નારદસ્મૃતિ · અધ્યાય m1

ધર્મૈકતાનાઃ પુરુષા યદાસન્ સત્યવાદિનઃ ।
તદા ન વ્યવહારો ઽભૂન્ ન દ્વેષો નાપિ મત્સરઃ ॥

નષ્ટે ધર્મે મનુષ્યેષુ વ્યવહારઃ પ્રવર્તતે ।
દ્રષ્ટા ચ વ્યવહારાણાં રાજા દણ્ડધરઃ કૃતઃ ॥

લિખિતં સાક્ષિણશ્ ચાત્ર દ્વૌ વિધી સંપ્રકીર્તિતૌ ।
સંદિગ્ધાર્થવિશુદ્ધ્યર્થં દ્વયોર્ વિવદમાનયોઃ ॥

સોત્તરો ઽનુત્તરશ્ ચૈવ સ વિજ્ઞેયો દ્વિલક્ષણઃ ।
સોત્તરો ઽભ્યધિકો યત્ર વિલેખાપૂર્વકઃ પણઃ ॥

વિવાદે સોત્તરપણે દ્વયોર્ યસ્ તત્ર હીયતે ।
સ પણં સ્વકૃતં દાપ્યો વિનયં ચ પરાજયે ॥

સારસ્ તુ વ્યવહારાણાં પ્રતિજ્ઞા સમુદાહૃતા ।
તદ્ધાનૌ હીયતે વાદી તરંસ્ તામ્ ઉત્તરો ભવેત્ ॥

કુલાનિ શ્રેણયશ્ ચૈવ ગણાશ્ ચાધિકૃતો નૃપઃ ।
પ્રતિષ્ઠા વ્યવહારાણાં ગુર્વેભ્યસ્ તૂત્તરોત્તરમ્ ॥

સ ચતુષ્પાચ્ ચતુઃસ્થાનશ્ ચતુઃસાધન એવ ચ ।
ચતુર્હિતશ્ ચતુર્વ્યાપી ચતુષ્કારી ચ કીર્ત્યતે ॥

અષ્ટાઙ્ગો ઽષ્ટાદશપદઃ શતશાખસ્ તથૈવ ચ ।
ત્રિયોનિર્ દ્વ્યભિયોગશ્ ચ દ્વિદ્વારો દ્વિગતિસ્ તથા ॥

ધર્મશ્ ચ વ્યવહારશ્ ચ ચરિત્રં રાજશાસનમ્ ।
ચતુષ્પાદ્ વ્યવહારો ઽયમ્ ઉત્તરઃ પૂર્વબાધકઃ ॥

તત્ર સત્યે સ્થિતો ધર્મો વ્યવહારસ્ તુ સાક્ષિષુ ।
ચરિત્રં પુસ્તકરણે રાજાજ્ઞાયાં તુ શાસનમ્ ॥

સામાદ્યુપાયસાધ્યત્વાચ્ ચતુઃસાધન ઉચ્યતે ।
ચતુર્ણામ્ આશ્રમાણાં ચ રક્ષણાત્ સ ચતુર્હિતઃ ॥

કર્તૄન્ અથો સાક્ષિણશ્ ચ સભ્યાન્ રાજાનમ્ એવ ચ ।
વ્યાપ્નોતિ પાદશો યસ્માચ્ ચતુર્વ્યાપી તતઃ સ્મૃતઃ ॥

ધર્મસ્યાર્થસ્ય યશસો લોકપક્તેસ્ તથૈવ ચ ।
ચતુર્ણાં કરણાદ્ એષાં ચતુષ્કારી પ્રકીર્તિતઃ ॥

રાજા સપુરુષઃ સભ્યાઃ શાસ્ત્રં ગણકલેખકૌ ।
હિરણ્યમ્ અગ્નિર્ ઉદકમ્ અષ્ટાઙ્ગઃ સ ઉદાહૃતઃ ॥

ઋણાદાનં હ્ય્ ઉપનિધિઃ સંભૂયોત્થાનમ્ એવ ચ ।
દત્તસ્ય પુનર્ આદાનમ્ અશુશ્રૂષાભ્યુપેત્ય ચ ॥

