Narada Purana · Chapter 1.45
iti śrībṛhannāradīyapurāṇe dvitīyapāde catuścatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ
sūta uvāca
sanandanavacaḥ śrutvā mokṣadharmāśritaṃ dvijāḥ /
punaḥ papraccha tattvajño nārado 'dhyātmasatkathām
nārada uvāca
śrutaṃ mayā mahābhāga mokṣaśāstraṃ tvayoditam /
na ca me jāyate tṛptirbhūyobhūyo 'pi śṛṇvataḥ
yathā saṃmucyate janturavidyābandhanānmune /
tathā kathaya sarvajña mokṣadharmaṃ sadāśritam
sanandana uvāca
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
yathā mokṣamanuprāpto janako mithilādhipaḥ
janako janadevastu mithilāyā adhīśvaraḥ /
aurdhvadehikadharmāṇāmāsīdyukto vicintane
tasya śmaśāna mācāryā vasati satataṃ gṛhe /
darśayantaḥ pṛthagdharmānnānāpāṣañjavādinaḥ
sa teṣāṃ pretyabhāve ca pretya jātau viniścaye /
ādamasthaḥ sa bhūyiṣṭamātmatattvena tuṣaayati
tatra pañcaśikho nāma kāpileyo mahāmuniḥ /
paridhāvanmahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mithilāmatha
sarvasaṃnyāsadharmāṇaḥ tattvajñānaviniścaye /
suparyavasitārthaśca nirdvandvo naṣṭasaṃśayaḥ
ṛṣīṇāmāhurekaṃ yaṃ kāmādavasitaṃ nṛṣu /
śāśvataṃ sukhamatyantamanvicchansa sudurlabham
yamāhuḥ kapilaṃ sāṃkhyāḥ paramarṣi prajāpatim /
sa manye tena rūpeṇa vikhyāpayati hi svayam
āsureḥ prathamaṃ śiṣyaṃ yamāhuścirajīvinam /
pañcasrotasi yaḥ satramāste varṣasahasrakam
pañcasrotasamāgamya kāpilaṃ maṇḍalaṃ mahat /
puruṣāvasthamavyaṅktaṃ paramārthaṃ nyavedayat
iṣṭimantreṇa saṃyukto bhūyaśca tapasāsuriḥ /
kṣetrakṣetrajñayorvyaktiṃ vibudhe dehadarśanaḥ
yattadekākṣaraṃ brahma nānārūpaṃ pradṛśyate /
āsurirmaṇḍale tasminpratipede tamavyayam
tasya pañcaśikhaḥ śiṣyo mānuṣyā payasā bhṛtaḥ /
brāhmaṇī kapilī nāma kācidāsītkuṭumbinī
tasyaḥ putratvamāgatya sriyāḥ sa pibagati stanau /
tataśca kāpileyatvaṃ lebhe buddhiṃ ca naiṣṭikīm
etanme bhagavānāha kāpileyasya saṃbhavam /
tasya tatkāpileyatvaṃ sarvavittvamanuttamam
sāmātyo janako jñātvā dharmajño jñāninaṃ mune /
upetya śatamācāryānmohayāmāsa hetubhiḥ
janakastvabhisaṃraktaḥ kāpi leyānudarśanam /
utsṛjya śatamācāryāmpṛṣṭato 'nujagāma tam
tasmai paramakalyāṇaṃ praṇatāya ca dharmataḥ /
abravītparamaṃ mokṣaṃ yattatsāṃkhyaṃ vidhīyate
jātinirvedamuktvā sa karmanirvedamabravīt /
karmanirvedamuktvā ca sarvanirvedamabravīt
yadarthaṃ dharmasaṃsargaḥ karmaṇāṃ ca phalo dayaḥ /
tamanāśvāsikaṃ mohaṃ vināśi calamadhruvam
dṛśyamāne vināśe ca pratyakṣe lokasākṣike /
āgamātparamastīti bruvannapi parājitaḥ
anātmā hyātmano mṛtyuḥ kleśo mṛtyurjarāmayaḥ /
ātmānaṃ manyate mohāttadasamyak paraṃ matam
atha cedevamapyasti yalloke nopapadyate /
ajaro 'yamamṛtyuśca rājāsau manyate yathā
asti nāstīti cāpyetattasminnasitalakṣaṇe /
kimadhiṣṭāya tad brūyāllokayātrāviniścayam
pratyakṣaṃ hyetayormūlaṃ kṛtānta hyetayorapi /
pratyakṣo hyāgamo bhinnaḥ kṛtānto vā na kiñcana
yatra tatrānumāne 'sminkṛtaṃ bhāvayate 'pi ca /
anyojīvaḥ śarīrasya nāstikānāṃ mate sthitaḥ
retovaṭakaṇīkāyāṃ ghṛtapākādhivāsanam /
jātismṛtirayaskāntaḥ sūryakāntoṃ'bubhakṣaṇam
