Narada Purana · Chapter 1.46
iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne dvitīyapāde pañcacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ
sūta uvāca
tacchṛtvā nārado viprā maithilādhyātmamuttamam /
punaḥ papraccha taṃ prītyā sanandanamudāradhīḥ
nārada uvāca
ādhyātmikādatrividhaṃ tāpaṃ nānubhavedyathā /
prabrūhi tanmune mahyaṃ prapannāya dayānidhe
sanandana uvāca
tadasya trividhaṃ duḥkhamiha jātasya paṇḍita /
garbe janmajarādyeṣusthāneṣu prabhaviṣyataḥ
nirastātiśayāhlādasukhabhāvaikalakṣaṇā /
bheṣajaṃ bhagavatprāptiraikā cātyantikī matā
tasmāttatprāptaye yatnaḥ kartavyaḥ paṇḍitairnaraiḥ /
tatprāptihetujñānaṃ ca karma coktaṃ mahāmune
āgamotthaṃ vivekāñca dvidhā jñānaṃ tathocyate /
śabdabrahmāgamamayaṃ paraṃ brahmavivekajam
manurapyāha vedārthaṃ smṛtvāyaṃ munisattamamaḥ /
tadetacchrūyatāmatra subodhaṃ gadato mama
dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat /
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati
dve vidye veditavye cetyāha cātharvaṇī śrutiḥ /
paramā tvakṣaraprāptirṛgvedādimayā parā
yattadavyaktamajaramanīhamajamavyayam /
anirdeśyamarūpaṃ ca pāṇipādādisaṃyutam
vibhuṃ sarvagataṃ nityaṃ bhūtayo nimakāraṇam /
vyāpyaṃ vyāptaṃ yataḥ sarvaṃ taṃ vai paśyanti sūrayaḥ
tadbūhya tatparaṃ dhāma taddhyeyaṃ mo7kāṅkṣibhiḥ /
śrutivākyoditaṃ sūkṣmaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
tadeva bhagavadvācyaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ /
vācako bhagavacchabdastasyoddiṣṭo 'kṣayātmanaḥ
evaṃ nigaditārthasya yattatvaṃ tasya tattvataḥ /
jñāyate yena tajjñānaṃ paramanyatrayīmayam
aśabdagocarasyāpi tasya vai brahmaṇo dvijā /
pūjāyāṃ bhagavacchabdaḥ kriyate hyaupacārikaḥ
śuddhe mahāvibhūtyākhye pare brahmaṇi varttate /
bhagavanbhagavacchabdaḥ sarvakāraṇakāraṇe
jñeyaṃ jñāteti tathā bhakāror'thadvayātmakaḥ /
tenāgamapitā sraṣṭā gakāro 'yaṃ tathā mune
aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ /
jñānavairāgyayoścaiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīraṇā
vasaṃti tatra bhūtāni bhūtātmanyakhilātmani /
sarvabhūteṣvaśeṣeṣu vakārārthastato 'vyayaḥ
evameva mahāśabdo bhagavāniti sattama /
paramabrahmabhūtasya vāsudevasya nānyagaḥ
tatra pūjyapadārthoktiḥ paribhāṣāsamanvitaḥ /
śabdo 'yaṃ nopacāreṇa cānyatra hyupacārataḥ
utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānāmāgatiṃ gatim /
vetti vidyāmavidyāṃ ca sa vācyo bhagavāniti
jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejāṃsyaśeṣataḥ /
bhagavacchabdavācyāni vinā heyairguṇādibhiḥ
sarvāṇi tatra bhūtāni vasaṃti paramātmani /
bhūteṣu vasanādeva vāsudevastataḥ smṛtaḥ
khāṇḍikyaṃ janakaṃ prāha pṛṣṭaḥ keśidhvajaḥ purā /
nāmavyākhyāmanantasya vāsudevasya tattvataḥ
bhūteṣu vasate soṃ'tarvasaṃtyatra ca tāni yat /
dhātā vidhātā jagatāṃ vāsudevastataḥ prabhuḥ
sa sarvabhūtaprakṛtiṃ vikāraṃ guṇādidoṣāṃśca mune vyatītaḥ /
atītasarvāvaraṇo 'khilātmā tenāstṛtaṃ yadbhuvanāntarālam
samastakalyāṇaguṇaṃ guṇātmako hitvātiduḥkhāvṛtabhūtasargaḥ /
icchāgṛhītābhimatorudehaḥ saṃsādhitāśeṣajagaddhito 'sau
tejobalaiśvaryamahāvabodhaṃ svavīryaśaktyāduguṇaikarāśiḥ /
paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥ saṃti parāvareśe
sa īśvaro vyaṣṭisamaṣṭirūpo 'vyaktasvarūpaḥ prakaṭasvarūpaḥ /
sarveśvaraḥ sarvanisargavettā samaskaśaktiḥ parameśvarākhyaḥ
sa jñāyate yena tadastadoṣaṃ śuddhaṃ paraṃ nirmalameva rūpam /
saṃdṛśyate cāpyavagamyate ca tajjñānamato 'nyaduktam
.