વેતનસ્યાનપાકર્મ તથૈવાસ્વામિવિક્રયઃ ।
વિક્રીયાસંપ્રદાનં ચ ક્રીત્વાનુશય એવ ચ ॥

સમયસ્યાનપાકર્મ વિવાદઃ ક્ષેત્રજસ્ તથા ।
સ્ત્રીપુંસયોશ્ ચ સંબન્ધો દાયભાગો ઽથ સાહસમ્ ॥

વાક્પારુષ્યં તથૈવોક્તં દણ્ડપારુષ્યમ્ એવ ચ ।
દ્યૂતં પ્રકીર્ણકં ચૈવેત્ય્ અષ્ટાદશપદઃ સ્મૃતઃ ॥

એષામ્ એવ પ્રભેદો ઽન્યઃ શતમ્ અષ્ટોત્તરં સ્મૃતમ્ ।
ક્રિયાભેદાન્ મનુષ્યાણાં શતશાખો નિગદ્યતે ॥

કામાત્ ક્રોધાચ્ ચ લોભાચ્ ચ ત્રિભ્યો યસ્માત્ પ્રવર્તતે ।
ત્રિયોનિઃ કીર્ત્યતે તેન ત્રયમ્ એતદ્ વિવાદકૃત્ ॥

દ્વ્યભિયોગસ્ તુ વિજ્ઞેયઃ શઙ્કાતત્ત્વાભિયોગતઃ ।
શઙ્કાસતાં તુ સંસર્ગાત્ તત્ત્વં હોઢાદિદર્શનાત્ ॥

પક્ષદ્વયાભિસંબન્ધાદ્ દ્વિદ્વારઃ સમુદાહૃતઃ ।
પૂર્વવાદસ્ તયોઃ પક્ષઃ પ્રતિપક્ષસ્ તદુત્તરમ્ ॥

ભૂતચ્છલાનુસારિત્વાદ્ દ્વિગતિઃ સ ઉદાહૃતઃ ।
ભૂતં તત્ત્વાર્થસંયુક્તં પ્રમાદાભિહિતં છલમ્ ॥

તત્ર શિષ્ટં છલં રાજા મર્ષયેદ્ ધર્મસાધનઃ ।
ભૂતમ્ એવ પ્રપદ્યેત ધર્મમૂલા યતઃ શ્રિયઃ ॥

ધર્મેણોદ્ધરતો રાજ્ઞો વ્યવહારાન્ કૃતાત્મનઃ ।
સંભવન્તિ ગુણાઃ સપ્ત સપ્ત વહ્નેર્ ઇવાર્ચિષઃ ॥

ધર્મશ્ ચાર્થશ્ ચ કીર્તિશ્ ચ લોકપક્તિર્ ઉપગ્રહઃ ।
પ્રજાભ્યો બહુમાનશ્ ચ સ્વર્ગે સ્થાનં ચ શાશ્વતમ્ ॥

તસ્માદ્ ધર્માસનં પ્રાપ્ય રાજા વિગતમત્સરઃ ।
સમઃ સ્યાત્ સર્વભૂતેષુ બિભ્રદ્ વૈવસ્વતં વ્રતમ્ ॥

ધર્મશાસ્ત્રં પુરસ્કૃત્ય પ્રાડ્વિવાકમતે સ્થિતઃ ।
સમાહિતમતિઃ પશ્યેદ્ વ્યવહારાન્ અનુક્રમાત્ ॥

આગમઃ પ્રથમં કાર્યો વ્યવહારપદં તતઃ ।
વિવિત્સા નિર્ણયશ્ ચૈવ દર્શનં સ્યાચ્ ચતુર્વિધમ્ ॥

ધર્મશાસ્ત્રાર્થશાસ્ત્રાભ્યામ્ અવિરોધેન માર્ગતઃ ।
સમીક્ષમાણો નિપુણં વ્યવહારગતિં નયેત્ ॥

યથા મૃગસ્ય વિદ્ધસ્ય વ્યાધો મૃગપદં નયેત્ ।
કક્ષે શોણિતલેશેન તથા ધર્મપદં નયેત્ ॥

યત્ર વિપ્રતિપત્તિઃ સ્યાદ્ ધર્મશાસ્ત્રાર્થશાસ્ત્રયોઃ ।
અર્થશાસ્ત્રોક્તમ્ ઉત્સૃજ્ય ધર્મશાસ્ત્રોક્તમ્ આચારેત્ ॥

