નારદસ્મૃતિ · અધ્યાય v5

અભ્યુપેત્ય તુ શુશ્રૂષાં યસ્ તાં ન પ્રતિપદ્યતે ।
અશુશ્રૂષાભ્યુપેત્યૈતદ્ વિવાદપદમ્ ઉચ્યતે ॥

શુશ્રૂષકઃ પઞ્ચવિધઃ શાસ્ત્રે દૃષ્ટો મનીષિભિઃ ।
ચતુર્વિધઃ કર્મકરસ્ તેષાં દાસાસ્ ત્રિપઞ્ચકાઃ ॥

શિષ્યાન્તેવાસિભૃતકાશ્ ચતુર્થસ્ ત્વ્ અધિકર્મકૃત્ ।
એતે કર્મકરાઃ પ્રોક્તા દાસાસ્ તુ ગૃહજાદયઃ ॥

સામાન્યમ્ અસ્વતન્ત્રત્વમ્ એષામ્ આહુર્ મનીષિણઃ ।
જાતિકર્મકૃતસ્ તૂક્તો વિશેષો વૃત્તિર્ એવ ચ ॥

કર્માપિ દ્વિવિધં જ્ઞેયમ્ અશુભં શુભમ્ એવ ચ ।
અશુભં દાસકર્મોક્તં શુભં કર્મકૃતાં સ્મૃતમ્ ॥

ગૃહદ્વારાશુચિસ્થાન રથ્યાવસ્કરશોધનમ્ ।
ગુહ્યાઙ્ગસ્પર્શનોચ્છિષ્ટ વિણ્મૂત્રગ્રહણોજ્ઝનમ્ ॥

ઇષ્ટતઃ સ્વામિનશ્ ચાઙ્ગૈર્ ઉપસ્થાનમ્ અથાન્તતઃ ।
અશુભં કર્મ વિજ્ઞેયં શુભમ્ અન્યદ્ અતઃ પરમ્ ॥

આ વિદ્યાગ્રહણાચ્ છિષ્યઃ શુશ્રૂષેત્ પ્રયતો ગુરુમ્ ।
તદ્વૃત્તિર્ ગુરુદારેષુ ગુરુપુત્રે તથૈવ ચ ॥

બ્રહ્મચારી ચરેદ્ ભૈક્ષમ્ અધઃશાય્ય્ અનલઙ્કૃતઃ ।
જઘન્યશાયી સર્વેષાં પૂર્વોત્થાયી ગુરોર્ ગૃહે ॥

નાસંદિષ્ટઃ પ્રતિષ્ઠેત તિષ્ઠેદ્ વાપિ ગુરું ક્વચિત્ ।
સંદિષ્ટઃ કર્મ કુર્વીત શક્તશ્ ચેદ્ અવિચારયન્ ॥

યથાકાલમ્ અધીયીત યાવન્ ન વિમના ગુરુઃ ।
આસીનો ઽધો ગુરોઃ કૂર્ચે ફલકે વા સમાહિતઃ ॥

અનુશાસ્યશ્ ચ ગુરુણા ન ચેદ્ અનુવિધીયતે ।
અવધેનાથવા હન્યાત્ રજ્જ્વા વેણુદલેન વા ॥

ભૃશં ન તાડયેદ્ એનં નોત્તમાઙ્ગે ન વક્ષસિ ।
અનુશાસ્યાથ વિશ્વાસ્યઃ શાસ્યો રાજ્ઞાન્યથા ગુરુઃ ॥

સમાવૃત્તશ્ ચ ગુરવે પ્રદાય ગુરુદક્ષિણામ્ ।
પ્રતીયાત્ સ્વગૃહાન્ એષા શિષ્યવૃત્તિર્ ઉદાહૃતા ॥

સ્વશિલ્પમ્ ઇચ્છન્ન્ આહર્તું બાન્ધવાનામ્ અનુજ્ઞયા ।
આચાર્યસ્ય વસેદ્ અન્તે કાલં કૃત્વા સુનિશ્ચિતમ્ ॥

આચાર્યઃ શિક્ષયેદ્ એનં સ્વગૃહાદ્ દત્તભોજનમ્ ।
ન ચાન્યત્ કારયેત્ કર્મ પુત્રવચ્ ચૈનમ્ આચરેત્ ॥

શિક્ષયન્તમ્ અદુષ્ટં ચ યસ્ ત્વ્ આચાર્યં પરિત્યજેત્ ।
બલાદ્ વાસયિતવ્યઃ સ્યાદ્ વધબન્ધૌ ચ સો ઽર્હતિ ॥

શિક્ષિતો ઽપિ કૃતં કાલમ્ અન્તેવાસી સમાપ્નુયાત્ ।
તત્ર કર્મ ચ યત્ કુર્યાદ્ આચાર્યસ્યૈવ તત્ફલમ્ ॥

ગૃહીતશિલ્પઃ સમયે કૃત્વાચાર્યં પ્રદક્ષિણમ્ ।
શક્તિતશ્ ચાનુમાન્યૈનમ્ અન્તેવાસી નિવર્તયેત્ ॥

ભૃતકસ્ ત્રિવિધો જ્ઞેય ઉત્તમો મધ્યમો ઽધમઃ ।
શક્તિભક્ત્યનુરૂપા સ્યાદ્ એષાં કર્માશ્રયા ભૃતિઃ ॥

ઉત્તમસ્ ત્વ્ આયુધીયો ઽત્ર મધ્યમસ્ તુ કૃષીવલઃ ।
અધમો ભારવાહઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ એવં ત્રિવિધો ભૃતઃ ॥