svādhyāyasaṃyamābagyāṃ sa dṛśyate puruṣottamaḥ /
tatprāptikāraṇaṃ brahma tavetatpratipadyate
svādhyāyādyogamāsīta yogātsvādhyāyamāmanet /
svādhyāyayogasaṃpattyā paramātmā prakāśate
tadīkṣaṇāya svādhyāyaścakṣuryogastathāparam /
na māṃsacakṣuṣā draṣṭuṃ brahmabhūtaḥ sa śakyate
// nārada uvāca
bhagavaṃstamahaṃ yogaṃ jñātumicchāmi taṃ vada /
jñāte yannākhilādhāraṃ paśyeyaṃ parameśvaram
sanandana uvāca
keśidhvajo yathā prāha khāṇḍikyāya mahātmane /
janakāya purā yogaṃ tathāhaṃ kathayāmi te
nārada uvāca
khāṇḍikyaḥ ko 'bhavadbrahman ko vā keśidhvajo 'bhavat /
kathaṃ tayośca saṃvādo yogasaṃbandhavānabhūt
sanandana uvāca
dharmadhvajo vai janaka tasya puśe 'mitadhvajaḥ /
kṛtadhvajo 'sya bhrātābhūtsadādhyātmaratirnṛpaḥ
kṛtadhvajasya putro 'bhūddhanyaḥ keśidhvajo dvijaḥ /
putro 'mitavvajasyāpi khāṇḍikyajanakābhidhaḥ
karmamārge hi khāṇḍikyaḥ svarājyādavaropitaḥ /
purodhasā mantribhiśca samaveto 'lpasādhanaḥ
rājyānnirākṛtaḥ so 'tha durgāraṇyacaro 'bhavat /
iyāḍaja so 'pi subahūna yajñāñjñānavyapāśrayaḥ
brahmavidyāmadhiṣṭāya tartuṃ mṛtyumapi svayam /
ekadā vartamānasya yāge yogavidāṃ vara
tasya dhenuṃ jaghānograḥ śārdūlo vijane vane /
tato rājā hatāṃ jñātvā dhenuṃ vyāghreṇa cartvijaḥ
prāyaścittaṃ sa papraccha kimatreti vidhīyatām /
te cocurnavayaṃvidmaḥ kaśeruḥ pṛcchyatāmiti
kaśerurapi tenoktastatheti prāha nārada /
śunakaṃ pṛccha rājendra veda sa vetsyati
sa gatvā tamapṛcchañca so 'pyāha nṛpatiṃ mune /
na kaśerurnacaivāhaṃ na cānyaḥ sāṃprataṃ bhuvi
vettyeka eva tvacchatruḥ khāṇḍikyo yo jitastvayā /
sa cāha taṃ vrajāmyeṣa praṣṭumātmaripuṃ mune
prāpta eva mayā yajñe yadi māṃ sa haniṣyati /
prāyaścittaṃ sa cetpṛṣṭo vadiṣyati ripurmama
tataścāvikalo yogo muniśreṣṭha bhaviṣyati /
ityuktvā rathamāruhya kṛṣṇājinadharo nṛpaḥ
vanaṃ jagāma yatrāste khāṇḍikyaḥ sa mahīpatiḥ /
tamāyāntaṃ samālokya khāñjaḍikyo ripumātmanaḥ
provāca krodhatāmrākṣaḥ samāropitakārmukaḥ /
khāṇḍikya uvāca
kṛṣṇājinatvakkavacabhāvenāsmānhaniṣyasi
kṛṣṇājinadhare vetsi na mayi prahariṣyati /
mṛgānāṃ vada pṛṣṭeṣu mūḍha kṛṣṇājinaṃ na kim
yeṣāṃ matvā vṛthā cogrāḥ prahitāḥ śitasāyakāḥ /
sa tvāmahaṃ haniṣyāmi na me jīvanvimokṣyase
ātatāyyasi durbuddhe mama rājyaharo ripuḥ /
keśidhvaja uvāca
khāṇḍikya saṃśayaṃ praṣṭuṃ bhavantamahamāgataḥ
na tvāṃ hṝntuṃ vicāryataitkopaṃ bāṇaṃ ca muñca vā /
