નારદસ્મૃતિ · અધ્યાય v11

સેતુકેદારમર્યાદા વિકૃષ્ટાકૃષ્ટનિશ્ચયાઃ ।
ક્ષેત્રાધિકારા યત્ર સ્યુર્ વિવાદઃ ક્ષેત્રજસ્ તુ સઃ ॥

ક્ષેત્રસીમાવિરોધેષુ સામન્તેભ્યો વિનિશ્ચયઃ ।
નગરગ્રામગણિનો યે ચ વૃદ્ધતમા નરાઃ ॥

ગ્રામસીમાસુ ચ બહિર્ યે સ્યુસ્ તત્કૃષિજીવિનઃ ।
ગોપશાકુનિકવ્યાધા યે ચાન્યે વનગોચરાઃ ॥

સમુન્નયેયુસ્ તે સીમાં લક્ષણૈર્ ઉપલક્ષિતામ્ ।
તુષાઙ્ગારકપાલૈશ્ ચ કુમ્ભૈર્ આયતનૈર્ દ્રુમૈઃ ॥

અભિજ્ઞાતૈશ્ ચ વલ્મીક સ્થલનિમ્નોન્નતાદિભિઃ ।
કેદારારામમાર્ગૈશ્ ચ પુરાણૈઃ સેતુભિસ્ તથા ॥

નિમ્નગાપહૃતોત્સૃષ્ટ નષ્ટચિહ્નાસુ ભૂમિષુ ।
તત્પ્રદેશાનુમાનાચ્ ચ પ્રમાણૈર્ ભોગદર્શનૈઃ ॥

અથ ચેદ્ અનૃતં બ્રૂયુઃ સામન્તાસ્ તદ્વિનિશ્ચયે ।
સર્વે પૃથક્ પૃથગ્ દણ્ડ્યા રાજ્ઞા મધ્યમસાહસમ્ ॥

ગણવૃદ્ધાદયસ્ ત્વ્ અન્યે દણ્ડં દાપ્યાઃ પૃથક્ પૃથક્ ।
વિનેયાઃ પ્રથમેન સ્યુઃ સાહસેનાનૃતે સ્થિતાઃ ॥

નૈકઃ સમુન્નયેત્ સીમાં નરઃ પ્રત્યયવાન્ અપિ ।
ગુરુત્વાદ્ અસ્ય ધર્મસ્ય ક્રિયૈષા બહુષુ સ્થિતા ॥

એકશ્ ચેદ્ ઉન્નયેત્ સીમાં સોપવાસઃ સમાહિતઃ ।
રક્તમાલ્યામ્બરધરઃ ક્ષિતિમ્ આરોપ્ય મૂર્ધનિ ॥

યદા ચ ન સ્યુર્ જ્ઞાતારઃ સીમાયા ન ચ લક્ષણમ્ ।
તદા રાજા દ્વયોઃ સીમામ્ ઉદ્ધરેદ્ ઇષ્ટતઃ સ્વયમ્ ॥

એતેનૈવ ગૃહોદ્યાન નિપાનાયતનાદિષુ ।
વિવાદવિધિર્ આખ્યાતસ્ તથા ગ્રામાન્તરેષુ ચ ॥

અવસ્કરસ્થલશ્વભ્ર ભ્રમસ્યન્દનિકાદિભિઃ ।
ચતુષ્પથસુરસ્થાન રથ્યામાર્ગાન્ ન રોધયેત્ ॥

પરક્ષેત્રસ્ય મધ્યે તુ સેતુર્ ન પ્રતિષિધ્યતે ।
મહાગુણો ઽલ્પબાધશ્ ચ વૃદ્ધિર્ ઇષ્ટા ક્ષયે સતિ ॥

સેતુસ્ તુ દ્વિદિધો જ્ઞેયઃ ખેયો બન્ધ્યસ્ તથૈવ ચ ।
તોયપ્રવર્તનાન્ ખેયો બન્ધ્યઃ સ્યાત્ તન્નિવર્તનાત્ ॥

નાન્તરેણોદકં સસ્યં નશ્યેદ્ અભ્યુદકેન તુ ।
ય એવાનુદકે દોષઃ સ એવાભ્યુદકે સ્મૃતઃ ॥

પૂર્વપ્રવૃત્તમ્ ઉત્સન્નમ્ અપૃષ્ટ્વા સ્વામિનં તુ યઃ ।
સેતું પ્રવર્તયેત્ કશ્ચિન્ ન સ તત્ફલભાગ્ ભવેત્ ॥

મૃતે તુ સ્વામિનિ પુનસ્ તદ્વંશ્યે વાપિ માનવે ।
રાજાનમ્ આમન્ત્ર્ય તતઃ પ્રકુર્યાત્ સેતુકર્મ તત્ ॥

અતો ઽન્યથા ક્લેશભાક્ સ્યાન્ મૃગવ્યાધાનુદર્શનાત્ ।
ઇષવસ્ તસ્ય નશ્યન્તિ યો વિદ્ધમ્ અનુવિધ્યતિ ॥

