નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.46

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે બૃહદુપાખ્યાને દ્વિતીયપાદે પઞ્ચચત્વારિંશત્તમો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
તચ્છૃત્વા નારદો વિપ્રા મૈથિલાધ્યાત્મમુત્તમમ્ ।
પુનઃ પપ્રચ્છ તં પ્રીત્યા સનન્દનમુદારધીઃ

નારદ ઉવાચ
આધ્યાત્મિકાદત્રિવિધં તાપં નાનુભવેદ્યથા ।
પ્રબ્રૂહિ તન્મુને મહ્યં પ્રપન્નાય દયાનિધે

સનન્દન ઉવાચ
તદસ્ય ત્રિવિધં દુઃખમિહ જાતસ્ય પણ્ડિત ।
ગર્બે જન્મજરાદ્યેષુસ્થાનેષુ પ્રભવિષ્યતઃ

નિરસ્તાતિશયાહ્લાદસુખભાવૈકલક્ષણા ।
ભેષજં ભગવત્પ્રાપ્તિરૈકા ચાત્યન્તિકી મતા

તસ્માત્તત્પ્રાપ્તયે યત્નઃ કર્તવ્યઃ પણ્ડિતૈર્નરૈઃ ।
તત્પ્રાપ્તિહેતુજ્ઞાનં ચ કર્મ ચોક્તં મહામુને

આગમોત્થં વિવેકાઞ્ચ દ્વિધા જ્ઞાનં તથોચ્યતે ।
શબ્દબ્રહ્માગમમયં પરં બ્રહ્મવિવેકજમ્

મનુરપ્યાહ વેદાર્થં સ્મૃત્વાયં મુનિસત્તમમઃ ।
તદેતચ્છ્રૂયતામત્ર સુબોધં ગદતો મમ

દ્વે બ્રહ્મણી વેદિતવ્યે શબ્દબ્રહ્મ પરં ચ યત્ ।
શબ્દબ્રહ્મણિ નિષ્ણાતઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ

દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યે ચેત્યાહ ચાથર્વણી શ્રુતિઃ ।
પરમા ત્વક્ષરપ્રાપ્તિરૃગ્વેદાદિમયા પરા

યત્તદવ્યક્તમજરમનીહમજમવ્યયમ્ ।
અનિર્દેશ્યમરૂપં ચ પાણિપાદાદિસંયુતમ્

વિભું સર્વગતં નિત્યં ભૂતયો નિમકારણમ્ ।
વ્યાપ્યં વ્યાપ્તં યતઃ સર્વં તં વૈ પશ્યન્તિ સૂરયઃ

તદ્બૂહ્ય તત્પરં ધામ તદ્ધ્યેયં મો7કાઙ્ક્ષિભિઃ ।
શ્રુતિવાક્યોદિતં સૂક્ષ્મં તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

તદેવ ભગવદ્વાચ્યં સ્વરૂપં પરમાત્મનઃ ।
વાચકો ભગવચ્છબ્દસ્તસ્યોદ્દિષ્ટો ઽક્ષયાત્મનઃ

એવં નિગદિતાર્થસ્ય યત્તત્વં તસ્ય તત્ત્વતઃ ।
જ્ઞાયતે યેન તજ્જ્ઞાનં પરમન્યત્રયીમયમ્

અશબ્દગોચરસ્યાપિ તસ્ય વૈ બ્રહ્મણો દ્વિજા ।
પૂજાયાં ભગવચ્છબ્દઃ ક્રિયતે હ્યૌપચારિકઃ

શુદ્ધે મહાવિભૂત્યાખ્યે પરે બ્રહ્મણિ વર્ત્તતે ।
ભગવન્ભગવચ્છબ્દઃ સર્વકારણકારણે
જ્ઞેયં જ્ઞાતેતિ તથા ભકારોર્ઽથદ્વયાત્મકઃ ।
તેનાગમપિતા સ્રષ્ટા ગકારો ઽયં તથા મુને