tataḥ sa mantribhiḥ sārddhamekānte sapurohitaḥ
mantrayāmāsa khāṇḍikyaḥ sarvaireva mahāmatiḥ /
tamūrmantriṇo vadhyo ripureṣa vaśaṅgataḥ
hate 'tra pṛthivī sarvā tava vaśyā bhaviṣyati /
khāṇḍikyaścāha tānsarvāneva meva na saṃśayaḥ
hate tu pṛthivī sarvā mama vaśyā bhaviṣyati /
paralokajayastasya pṛthivī sakalā mama
na hanmi cellokajayo mama vayatvaḥsuṃdharā /
paralokajayo 'nantaḥ svalpakālo mahījayaḥ
tasmānnainaṃ haniṣye 'haṃ yatpṛcchati vadāmi tat /
tatastamabhyupetyāha khāṇḍikyo janako ripum
praṣṭavyaṃ yattvayā sarvaṃ tatpṛccha tvaṃ vadāmyaham /
tataḥ prāha yathāvṛttaṃ homadhenuvadhaṃ mune
tataśca taṃ sa papraccha prāyaścittaṃ hi tadrūtam /
sa cācaṣṭa yathānyāyaṃ mune keśidhvajāya tat
prāyaścittamaśeṣaṃ hi yadvai tatra vidhīyate /
viditārthaḥ sa tenaivamanujñāto mahātmanā
yāgabhūmimupāgatya cakre sarvāṃ kriyāṃ kramat /
krameṇa vidhivadyāgaṃ nītvā so 'vabhṛthāplutaḥ
kṛtakṛtyastato bhūtvā cintayāmāsa pārthivaḥ /
pūjitā ṛtvijaḥ sarve sadasyā mānitā mayā
tathaivārthijano 'pyarthojito 'bhimatairmayā /
yathāhaṃ martyalokasya mayā sarvaṃ vicaṣṭitam
aniṣpannakriyaṃ cetastathā na mama kiṃ yathā /
itthaṃ tu cintayanneva saṃmāra sa mahīpatiḥ
khāṇḍikyāya na datteti mayā vaigurudakṣiṇā /
sa jagāma tato bhūyo rathamāruhya pārthivaḥ
svāyaṃbhuvaḥ sthito yatra khāṇḍikyo 'raṇyadurgamam /
khāṇḍikyo 'pi punarddaṣṭvā tamāyāntaṃ dhṛtāyudhaḥ
tasthau hṝntuṃ kṛtamatismamāha sa punarnṛpaḥ /
ahaṃ tu nāpakārāya prāptaḥ khāṇḍikya mā krudhaḥ
gurorniṣkṛtidānāya māmavehi semāgatam /
niṣpādito mayā yāgaḥ samyak tvadupadeśataḥ
so 'haṃ te dātumicchāmi vṛṇīṣva gurudakṣiṇām /
ityukto mantrayāmāsa sa bhūyo mantribhiḥ saha
gurorniṣkṛtikāmo 'ya kimayaṃ prārthyatāṃ mayā /
tamūcurmantriṇo gajyamaśeṣaṃ yācyatāmayam
kṛtābhiḥ prārthyate rājyamanāyāsitasainikaiḥ /
prāhasya tānāha nṛpaḥ sa khāṇḍikyo mahāpatiḥ
svalpakālaṃ mahīrājyaṃ mādṛśaiḥ prārthyate katham /
etametadbhaṃvato 'tra svārtha sādhanamantriṇaḥ
paramārthaḥ kathaṃ ko 'tra yūyaṃ nātra vicakṣaṇāḥ /
ityuktvā samupetyaiṃnaṃ sa tu keśidhvajaṃ nṛpam
uvāca kimavaśyaṃ tvaṃ dāsyasi gurudakṣiṇām /
bāḍhamityeva tenoktaḥ khāṇḍikyastamathābravīt
bhavānadhyātmavijñānaparamārthavicakṣaṇaḥ /
yadi ceddīyate mahyaṃ bhavatā guruniṣkrayaḥ
tatkleśapraśamāyālaṃ yatkarma tadudīraya /
keśidhvaja uvāca
na prārthitaṃ tvayā kasmānmama rājyamakaṇṭakam