ધર્મશાસ્ત્રવિરોધે તુ યુક્તિયુક્તો ઽપિ ધર્મતઃ ।
વ્યવહારો હિ બલવાન્ ધર્મસ્ તેનાવહીયતે ॥

સૂક્ષ્મો હિ ભગવાન્ ધર્મઃ પરોક્ષો દુર્વિચારણઃ ।
અતઃ પ્રત્યક્ષમાર્ગેણ વ્યવહારગતિં નયેત્ ॥

યાત્ય્ અચૌરો ઽપિ ચૌરત્વં ચૌરશ્ ચાયાત્ય્ અચૌરતામ્ ।
અચૌરશ્ ચૌરતાં પ્રાપ્તો માણ્ડવ્યો વ્યવહારતઃ ॥

સ્ત્રીષુ રાત્રૌ બહિર્ ગ્રામાદ્ અન્તર્વેશ્મન્ય્ અરાતિષુ ।
વ્યવહારઃ કૃતો ઽપ્ય્ એષુ પુનઃ કર્તવ્યતામ્ ઇયાત્ ॥

ગહનત્વાદ્ વિવાદાનામ્ અસામર્થ્યાત્ સ્મૃતેર્ અપિ ।
ઋણાદિષુ હરેત્ કાલં કામં તત્ત્વબુભુત્સયા ॥

ગોભૂહિરણ્યસ્ત્રીસ્તેય પારુષ્યાત્યયિકેષુ ચ ।
સાહસેષ્વ્ અભિશાપે ચ સદ્ય એવ વિવાદયેત્ ॥

અનાવેદ્ય તુ યો રાજ્ઞે સંદિગ્ધે ઽર્થે પ્રવર્તતે ।
પ્રસહ્ય સ વિનેયઃ સ્યાત્ સ ચાસ્યાર્થો ન સિધ્યતિ ॥

વક્તવ્યે ઽર્થે ન તિષ્ઠન્તમ્ ઉત્ક્રામન્તં ચ તદ્વચઃ ।
આસેધયેદ્ વિવાદાર્થી યાવદ્ આહ્વાનદર્શનમ્ ॥

સ્થાનાસેધઃ કાલકૃતઃ પ્રવાસાત્ કર્મણસ્ તથા ।
ચતુર્વિધઃ સ્યાદ્ આસેધો નાસિદ્ધસ્ તં વિલઙ્ઘયેત્ ॥

નદીસંતારકાન્તાર દુર્દેશોપપ્લવાદિષુ ।
આસિદ્ધસ્ તં પરાસેધમ્ ઉત્ક્રામન્ નાપરાધ્નુયાત્ ॥

આસેધકાલ આસિદ્ધ આસેધમ્ યો વ્યતિક્રમેત્ ।
સ વિનેયો ઽન્યથા કુર્વન્ન્ આસેદ્ધા દણ્ડભાગ્ ભવેત્ ॥

નિર્વેષ્ટુકામો રોગાર્તો યિયક્ષુર્ વ્યસને સ્થિતઃ ।
અભિયુક્તસ્ તથાન્યેન રાજકાર્યોદ્યતસ્ તથા ॥

ગવાં પ્રચારે ગોપાલાઃ સસ્યબન્ધે કૃષીવલાઃ ।
શિલ્પિનઃ ચાપિ તત્કાલમ્ આયુધીયાશ્ ચ વિગ્રહે ॥

અપ્રાપ્તવ્યવહારશ્ ચ દૂતો દાનોન્મુખો વ્રતી ।
વિષમસ્થશ્ ચ નાસેધ્યો ન ચૈનાન્ આહ્વયેન્ નૃપઃ ॥

નાભિયુક્તો ઽભિયુઞ્જીત તમ્ અતીર્ત્વાર્થમ્ અન્યતઃ ।
ન ચાભિયુક્તમ્ અન્યેન ન વિદ્ધં વેદ્ધુમ્ અર્હતિ ॥

યમ્ અર્થમ્ અભિયુઞ્જીત ન તં વિપ્રકૃતિં નયેત્ ।
નાન્યત્ પક્ષાન્તરં ગચ્છેદ્ ગચ્છન્ પૂર્વાત્ સ હીયતે ॥