ઐશ્વર્યસ્ય સમગ્રસ્ય વીર્યસ્ય યશસઃ શ્રિયઃ ।
જ્ઞાનવૈરાગ્યયોશ્ચૈવ ષણ્ણાં ભગ ઇતીરણા

વસંતિ તત્ર ભૂતાનિ ભૂતાત્મન્યખિલાત્મનિ ।
સર્વભૂતેષ્વશેષેષુ વકારાર્થસ્તતો ઽવ્યયઃ

એવમેવ મહાશબ્દો ભગવાનિતિ સત્તમ ।
પરમબ્રહ્મભૂતસ્ય વાસુદેવસ્ય નાન્યગઃ

તત્ર પૂજ્યપદાર્થોક્તિઃ પરિભાષાસમન્વિતઃ ।
શબ્દો ઽયં નોપચારેણ ચાન્યત્ર હ્યુપચારતઃ

ઉત્પત્તિં પ્રલયં ચૈવ ભૂતાનામાગતિં ગતિમ્ ।
વેત્તિ વિદ્યામવિદ્યાં ચ સ વાચ્યો ભગવાનિતિ

જ્ઞાનશક્તિબલૈશ્વર્યવીર્યતેજાંસ્યશેષતઃ ।
ભગવચ્છબ્દવાચ્યાનિ વિના હેયૈર્ગુણાદિભિઃ

સર્વાણિ તત્ર ભૂતાનિ વસંતિ પરમાત્મનિ ।
ભૂતેષુ વસનાદેવ વાસુદેવસ્તતઃ સ્મૃતઃ

ખાણ્ડિક્યં જનકં પ્રાહ પૃષ્ટઃ કેશિધ્વજઃ પુરા ।
નામવ્યાખ્યામનન્તસ્ય વાસુદેવસ્ય તત્ત્વતઃ

ભૂતેષુ વસતે સોંઽતર્વસંત્યત્ર ચ તાનિ યત્ ।
ધાતા વિધાતા જગતાં વાસુદેવસ્તતઃ પ્રભુઃ

સ સર્વભૂતપ્રકૃતિં વિકારં ગુણાદિદોષાંશ્ચ મુને વ્યતીતઃ ।
અતીતસર્વાવરણો ઽખિલાત્મા તેનાસ્તૃતં યદ્ભુવનાન્તરાલમ્

સમસ્તકલ્યાણગુણં ગુણાત્મકો હિત્વાતિદુઃખાવૃતભૂતસર્ગઃ ।
ઇચ્છાગૃહીતાભિમતોરુદેહઃ સંસાધિતાશેષજગદ્ધિતો ઽસૌ

તેજોબલૈશ્વર્યમહાવબોધં સ્વવીર્યશક્ત્યાદુગુણૈકરાશિઃ ।
પરઃ પરાણાં સકલા ન યત્ર ક્લેશાદયઃ સંતિ પરાવરેશે

સ ઈશ્વરો વ્યષ્ટિસમષ્ટિરૂપો ઽવ્યક્તસ્વરૂપઃ પ્રકટસ્વરૂપઃ ।
સર્વેશ્વરઃ સર્વનિસર્ગવેત્તા સમસ્કશક્તિઃ પરમેશ્વરાખ્યઃ

સ જ્ઞાયતે યેન તદસ્તદોષં શુદ્ધં પરં નિર્મલમેવ રૂપમ્ ।
સંદૃશ્યતે ચાપ્યવગમ્યતે ચ તજ્જ્ઞાનમતો ઽન્યદુક્તમ્

.
સ્વાધ્યાયસંયમાબગ્યાં સ દૃશ્યતે પુરુષોત્તમઃ ।
તત્પ્રાપ્તિકારણં બ્રહ્મ તવેતત્પ્રતિપદ્યતે

સ્વાધ્યાયાદ્યોગમાસીત યોગાત્સ્વાધ્યાયમામનેત્ ।
સ્વાધ્યાયયોગસંપત્ત્યા પરમાત્મા પ્રકાશતે

તદીક્ષણાય સ્વાધ્યાયશ્ચક્ષુર્યોગસ્તથાપરમ્ ।
ન માંસચક્ષુષા દ્રષ્ટું બ્રહ્મભૂતઃ સ શક્યતે