rājyalābhāḥ ddhi nāstyanyatkṣatriyāṇāmatipriyam /
khāṇḍikya uvāca
keśidhvaja nibodha tvaṃ mayā na prārthitaṃ yataḥ
rājyametadaśeṣeṇa yanna gṛghranti paṇḍitāḥ /
kṣatriyāṇāmayaṃ dharmo yatprajāparipālanam
vadhaśca dharmayuddhena svarājyaparipanthinām /
yatrāśaktasya me doṣo naivāstyapakṛte tvayā
bandhāyaiva bhavatyeṣā hyavidyā cākramojjhitā /
janmoparbhāgalipsārthamiyaṃ gajyaspṛhā mama
anyeṣāṃ dopajāneva dharmamevānurudhyate /
na yācñā kṣatrabandhūnāṃ dharmāyaitatsatāṃ matam
ato na yācita rājyamavidyāntargataṃ tava /
rājyaṃ gṛdhnanti vidvāṃso mamatvākṛṣṭacetasaḥ
ahaṃmānamahya pānamadamattā na mādṛśāḥ /
keśidhvaja uvāca
ahaṃ ca vidyayā mṛtyuṃ tartukāmaḥ karomi vai
rājyaṃ yajñāṃśca vividhānbhoge puṇyakṣayaṃ tathā /
tadidaṃ te mano diṣṭyā vivekaiścaryatāṃ gatam
śrūyatāṃ cāpyavidyāyāḥ svarūpaṃ kulanandana /
anātmanyātmabuddhiryā hyasve svaviṣayā matiḥ
avidyātarusaṃnbhūtaṃ bījametaddvidhā sthitam /
pañcabhūtātmake dehe dehī mohatamovṛttaḥ
ahametaditītyuñcaiḥ kurute kumatirmatim /
ākāśavāyvagrijalapṛthivībhiḥ pṛthak sthite
ātmanyātmamayaṃ bhāvaṃ kaḥ karoti kalevare /
kalevaropabhogyaṃ hi gṛhakṣetrādikaṃ ca yat
adehe hyātmani prājño mamedamiti manyate /
itthaṃ ca putrapautreṣu taddehotpāditeṣu ca
karoti paṇḍitaḥ svāmyamanātmani kalevare /
sarvadehopabhogāya kurute karma mānavaḥ
dehaṃ cānyadyadā puṃsaḥsadā bandhāya tatparam /
mṛṇmayaṃ hi yathā gehaṃ lipyate vai mṛdaṃ bhasā
pārthivo 'yaṃ tathā deho mṛdaṃbholepanasthitiḥ /
pañcabhogātmakairbhogaiḥ pañcabhogātmakaṃ vapuḥ
āpyāyate yadi tataḥ puṃso garvo 'tra kiṅkṛtaḥ /
anekajanmasāhastraṃ sasārapadavīṃ vrajan
mohaśramaṃ prayāto 'sau vāsanāreṇuguṇṭhitaḥ /
prakṣālyate yadā saumya reṇurjñānoṣṇavāriṇā
tadā saṃsārapānthasya yāti mohaśramaḥ śamam /
mohaśrame śamaṃ yāte svacchāntaḥkaraṇaḥ pumān
ananyātiśayādhāraḥ paraṃ nirvāṇamṛcchati /
nirvāṇamaya evāyamātmā jñānamayo 'malaḥ
duḥkhājñānamayā dharmāḥ prakṛteste tunātmanaḥ /
jalasya nāgninā saṃgaḥ sthālīsaṃgāttathāpi hi
śabdodrekādikāndharmānkaroti hi yathā budhaḥ /
tathātmā prakṛteḥ saṃgādahaṃmānādidūṣitaḥ
bhajate prākṛtāndharmānnyastastaṃbho hi so 'vyayaḥ /
tadetatkathitaṃ bījamavidyāyā mayā tava
kleśānāṃ ca kṣayakaraṃ yogādanyanna vidyate
Original text: Nāradapurāṇa (or Nāradīyapurāṇa) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0