Narada Smriti · Chapter m1

dharmaikatānāḥ puruṣā yadāsan satyavādinaḥ /
tadā na vyavahāro 'bhūn na dveṣo nāpi matsaraḥ //

naṣṭe dharme manuṣyeṣu vyavahāraḥ pravartate /
draṣṭā ca vyavahārāṇāṃ rājā daṇḍadharaḥ kṛtaḥ //

likhitaṃ sākṣiṇaś cātra dvau vidhī saṃprakīrtitau /
saṃdigdhārthaviśuddhyarthaṃ dvayor vivadamānayoḥ //

sottaro 'nuttaraś caiva sa vijñeyo dvilakṣaṇaḥ /
sottaro 'bhyadhiko yatra vilekhāpūrvakaḥ paṇaḥ //

vivāde sottarapaṇe dvayor yas tatra hīyate /
sa paṇaṃ svakṛtaṃ dāpyo vinayaṃ ca parājaye //

sāras tu vyavahārāṇāṃ pratijñā samudāhṛtā /
taddhānau hīyate vādī taraṃs tām uttaro bhavet //

kulāni śreṇayaś caiva gaṇāś cādhikṛto nṛpaḥ /
pratiṣṭhā vyavahārāṇāṃ gurvebhyas tūttarottaram //

sa catuṣpāc catuḥsthānaś catuḥsādhana eva ca /
caturhitaś caturvyāpī catuṣkārī ca kīrtyate //

aṣṭāṅgo 'ṣṭādaśapadaḥ śataśākhas tathaiva ca /
triyonir dvyabhiyogaś ca dvidvāro dvigatis tathā //

dharmaś ca vyavahāraś ca caritraṃ rājaśāsanam /
catuṣpād vyavahāro 'yam uttaraḥ pūrvabādhakaḥ //

tatra satye sthito dharmo vyavahāras tu sākṣiṣu /
caritraṃ pustakaraṇe rājājñāyāṃ tu śāsanam //

sāmādyupāyasādhyatvāc catuḥsādhana ucyate /
caturṇām āśramāṇāṃ ca rakṣaṇāt sa caturhitaḥ //

kartṝn atho sākṣiṇaś ca sabhyān rājānam eva ca /
vyāpnoti pādaśo yasmāc caturvyāpī tataḥ smṛtaḥ //

dharmasyārthasya yaśaso lokapaktes tathaiva ca /
caturṇāṃ karaṇād eṣāṃ catuṣkārī prakīrtitaḥ //

rājā sapuruṣaḥ sabhyāḥ śāstraṃ gaṇakalekhakau /
hiraṇyam agnir udakam aṣṭāṅgaḥ sa udāhṛtaḥ //

ṛṇādānaṃ hy upanidhiḥ saṃbhūyotthānam eva ca /
dattasya punar ādānam aśuśrūṣābhyupetya ca //

vetanasyānapākarma tathaivāsvāmivikrayaḥ /
vikrīyāsaṃpradānaṃ ca krītvānuśaya eva ca //

samayasyānapākarma vivādaḥ kṣetrajas tathā /
strīpuṃsayoś ca saṃbandho dāyabhāgo 'tha sāhasam //

vākpāruṣyaṃ tathaivoktaṃ daṇḍapāruṣyam eva ca /
dyūtaṃ prakīrṇakaṃ caivety aṣṭādaśapadaḥ smṛtaḥ //

eṣām eva prabhedo 'nyaḥ śatam aṣṭottaraṃ smṛtam /
kriyābhedān manuṣyāṇāṃ śataśākho nigadyate //

kāmāt krodhāc ca lobhāc ca tribhyo yasmāt pravartate /
triyoniḥ kīrtyate tena trayam etad vivādakṛt //

dvyabhiyogas tu vijñeyaḥ śaṅkātattvābhiyogataḥ /
śaṅkāsatāṃ tu saṃsargāt tattvaṃ hoḍhādidarśanāt //

pakṣadvayābhisaṃbandhād dvidvāraḥ samudāhṛtaḥ /
pūrvavādas tayoḥ pakṣaḥ pratipakṣas taduttaram //

bhūtacchalānusāritvād dvigatiḥ sa udāhṛtaḥ /
bhūtaṃ tattvārthasaṃyuktaṃ pramādābhihitaṃ chalam //

tatra śiṣṭaṃ chalaṃ rājā marṣayed dharmasādhanaḥ /
bhūtam eva prapadyeta dharmamūlā yataḥ śriyaḥ //

dharmeṇoddharato rājño vyavahārān kṛtātmanaḥ /
saṃbhavanti guṇāḥ sapta sapta vahner ivārciṣaḥ //

dharmaś cārthaś ca kīrtiś ca lokapaktir upagrahaḥ /
prajābhyo bahumānaś ca svarge sthānaṃ ca śāśvatam //

tasmād dharmāsanaṃ prāpya rājā vigatamatsaraḥ /
samaḥ syāt sarvabhūteṣu bibhrad vaivasvataṃ vratam //

dharmaśāstraṃ puraskṛtya prāḍvivākamate sthitaḥ /
samāhitamatiḥ paśyed vyavahārān anukramāt //