॥ નારદ ઉવાચ
ભગવંસ્તમહં યોગં જ્ઞાતુમિચ્છામિ તં વદ ।
જ્ઞાતે યન્નાખિલાધારં પશ્યેયં પરમેશ્વરમ્

સનન્દન ઉવાચ
કેશિધ્વજો યથા પ્રાહ ખાણ્ડિક્યાય મહાત્મને ।
જનકાય પુરા યોગં તથાહં કથયામિ તે

નારદ ઉવાચ
ખાણ્ડિક્યઃ કો ઽભવદ્બ્રહ્મન્ કો વા કેશિધ્વજો ઽભવત્ ।
કથં તયોશ્ચ સંવાદો યોગસંબન્ધવાનભૂત્

સનન્દન ઉવાચ
ધર્મધ્વજો વૈ જનક તસ્ય પુશે ઽમિતધ્વજઃ ।
કૃતધ્વજો ઽસ્ય ભ્રાતાભૂત્સદાધ્યાત્મરતિર્નૃપઃ

કૃતધ્વજસ્ય પુત્રો ઽભૂદ્ધન્યઃ કેશિધ્વજો દ્વિજઃ ।
પુત્રો ઽમિતવ્વજસ્યાપિ ખાણ્ડિક્યજનકાભિધઃ
કર્મમાર્ગે હિ ખાણ્ડિક્યઃ સ્વરાજ્યાદવરોપિતઃ ।
પુરોધસા મન્ત્રિભિશ્ચ સમવેતો ઽલ્પસાધનઃ

રાજ્યાન્નિરાકૃતઃ સો ઽથ દુર્ગારણ્યચરો ઽભવત્ ।
ઇયાડજ સો ઽપિ સુબહૂન યજ્ઞાઞ્જ્ઞાનવ્યપાશ્રયઃ

બ્રહ્મવિદ્યામધિષ્ટાય તર્તું મૃત્યુમપિ સ્વયમ્ ।
એકદા વર્તમાનસ્ય યાગે યોગવિદાં વર

તસ્ય ધેનું જઘાનોગ્રઃ શાર્દૂલો વિજને વને ।
તતો રાજા હતાં જ્ઞાત્વા ધેનું વ્યાઘ્રેણ ચર્ત્વિજઃ

પ્રાયશ્ચિત્તં સ પપ્રચ્છ કિમત્રેતિ વિધીયતામ્ ।
તે ચોચુર્નવયંવિદ્મઃ કશેરુઃ પૃચ્છ્યતામિતિ

કશેરુરપિ તેનોક્તસ્તથેતિ પ્રાહ નારદ ।
શુનકં પૃચ્છ રાજેન્દ્ર વેદ સ વેત્સ્યતિ

સ ગત્વા તમપૃચ્છઞ્ચ સો ઽપ્યાહ નૃપતિં મુને ।
ન કશેરુર્નચૈવાહં ન ચાન્યઃ સાંપ્રતં ભુવિ

વેત્ત્યેક એવ ત્વચ્છત્રુઃ ખાણ્ડિક્યો યો જિતસ્ત્વયા ।
સ ચાહ તં વ્રજામ્યેષ પ્રષ્ટુમાત્મરિપું મુને

પ્રાપ્ત એવ મયા યજ્ઞે યદિ માં સ હનિષ્યતિ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં સ ચેત્પૃષ્ટો વદિષ્યતિ રિપુર્મમ

તતશ્ચાવિકલો યોગો મુનિશ્રેષ્ઠ ભવિષ્યતિ ।
ઇત્યુક્ત્વા રથમારુહ્ય કૃષ્ણાજિનધરો નૃપઃ

વનં જગામ યત્રાસ્તે ખાણ્ડિક્યઃ સ મહીપતિઃ ।
તમાયાન્તં સમાલોક્ય ખાઞ્જડિક્યો રિપુમાત્મનઃ

