
tavāham ity upagataḥ pravrajyāvasitaḥ kṛtaḥ //

bhaktadāsaś ca vijñeyas tathaiva vaḍavābhṛtaḥ /
vikretā cātmanaḥ śāstre dāsāḥ pañcadaśā smṛtāḥ //

tatra pūrvaś caturvargo dāsatvān na vimucyate /
prasādād svāmino 'nyatra dāsyam eṣāṃ kramāgatam //

yaś caiṣāṃ svāminaṃ kaścin mokṣayet prāṇasaṃśayāt /
dāsatvāt sa vimucyeta putrabhāgaṃ labheta ca //

anākālabhṛto dāsyān mucyate goyugaṃ dadat /
saṃbhakṣitaṃ yad durbhikṣe na tac chudhyeta karmaṇā //

ādhatto 'pi dhanaṃ dattvā svāmī yady enam uddharet /
athopagamayed enaṃ sa vikrītād anantaraḥ //

dattvā tu sodayam ṛṇaṃ ṛṇī dāsyāt pramucyate /
kṛtakālābhyupagamāt kṛtako 'pi vimucyate //

tavāham ity upagato yuddhaprāptaḥ paṇe jitaḥ /
pratiśīrṣapradānena mucyate tulyakarmaṇā //

rājña eva tu dāsaḥ syāt pravrajyāvasito naraḥ /
na tasya pratimokṣo 'sti na viśuddhiḥ kathaṃcana //

bhaktasyopekṣaṇāt sadyo bhaktadāsaḥ pramucyate /
nigrahād vaḍavāyāś ca mucyate vaḍavābhṛtaḥ //

vikrīṇīte ya ātmānaṃ svatantraḥ san narādhamaḥ /
sa jaghanyataras teṣāṃ naiva dāsyāt pramucyate //

caurāpahṛtavikrītā ye ca dāsīkṛtā balāt /
rājñā mokṣayitavyās te dāsatvaṃ teṣu neṣyate //

varṇānāṃ prātilomyena dāsatvaṃ na vidhīyate /
svadharmatyāgino 'nyatra dāravad dāsatā matā //

tavāham iti cātmānaṃ yo 'svatantraḥ prayacchati /
na sa taṃ prāpnuyāt kāmaṃ pūrvasvāmī labheta tam //

adhanās traya evoktā bhāryā dāsas tathā sutaḥ /
yat te samadhigacchanti yasya te tasya tad dhanam //

svadāsam icched yaḥ kartum adāsaṃ prītamānasaḥ /
skandhād ādāya tasyāpi bhindyāt kumbhaṃ sahāmbhasā //

akṣatābhiḥ sapuṣpābhir mūrdhany enam avākiret /
adāsa iti coktvā triḥ prāṅmukhaṃ tam athotsṛjet //

tataḥprabhṛti vaktavyaḥ svāmyanugrahapālitaḥ /
bhojyānnaḥ pratigṛhyaś ca bhavaty abhimataś ca saḥ //