અર્થેષ્વ્ અધિકૃતો યઃ સ્યાત્ કુટુમ્બસ્ય તથોપરિ ।
સો ઽધિકર્મકરો જ્ઞેયઃ સ ચ કૌટુમ્બિકઃ સ્મૃતઃ ॥

શુભકર્મકરાસ્ ત્વ્ એતે ચત્વારઃ સમુદાહૃતાઃ ।
જઘન્યકર્મભાજસ્ તુ શેષા દાસાસ્ ત્રિપઞ્ચકાઃ ॥

ગૃહજાતસ્ તથા ક્રીતો લબ્ધો દાયાદ્ ઉપાગતઃ ।
અનાકાલભૃતસ્ તદ્વદ્ આધત્તઃ સ્વામિના ચ યઃ ॥

મોક્ષિતો મહતશ્ ચર્ણાત્ પ્રાપ્તો યુદ્ધાત્ પણે જિતઃ ।
તવાહમ્ ઇત્ય્ ઉપગતઃ પ્રવ્રજ્યાવસિતઃ કૃતઃ ॥

ભક્તદાસશ્ ચ વિજ્ઞેયસ્ તથૈવ વડવાભૃતઃ ।
વિક્રેતા ચાત્મનઃ શાસ્ત્રે દાસાઃ પઞ્ચદશા સ્મૃતાઃ ॥

તત્ર પૂર્વશ્ ચતુર્વર્ગો દાસત્વાન્ ન વિમુચ્યતે ।
પ્રસાદાદ્ સ્વામિનો ઽન્યત્ર દાસ્યમ્ એષાં ક્રમાગતમ્ ॥

યશ્ ચૈષાં સ્વામિનં કશ્ચિન્ મોક્ષયેત્ પ્રાણસંશયાત્ ।
દાસત્વાત્ સ વિમુચ્યેત પુત્રભાગં લભેત ચ ॥

અનાકાલભૃતો દાસ્યાન્ મુચ્યતે ગોયુગં દદત્ ।
સંભક્ષિતં યદ્ દુર્ભિક્ષે ન તચ્ છુધ્યેત કર્મણા ॥

આધત્તો ઽપિ ધનં દત્ત્વા સ્વામી યદ્ય્ એનમ્ ઉદ્ધરેત્ ।
અથોપગમયેદ્ એનં સ વિક્રીતાદ્ અનન્તરઃ ॥

દત્ત્વા તુ સોદયમ્ ઋણં ઋણી દાસ્યાત્ પ્રમુચ્યતે ।
કૃતકાલાભ્યુપગમાત્ કૃતકો ઽપિ વિમુચ્યતે ॥

તવાહમ્ ઇત્ય્ ઉપગતો યુદ્ધપ્રાપ્તઃ પણે જિતઃ ।
પ્રતિશીર્ષપ્રદાનેન મુચ્યતે તુલ્યકર્મણા ॥

રાજ્ઞ એવ તુ દાસઃ સ્યાત્ પ્રવ્રજ્યાવસિતો નરઃ ।
ન તસ્ય પ્રતિમોક્ષો ઽસ્તિ ન વિશુદ્ધિઃ કથંચન ॥

ભક્તસ્યોપેક્ષણાત્ સદ્યો ભક્તદાસઃ પ્રમુચ્યતે ।
નિગ્રહાદ્ વડવાયાશ્ ચ મુચ્યતે વડવાભૃતઃ ॥

વિક્રીણીતે ય આત્માનં સ્વતન્ત્રઃ સન્ નરાધમઃ ।
સ જઘન્યતરસ્ તેષાં નૈવ દાસ્યાત્ પ્રમુચ્યતે ॥

ચૌરાપહૃતવિક્રીતા યે ચ દાસીકૃતા બલાત્ ।
રાજ્ઞા મોક્ષયિતવ્યાસ્ તે દાસત્વં તેષુ નેષ્યતે ॥

વર્ણાનાં પ્રાતિલોમ્યેન દાસત્વં ન વિધીયતે ।
સ્વધર્મત્યાગિનો ઽન્યત્ર દારવદ્ દાસતા મતા ॥

તવાહમ્ ઇતિ ચાત્માનં યો ઽસ્વતન્ત્રઃ પ્રયચ્છતિ ।
ન સ તં પ્રાપ્નુયાત્ કામં પૂર્વસ્વામી લભેત તમ્ ॥

અધનાસ્ ત્રય એવોક્તા ભાર્યા દાસસ્ તથા સુતઃ ।
યત્ તે સમધિગચ્છન્તિ યસ્ય તે તસ્ય તદ્ ધનમ્ ॥

સ્વદાસમ્ ઇચ્છેદ્ યઃ કર્તુમ્ અદાસં પ્રીતમાનસઃ ।
સ્કન્ધાદ્ આદાય તસ્યાપિ ભિન્દ્યાત્ કુમ્ભં સહામ્ભસા ॥

અક્ષતાભિઃ સપુષ્પાભિર્ મૂર્ધન્ય્ એનમ્ અવાકિરેત્ ।
અદાસ ઇતિ ચોક્ત્વા ત્રિઃ પ્રાઙ્મુખં તમ્ અથોત્સૃજેત્ ॥

તતઃપ્રભૃતિ વક્તવ્યઃ સ્વામ્યનુગ્રહપાલિતઃ ।
ભોજ્યાન્નઃ પ્રતિગૃહ્યશ્ ચ ભવત્ય્ અભિમતશ્ ચ સઃ ॥