પ્રોવાચ ક્રોધતામ્રાક્ષઃ સમારોપિતકાર્મુકઃ ।
ખાણ્ડિક્ય ઉવાચ
કૃષ્ણાજિનત્વક્કવચભાવેનાસ્માન્હનિષ્યસિ

કૃષ્ણાજિનધરે વેત્સિ ન મયિ પ્રહરિષ્યતિ ।
મૃગાનાં વદ પૃષ્ટેષુ મૂઢ કૃષ્ણાજિનં ન કિમ્

યેષાં મત્વા વૃથા ચોગ્રાઃ પ્રહિતાઃ શિતસાયકાઃ ।
સ ત્વામહં હનિષ્યામિ ન મે જીવન્વિમોક્ષ્યસે

આતતાય્યસિ દુર્બુદ્ધે મમ રાજ્યહરો રિપુઃ ।
કેશિધ્વજ ઉવાચ
ખાણ્ડિક્ય સંશયં પ્રષ્ટું ભવન્તમહમાગતઃ

ન ત્વાં હૄન્તું વિચાર્યતૈત્કોપં બાણં ચ મુઞ્ચ વા ।
તતઃ સ મન્ત્રિભિઃ સાર્દ્ધમેકાન્તે સપુરોહિતઃ

મન્ત્રયામાસ ખાણ્ડિક્યઃ સર્વૈરેવ મહામતિઃ ।
તમૂર્મન્ત્રિણો વધ્યો રિપુરેષ વશઙ્ગતઃ

હતે ઽત્ર પૃથિવી સર્વા તવ વશ્યા ભવિષ્યતિ ।
ખાણ્ડિક્યશ્ચાહ તાન્સર્વાનેવ મેવ ન સંશયઃ

હતે તુ પૃથિવી સર્વા મમ વશ્યા ભવિષ્યતિ ।
પરલોકજયસ્તસ્ય પૃથિવી સકલા મમ

ન હન્મિ ચેલ્લોકજયો મમ વયત્વઃસુંધરા ।
પરલોકજયો ઽનન્તઃ સ્વલ્પકાલો મહીજયઃ

તસ્માન્નૈનં હનિષ્યે ઽહં યત્પૃચ્છતિ વદામિ તત્ ।
તતસ્તમભ્યુપેત્યાહ ખાણ્ડિક્યો જનકો રિપુમ્

પ્રષ્ટવ્યં યત્ત્વયા સર્વં તત્પૃચ્છ ત્વં વદામ્યહમ્ ।
તતઃ પ્રાહ યથાવૃત્તં હોમધેનુવધં મુને

તતશ્ચ તં સ પપ્રચ્છ પ્રાયશ્ચિત્તં હિ તદ્રૂતમ્ ।
સ ચાચષ્ટ યથાન્યાયં મુને કેશિધ્વજાય તત્

પ્રાયશ્ચિત્તમશેષં હિ યદ્વૈ તત્ર વિધીયતે ।
વિદિતાર્થઃ સ તેનૈવમનુજ્ઞાતો મહાત્મના

યાગભૂમિમુપાગત્ય ચક્રે સર્વાં ક્રિયાં ક્રમત્ ।
ક્રમેણ વિધિવદ્યાગં નીત્વા સો ઽવભૃથાપ્લુતઃ

કૃતકૃત્યસ્તતો ભૂત્વા ચિન્તયામાસ પાર્થિવઃ ।
પૂજિતા ઋત્વિજઃ સર્વે સદસ્યા માનિતા મયા

તથૈવાર્થિજનો ઽપ્યર્થોજિતો ઽભિમતૈર્મયા ।
યથાહં મર્ત્યલોકસ્ય મયા સર્વં વિચષ્ટિતમ્

અનિષ્પન્નક્રિયં ચેતસ્તથા ન મમ કિં યથા ।
ઇત્થં તુ ચિન્તયન્નેવ સંમાર સ મહીપતિઃ

ખાણ્ડિક્યાય ન દત્તેતિ મયા વૈગુરુદક્ષિણા ।
સ જગામ તતો ભૂયો રથમારુહ્ય પાર્થિવઃ

સ્વાયંભુવઃ સ્થિતો યત્ર ખાણ્ડિક્યો ઽરણ્યદુર્ગમમ્ ।
ખાણ્ડિક્યો ઽપિ પુનર્દ્દષ્ટ્વા તમાયાન્તં ધૃતાયુધઃ