ન ચ મિથ્યાભિયુઞ્જીત દોષો મિથ્યાભિયોગિનઃ ।
યસ્ તત્ર વિનયઃ પ્રોક્તઃ સો ઽભિયોક્તારમ્ આવ્રજેત્ ॥

સાપદેશં હરન્ કાલમ્ અબ્રુવંશ્ ચાપિ સંસદિ ।
ઉક્ત્વા વચો વિબ્રુવંશ્ ચ હીયમાનસ્ય લક્ષણમ્ ॥

પલાયતે ય આહૂતઃ પ્રાપ્તશ્ ચ વિવદેન્ ન યઃ ।
વિનેયઃ સ ભવેદ્ રાજ્ઞા હીન એવ સ વાદતઃ ॥

નિર્ણિક્તવ્યવહારેષુ પ્રમાણમ્ અફલં ભવેત્ ।
લિખિતં સાક્ષિણો વાપિ પૂર્વમ્ આવેદિતં ન ચેત્ ॥

યથા પક્વેષુ ધાન્યેષુ નિષ્ફલાઃ પ્રાવૃષો ગુણાઃ ।
નિર્ણિક્તવ્યવહારાણાં પ્રમાણમ્ અફલં તથા ॥

અભૂતમ્ અપ્ય્ અભિહિતં પ્રાપ્તકાલં પરીક્ષ્યતે ।
યત્ તુ પ્રમાદાન્ નોચ્યેત તદ્ ભૂતમ્ અપિ હીયતે ॥

તીરિતં ચાનુશિષ્ટં ચ યો મન્યેત વિધર્મતઃ ।
દ્વિગુણં દણ્ડમ્ આસ્થાય તત્ કાર્યં પુનર્ ઉદ્ધરેત્ ॥

દુર્દૃષ્ટે વ્યવહારે તુ સભ્યાસ્ તં દણ્ડમ્ આપ્નુયુઃ ।
ન હિ જાતુ વિના દણ્ડં કશ્ચિન્ માર્ગે ઽવતિષ્ઠતે ॥

રાગાદ્ અજ્ઞાનતો વાપિ લોભાદ્ વા યો ઽન્યથા વદેત્ ।
સભ્યો ઽસભ્યઃ સ વિજ્ઞેયસ્ તં રાજા વિનયેદ્ ભૃશમ્ ॥

કિંતુ રાજ્ઞા વિશેષેણ સ્વધર્મમ્ અનુરક્ષતા ।
મનુષ્યચિત્તવૈચિત્ર્યાત્ પરીક્ષ્યા સાધ્વસાધુતા ॥

પુરુષાઃ સન્તિ યે લોભાત્ પ્રબ્રૂયુઃ સાક્ષ્યમ્ અન્યથા ।
સન્તિ ચાન્યે દુરાત્માનઃ કૂટલેખ્યકૃતો જનાઃ ॥

અતઃ પરીક્ષ્યમ્ ઉભયમ્ એતદ્ રાજ્ઞા વિશેષતઃ ।
લેખ્યાચારેણ લિખિતં સાક્ષ્યાચારેણ સાક્ષિણઃ ॥

અસત્યાઃ સત્યસંકાશાઃ સત્યાશ્ ચાસત્યદર્શનાઃ ।
દૃશ્યન્તે વિવિધા ભાવાસ્ તસ્માદ્ યુક્તં પરીક્ષણમ્ ॥

તલવદ્ દૃશ્યતે વ્યોમ ખદ્યોતો હવ્યવાડ્ ઇવ ।
ન તલં વિદ્યતે વ્યોમ્નિ ન ખદ્યોતે હુતાશનઃ ॥

તસ્માત્ પ્રત્યક્ષદૃષ્ટો ઽપિ યુક્તમ્ અર્થઃ પરીક્ષિતુમ્ ।
પરીક્ષ્ય જ્ઞાપયન્ અર્થાન્ ન ધર્માત્ પરિહીયતે ॥

એવં પશ્યન્ સદા રાજા વ્યવહારાન્ સમાહિતઃ ।
વિતત્યેહ યશો દીપ્તં બ્રધ્નસ્યાપ્નોતિ વિષ્ટપમ્ ॥