āgamaḥ prathamaṃ kāryo vyavahārapadaṃ tataḥ /
vivitsā nirṇayaś caiva darśanaṃ syāc caturvidham //

dharmaśāstrārthaśāstrābhyām avirodhena mārgataḥ /
samīkṣamāṇo nipuṇaṃ vyavahāragatiṃ nayet //

yathā mṛgasya viddhasya vyādho mṛgapadaṃ nayet /
kakṣe śoṇitaleśena tathā dharmapadaṃ nayet //

yatra vipratipattiḥ syād dharmaśāstrārthaśāstrayoḥ /
arthaśāstroktam utsṛjya dharmaśāstroktam ācāret //

dharmaśāstravirodhe tu yuktiyukto 'pi dharmataḥ /
vyavahāro hi balavān dharmas tenāvahīyate //

sūkṣmo hi bhagavān dharmaḥ parokṣo durvicāraṇaḥ /
ataḥ pratyakṣamārgeṇa vyavahāragatiṃ nayet //

yāty acauro 'pi cauratvaṃ cauraś cāyāty acauratām /
acauraś cauratāṃ prāpto māṇḍavyo vyavahārataḥ //

strīṣu rātrau bahir grāmād antarveśmany arātiṣu /
vyavahāraḥ kṛto 'py eṣu punaḥ kartavyatām iyāt //

gahanatvād vivādānām asāmarthyāt smṛter api /
ṛṇādiṣu haret kālaṃ kāmaṃ tattvabubhutsayā //

gobhūhiraṇyastrīsteya pāruṣyātyayikeṣu ca /
sāhaseṣv abhiśāpe ca sadya eva vivādayet //

anāvedya tu yo rājñe saṃdigdhe 'rthe pravartate /
prasahya sa vineyaḥ syāt sa cāsyārtho na sidhyati //

vaktavye 'rthe na tiṣṭhantam utkrāmantaṃ ca tadvacaḥ /
āsedhayed vivādārthī yāvad āhvānadarśanam //

sthānāsedhaḥ kālakṛtaḥ pravāsāt karmaṇas tathā /
caturvidhaḥ syād āsedho nāsiddhas taṃ vilaṅghayet //

nadīsaṃtārakāntāra durdeśopaplavādiṣu /
āsiddhas taṃ parāsedham utkrāman nāparādhnuyāt //

āsedhakāla āsiddha āsedham yo vyatikramet /
sa vineyo 'nyathā kurvann āseddhā daṇḍabhāg bhavet //

nirveṣṭukāmo rogārto yiyakṣur vyasane sthitaḥ /
abhiyuktas tathānyena rājakāryodyatas tathā //

gavāṃ pracāre gopālāḥ sasyabandhe kṛṣīvalāḥ /
śilpinaḥ cāpi tatkālam āyudhīyāś ca vigrahe //

aprāptavyavahāraś ca dūto dānonmukho vratī /
viṣamasthaś ca nāsedhyo na cainān āhvayen nṛpaḥ //

nābhiyukto 'bhiyuñjīta tam atīrtvārtham anyataḥ /
na cābhiyuktam anyena na viddhaṃ veddhum arhati //

yam artham abhiyuñjīta na taṃ viprakṛtiṃ nayet /
nānyat pakṣāntaraṃ gacched gacchan pūrvāt sa hīyate //

na ca mithyābhiyuñjīta doṣo mithyābhiyoginaḥ /
yas tatra vinayaḥ proktaḥ so 'bhiyoktāram āvrajet //

sāpadeśaṃ haran kālam abruvaṃś cāpi saṃsadi /
uktvā vaco vibruvaṃś ca hīyamānasya lakṣaṇam //

palāyate ya āhūtaḥ prāptaś ca vivaden na yaḥ /
vineyaḥ sa bhaved rājñā hīna eva sa vādataḥ //

nirṇiktavyavahāreṣu pramāṇam aphalaṃ bhavet /
likhitaṃ sākṣiṇo vāpi pūrvam āveditaṃ na cet //

yathā pakveṣu dhānyeṣu niṣphalāḥ prāvṛṣo guṇāḥ /
nirṇiktavyavahārāṇāṃ pramāṇam aphalaṃ tathā //

abhūtam apy abhihitaṃ prāptakālaṃ parīkṣyate /
yat tu pramādān nocyeta tad bhūtam api hīyate //

tīritaṃ cānuśiṣṭaṃ ca yo manyeta vidharmataḥ /
dviguṇaṃ daṇḍam āsthāya tat kāryaṃ punar uddharet //

durdṛṣṭe vyavahāre tu sabhyās taṃ daṇḍam āpnuyuḥ /
na hi jātu vinā daṇḍaṃ kaścin mārge 'vatiṣṭhate //

rāgād ajñānato vāpi lobhād vā yo 'nyathā vadet /
sabhyo 'sabhyaḥ sa vijñeyas taṃ rājā vinayed bhṛśam //

kiṃtu rājñā viśeṣeṇa svadharmam anurakṣatā /
manuṣyacittavaicitryāt parīkṣyā sādhvasādhutā //

puruṣāḥ santi ye lobhāt prabrūyuḥ sākṣyam anyathā /
santi cānye durātmānaḥ kūṭalekhyakṛto janāḥ //

ataḥ parīkṣyam ubhayam etad rājñā viśeṣataḥ /
lekhyācāreṇa likhitaṃ sākṣyācāreṇa sākṣiṇaḥ //

asatyāḥ satyasaṃkāśāḥ satyāś cāsatyadarśanāḥ /
dṛśyante vividhā bhāvās tasmād yuktaṃ parīkṣaṇam //

talavad dṛśyate vyoma khadyoto havyavāḍ iva /
na talaṃ vidyate vyomni na khadyote hutāśanaḥ //

tasmāt pratyakṣadṛṣṭo 'pi yuktam arthaḥ parīkṣitum /
parīkṣya jñāpayan arthān na dharmāt parihīyate //

evaṃ paśyan sadā rājā vyavahārān samāhitaḥ /
vitatyeha yaśo dīptaṃ bradhnasyāpnoti viṣṭapam //