pretabhūtapriyaścaiva devatā hyupayācanam /
mṛtakarmanivattiṃ ca pramāṇamiti niścayaḥ
nanvete hetavaḥ saṃti ye kecinmūrtisasthitāḥ /
amūtasya hi mūrtena sāmānyaṃ nopalabhyate
avidyā karma tṛṣṇā ca kecidāhuḥ punarbhavam /
tasminnaṣṭe ca dagdhe ca citte maraṇadharmiṇi
anyo 'smājjāyate mohastamāhuḥ sattvasaṃkṣayam /
yadā sarūpataścānyo jātitaḥ śrutator'thataḥ
kathamasminsa ityeva saṃbandhaḥ syādasaṃhitaḥ /
evaṃ sati ca kā prīhirjñānavidyātapobalaiḥ
yadasyācaritaṃ karma sāmānyātpratipadyate /
api tvayamihaivānyaiḥ prākṛtairduḥkhito bhavet
sukhito duḥkhito vāpi dṛśyādṛśyavinirṇayaḥ /
yathā hi muśalairhanyuḥ śarīraṃ tatpunarbhavet
vṛthā jñānaṃ yadanyañca yenaitannopalabhyate /
ṛmasaṃvatsarau tiṣyaḥ śītoṣṇo 'tha priyāpriye
yathā tātāni paśyati tādṛśaḥ sattvasaṃkṣayaḥ /
jarayābhiparītasya mṛtyunā ca vināśitam
durbalaṃ durbalaṃ pūrvaṃ gṛhasyeva vinaśyati /
indriyāṇi mano vāyuḥ śoṇitaṃ māṃsamasthi ca
ānupūrvyā vinaśyanti svaṃ dhātumupayāti ca /
lokayātrāvidhātaśca dānadharmaphalāgame
tadarthaṃ vedaṃśabdāśca vyavahārāśca laukikāḥ /
iti samyaṅ manasyete bahavaḥ saṃti hetavaḥ
aita dastīti nāstīti na kaścitpratidṛśyate /
teṣāṃ vimṛśatāmeva tatsamyagabhidhāvatām
kvacinnivasate buddhistatra jīryati vṛkṣavat /
evantur thairanarthaiśca duḥkhitāḥ sarvajantavaḥ
āgamairapakṛṣyante hastipairhastino yathā
arthāstathā hṝnti sukhāvahāṃśca lihata ete bahavopaśuṣkāḥ /
mahattaraṃ duḥkhamabhiprapannā hitvāmiṣaṃ mṛtyuvaśaṃ prayānti
vināśino hyadhruvajīvinaḥ kiṃ kiṃ bandhubhirmatraparigrahaiśca /
vihāya yo gacchati sarvameva kṣaṇena gatvā na nivartate ca
bhūvyomatoyānalavāyavo 'pi sadā śarīraṃ pratipālayanti /
itīdamālakṣya ratiḥ kuto bhavedvināśināpyasya na śama vidyate
idamanupadhivākyamacchalaṃ paramanirāmayamātmasākṣikam /
narapatirabhivīkṣya vismitaḥ punaranuyoktumidaṃ pracakrame
janaka uvāca
bhagavanyadi na pretya saṃjñā bhavati kasyacit /
evaṃ sati kimajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati
sarvamucchedaniṣṭasyātpaśya caitaddvijottama /
apramattaḥ pramatto vā kiṃ viśeṣaṃ kariṣyati
asaṃsargo hi bhūteṣu saṃsargo vā vināśiṣu /
kasmai kriyata kalpeta niścayaḥ ko 'tra tattvataḥ
sanandana uvāca
tamasā hi maticchatraṃ vibhrāntamiva cāturam /
punaḥ praśamayanvākyaiḥ kaviḥ pañcaśikho 'bravīt
pañcaśikha uvāca
ucchedaniṣṭā nehāsti bhāvaniṣṭā na vidyate /
ayaṃ hyapi samāhāraḥ śarīredriyacetasām
vartate pṛthaganyonyamapyupāśritya karmasu /
dhātavaḥ pañcadhā toyaṃ khe vāyurjyotiṣo dharā
teṣu bhāvena tiṣṭanti viyujyante svabhāvataḥ /
ākāśaṃ vāyurūṣmā ca sneho yaścāpi pārthivaḥ
eṣa pañcasamāhāraḥ śarīramapi naikadhā /
jñānamūṣmā ca vāyuśca trividhaḥ kāyasaṃgrahaḥ
indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanāmanaḥ /
prāṇāpānau vikāraśca dhātavaścātra niḥsṛtāḥ
śravaṇaṃ sparśanaṃ jihvā dṛṣṭirnāsā tathaiva ca /
indriyāṇīti pañcaite cittapūrvaṅgamā guṇāḥ
tatra vijñānasaṃyuktā trividhā cetanā dhruvā /
sukhaduḥkheti yāmāhuranaduḥkhāsukheti ca
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca mūrtyarthameva te trayaḥ /