તસ્થૌ હૄન્તું કૃતમતિસ્મમાહ સ પુનર્નૃપઃ ।
અહં તુ નાપકારાય પ્રાપ્તઃ ખાણ્ડિક્ય મા ક્રુધઃ

ગુરોર્નિષ્કૃતિદાનાય મામવેહિ સેમાગતમ્ ।
નિષ્પાદિતો મયા યાગઃ સમ્યક્ ત્વદુપદેશતઃ

સો ઽહં તે દાતુમિચ્છામિ વૃણીષ્વ ગુરુદક્ષિણામ્ ।
ઇત્યુક્તો મન્ત્રયામાસ સ ભૂયો મન્ત્રિભિઃ સહ

ગુરોર્નિષ્કૃતિકામો ઽય કિમયં પ્રાર્થ્યતાં મયા ।
તમૂચુર્મન્ત્રિણો ગજ્યમશેષં યાચ્યતામયમ્

કૃતાભિઃ પ્રાર્થ્યતે રાજ્યમનાયાસિતસૈનિકૈઃ ।
પ્રાહસ્ય તાનાહ નૃપઃ સ ખાણ્ડિક્યો મહાપતિઃ

સ્વલ્પકાલં મહીરાજ્યં માદૃશૈઃ પ્રાર્થ્યતે કથમ્ ।
એતમેતદ્ભંવતો ઽત્ર સ્વાર્થ સાધનમન્ત્રિણઃ

પરમાર્થઃ કથં કો ઽત્ર યૂયં નાત્ર વિચક્ષણાઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા સમુપેત્યૈંનં સ તુ કેશિધ્વજં નૃપમ્

ઉવાચ કિમવશ્યં ત્વં દાસ્યસિ ગુરુદક્ષિણામ્ ।
બાઢમિત્યેવ તેનોક્તઃ ખાણ્ડિક્યસ્તમથાબ્રવીત્

ભવાનધ્યાત્મવિજ્ઞાનપરમાર્થવિચક્ષણઃ ।
યદિ ચેદ્દીયતે મહ્યં ભવતા ગુરુનિષ્ક્રયઃ

તત્ક્લેશપ્રશમાયાલં યત્કર્મ તદુદીરય ।
કેશિધ્વજ ઉવાચ
ન પ્રાર્થિતં ત્વયા કસ્માન્મમ રાજ્યમકણ્ટકમ્

રાજ્યલાભાઃ દ્ધિ નાસ્ત્યન્યત્ક્ષત્રિયાણામતિપ્રિયમ્ ।
ખાણ્ડિક્ય ઉવાચ
કેશિધ્વજ નિબોધ ત્વં મયા ન પ્રાર્થિતં યતઃ

રાજ્યમેતદશેષેણ યન્ન ગૃઘ્રન્તિ પણ્ડિતાઃ ।
ક્ષત્રિયાણામયં ધર્મો યત્પ્રજાપરિપાલનમ્

વધશ્ચ ધર્મયુદ્ધેન સ્વરાજ્યપરિપન્થિનામ્ ।
યત્રાશક્તસ્ય મે દોષો નૈવાસ્ત્યપકૃતે ત્વયા

બન્ધાયૈવ ભવત્યેષા હ્યવિદ્યા ચાક્રમોજ્ઝિતા ।
જન્મોપર્ભાગલિપ્સાર્થમિયં ગજ્યસ્પૃહા મમ

અન્યેષાં દોપજાનેવ ધર્મમેવાનુરુધ્યતે ।
ન યાચ્ઞા ક્ષત્રબન્ધૂનાં ધર્માયૈતત્સતાં મતમ્

અતો ન યાચિત રાજ્યમવિદ્યાન્તર્ગતં તવ ।
રાજ્યં ગૃધ્નન્તિ વિદ્વાંસો મમત્વાકૃષ્ટચેતસઃ