અશક્તપ્રેતનષ્ટેષુ ક્ષેત્રિકેષ્વ્ અનિવારિતઃ ।
ક્ષેત્રં ચેદ્ વિકૃષેત્ કશ્ચિદ્ અશ્નુવીત સ તત્ફલમ્ ॥

વિકૃષ્યમાણે ક્ષેત્રે ચેત્ ક્ષેત્રિકઃ પુનર્ આવ્રજેત્ ।
ખિલોપચારં તત્ સર્વં દત્ત્વા સ્વક્ષેત્રમ્ આપ્નુયાત્ ॥

તદષ્ટભાગાપચયાદ્ યાવત્ સપ્ત ગતાઃ સમાઃ ।
સંપ્રાપ્તે ત્વ્ અષ્ટમે વર્ષે ભુક્તં ક્ષેત્રં લભેત સઃ ॥

સંવત્સરેણાર્ધખિલં ખિલં તદ્ વત્સરૈસ્ ત્રિભિઃ ।
પઞ્ચવર્ષાવસન્નં તુ સ્યાત્ ક્ષેત્રમ્ અટવીસમમ્ ॥

ક્ષેત્રં ત્રિપુરુષં યત્ સ્યાદ્ ગૃહં વા સ્યાત્ ક્રમાગતમ્ ।
રાજપ્રસાદાદ્ અન્યત્ર ન તદ્ભોગઃ પરં નયેત્ ॥

ઉત્ક્રમ્ય તુ વૃતિં યત્ર સસ્યઘાતો ગવાદિભિઃ ।
પાલઃ શાસ્યો ભવેત્ તત્ર ન ચેચ્ છક્ત્યા નિવારયેત્ ॥

સમૂલસસ્યનાશે તુ તત્સ્વામી સમમ્ આપ્નુયાત્ ।
વધેન પાલો મુચ્યેત દણ્ડં સ્વામિનિ પાતયેત્ ॥

ગૌઃ પ્રસૂતા દશાહાત્ ચ મહોક્ષાજાવિકુઞ્જરાઃ ।
નિવાર્યાસ્ તુ પ્રયત્નેન તેષાં સ્વામી ન દણ્ડભાક્ ॥

માષં ગાં દાપયેદ્ દણ્ડં દ્વૌ માષૌ મહિષીં તથા ।
અજાવિકે સવત્સે તુ દણ્ડઃ સ્યાદ્ અર્ધમાષકઃ ॥

અદણ્ડ્યા હસ્તિનો ઽશ્વાશ્ ચ પ્રજાપાલા હિ તે સ્મૃતાઃ ।
અદણ્ડ્યા ગર્ભિણી ગૌશ્ ચ સૂતિકા ચાભિસારિણી ॥

પ્રોક્તસ્ તુ દ્વિર્ નિષણ્ણાનાં વસન્ત્યાં તુ ચતુર્ગુણમ્ ।
પ્રત્યક્ષચારકાણાં તુ ચૌરદણ્ડઃ સ્મૃટસ્ તથા ॥

યા નષ્ટાઃ પાલદોષેણ ગાવઃ ક્ષેત્રં સમાશ્રિતાઃ ।
ન તત્ર ગોમિનો દણ્ડઃ પાલસ્ તં દણ્ડમ્ અર્હતિ ॥

રાજગ્રાહગૃહીતો વા વજ્રાશનિહતો ઽપિ વા ।
અથ સર્પેણ દષ્ટો વા ગિર્ય્ અગ્રાત્ પતિતો ઽપિ વા ॥

સિંહવ્યાઘ્રહતો વાપિ વ્યાધિભિઃ ચૈવ પાતિતઃ ।
ન તત્ર દોષઃ પાલસ્ય ન ચ દોષો ઽસ્તિ ગોમિનામ્ ॥

ગોભિસ્ તુ ભક્ષિતં ધાન્યં યો નરઃ પ્રતિમાર્ગતિ ।
સામન્તસ્ય શદો દેયો ધાન્યં યત્ તત્ર વાપિતમ્ ।
ગવત્રં ગોમિને દેયં ધાન્યં તત્કર્ષિકસ્ય તુ ॥

ગ્રામોપાન્તે ચ યત્ ક્ષેત્રં વિવીતાન્તે મહાપથે ।
અનાવૃતે ચેત્ તન્નાશે ન પાલસ્ય વ્યતિક્રમઃ ॥

પથિ ક્ષેત્રે વૃતિઃ કાર્યા યામ્ ઉષ્ટ્રો નાવલોકયેત્ ।
ન લઙ્ઘયેત્ પશુર્ નાશ્વો ન ભિદ્યાદ્ યાં ચ સૂકરઃ ॥

ગૃહં ક્ષેત્રં ચ વિજ્ઞેયં વાસહેતુઃ કુટુમ્બિનામ્ ।
તસ્માત્ તન્ નાક્ષિપેદ્ રાજા તદ્ ધિ મૂલં કુટુમ્બિનામ્ ॥

વૃદ્ધે જનપદે રાજ્ઞો ધર્મઃ કોશશ્ ચ વર્ધતે ।
હીયતે હીયમાને ચ વૃદ્ધિહેતુમ્ અતઃ શ્રયેત્ ॥