ete hyāmaraṇātpañca sadguṇā jñānasiddhaye
teṣu karmaṇi siddhiśca sarvatattvārthaniścayaḥ /
tamāhuḥ paramaṃ śuddhiṃ buddhirityavyayaṃ mahat
imaṃ guṇasamāhāramātmabhāvena paśyataḥ /
asamyagdarśanairduḥkhamanantaṃ nopaśāmyati
anātmeti ca yadṛṣṭaṃ tenāhaṃ na mametyapi /
vartate kimadhiṣṭānātprasaktā duḥkhasaṃtatiḥ
tatra samyagjano nāma tyāgaśāstramanuttamam /
śṛṇuyāttacca mokṣāya bhāṣyamāṇaṃ bhaviṣyati
tyāga eva hi sarveṣāmuktānāmapi karmaṇām /
nityaṃ mithyāvinītānāṃ kleśo duḥkhāvaho tamaḥ
dravyatyāge tu karmāṇi bhogatyāge vratāni ca /
sukhatyāgā tapo yogaṃ sarvatyāge samāpanā
tasya mārgo 'yamadvaidhaḥ sarvatyāgasya darśitaḥ /
viprahāṇāya duḥkhasya durgatirhi tathā bhavet
pañca jñānendriyāṇyuktvā manaḥ ṣaṣṭāni cetasi /
basaṣaṣṭāni vakṣyāmi pañca karmedriyāṇi tu
hastau karmedriyaṃ jñeyamatha pādau gatīndriyam /
prajanāna dayomeḍhro visargo pāyurindriyam
vākca śabdaviśeṣārthamiti pañcānvitaṃ viduḥ /
evamekādaśetāni buddhyā tvavasṛjanmanaḥ
karṇo śabdaśca cittaṃ ca trayaḥ śravaṇasaṃgrahe /
tathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasagandhayoḥ
evaṃ pañca trikā hyete guṇastadupalabdhaye /
yenāyaṃ trividho bhāvaḥ paryāyātsamupasthitaḥ
sāttviko rājasaścāpi tāmasaścāpi te trayaḥ /
trividhā vedānā yeṣu prasṛtā sarvasādhinī
praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā /
akutaścitkutaścidvā cittataḥ sāttviko guṇaḥ
atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathākṣamā /
liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetutaḥ
avivekastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā /
kathañcidapi vartante vividhāstāmasā guṇāḥ
imāṃ ca yo veda vimokṣabuddhimātmānamanvicchati cāpramattaḥ /
na lipyate karmapalairaniṣṭaiḥ patraṃ viṣasyeva jalena siktam
dṛḍhairhi pāśairvividhairvimuktaḥ prajānimittairapi daivataiśca /
yadā hyasau duḥkhasaukhye jahāti muktastadāgryāṃ gatimetyaliṅgaḥ
śrutipramāṇagamamaṅgalaiśca śeti jarāmṛtyubhayādatītaḥ /
kṣīṇe ca puṇye vigate ca pāpe tanornimitte ca phale vinaṣṭe
alepamākāśamaliṅgamevamāsthāya paśyanti mahatyaśaktā /
yathorṇanābhiḥ parivartamānastantukṣaye tiṣṭati yātyamānaḥ
tathā vimuktaḥ prajahāti duḥkhaṃ vidhaavaṃsate loṣṭamivādimṛcchan /
yathā ruruḥ śṛṅgamatho purāṇaṃ hitvā tvacaṃ vāpyurago yathā ca
vihāya gacchannanavekṣaghamāṇastathā vimukto vijahāti duḥkham /
matsyaṃ yathā vāpyudake patantamutsṛjya pakṣī nipatatsaśaktaḥ
tathā hyasau duḥkhasaukhye vihāya muktaḥ parārddhyā gatimetyaliṅgaḥ
idamamṛtapadaṃ niśamya rājā svayamihapañcaśikhena bhāṣyamāṇam /
nikhilamabhisamīkṣya niścitārthaḥ paramasukhī vijahāra vītaśokaḥ
api ca bhavati maithilena gītaṃ nagaramupāhitamagninābhivīkṣya /
na khalu mama hi dahyate 'tra kiñcitsvayamidamāha kila sma bhūmipālaḥ
imaṃ hi yaḥ paṭhati vimokṣaniścayaṃ mahāmune satatamavekṣate tathā /
upadravānanubhaghavate hyaduḥ khitaḥ pramucyate kapilamivaitya maithilaḥ
Original text: Nāradapurāṇa (or Nāradīyapurāṇa) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0