અહંમાનમહ્ય પાનમદમત્તા ન માદૃશાઃ ।
કેશિધ્વજ ઉવાચ
અહં ચ વિદ્યયા મૃત્યું તર્તુકામઃ કરોમિ વૈ

રાજ્યં યજ્ઞાંશ્ચ વિવિધાન્ભોગે પુણ્યક્ષયં તથા ।
તદિદં તે મનો દિષ્ટ્યા વિવેકૈશ્ચર્યતાં ગતમ્

શ્રૂયતાં ચાપ્યવિદ્યાયાઃ સ્વરૂપં કુલનન્દન ।
અનાત્મન્યાત્મબુદ્ધિર્યા હ્યસ્વે સ્વવિષયા મતિઃ

અવિદ્યાતરુસંન્ભૂતં બીજમેતદ્દ્વિધા સ્થિતમ્ ।
પઞ્ચભૂતાત્મકે દેહે દેહી મોહતમોવૃત્તઃ

અહમેતદિતીત્યુઞ્ચૈઃ કુરુતે કુમતિર્મતિમ્ ।
આકાશવાય્વગ્રિજલપૃથિવીભિઃ પૃથક્ સ્થિતે

આત્મન્યાત્મમયં ભાવં કઃ કરોતિ કલેવરે ।
કલેવરોપભોગ્યં હિ ગૃહક્ષેત્રાદિકં ચ યત્

અદેહે હ્યાત્મનિ પ્રાજ્ઞો મમેદમિતિ મન્યતે ।
ઇત્થં ચ પુત્રપૌત્રેષુ તદ્દેહોત્પાદિતેષુ ચ

કરોતિ પણ્ડિતઃ સ્વામ્યમનાત્મનિ કલેવરે ।
સર્વદેહોપભોગાય કુરુતે કર્મ માનવઃ

દેહં ચાન્યદ્યદા પુંસઃસદા બન્ધાય તત્પરમ્ ।
મૃણ્મયં હિ યથા ગેહં લિપ્યતે વૈ મૃદં ભસા

પાર્થિવો ઽયં તથા દેહો મૃદંભોલેપનસ્થિતિઃ ।
પઞ્ચભોગાત્મકૈર્ભોગૈઃ પઞ્ચભોગાત્મકં વપુઃ

આપ્યાયતે યદિ તતઃ પુંસો ગર્વો ઽત્ર કિઙ્કૃતઃ ।
અનેકજન્મસાહસ્ત્રં સસારપદવીં વ્રજન્

મોહશ્રમં પ્રયાતો ઽસૌ વાસનારેણુગુણ્ઠિતઃ ।
પ્રક્ષાલ્યતે યદા સૌમ્ય રેણુર્જ્ઞાનોષ્ણવારિણા

તદા સંસારપાન્થસ્ય યાતિ મોહશ્રમઃ શમમ્ ।
મોહશ્રમે શમં યાતે સ્વચ્છાન્તઃકરણઃ પુમાન્

અનન્યાતિશયાધારઃ પરં નિર્વાણમૃચ્છતિ ।
નિર્વાણમય એવાયમાત્મા જ્ઞાનમયો ઽમલઃ

દુઃખાજ્ઞાનમયા ધર્માઃ પ્રકૃતેસ્તે તુનાત્મનઃ ।
જલસ્ય નાગ્નિના સંગઃ સ્થાલીસંગાત્તથાપિ હિ

શબ્દોદ્રેકાદિકાન્ધર્માન્કરોતિ હિ યથા બુધઃ ।
તથાત્મા પ્રકૃતેઃ સંગાદહંમાનાદિદૂષિતઃ

ભજતે પ્રાકૃતાન્ધર્માન્ન્યસ્તસ્તંભો હિ સો ઽવ્યયઃ ।
તદેતત્કથિતં બીજમવિદ્યાયા મયા તવ

ક્લેશાનાં ચ ક્ષયકરં યોગાદન્યન્ન વિદ્યતે