નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.45

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે દ્વિતીયપાદે ચતુશ્ચત્વારિંશત્તમો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
સનન્દનવચઃ શ્રુત્વા મોક્ષધર્માશ્રિતં દ્વિજાઃ ।
પુનઃ પપ્રચ્છ તત્ત્વજ્ઞો નારદો ઽધ્યાત્મસત્કથામ્

નારદ ઉવાચ
શ્રુતં મયા મહાભાગ મોક્ષશાસ્ત્રં ત્વયોદિતમ્ ।
ન ચ મે જાયતે તૃપ્તિર્ભૂયોભૂયો ઽપિ શૃણ્વતઃ

યથા સંમુચ્યતે જન્તુરવિદ્યાબન્ધનાન્મુને ।
તથા કથય સર્વજ્ઞ મોક્ષધર્મં સદાશ્રિતમ્

સનન્દન ઉવાચ
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
યથા મોક્ષમનુપ્રાપ્તો જનકો મિથિલાધિપઃ

જનકો જનદેવસ્તુ મિથિલાયા અધીશ્વરઃ ।
ઔર્ધ્વદેહિકધર્માણામાસીદ્યુક્તો વિચિન્તને

તસ્ય શ્મશાન માચાર્યા વસતિ સતતં ગૃહે ।
દર્શયન્તઃ પૃથગ્ધર્માન્નાનાપાષઞ્જવાદિનઃ

સ તેષાં પ્રેત્યભાવે ચ પ્રેત્ય જાતૌ વિનિશ્ચયે ।
આદમસ્થઃ સ ભૂયિષ્ટમાત્મતત્ત્વેન તુષઅયતિ

તત્ર પઞ્ચશિખો નામ કાપિલેયો મહામુનિઃ ।
પરિધાવન્મહીં કૃત્સ્નાં જગામ મિથિલામથ

સર્વસંન્યાસધર્માણઃ તત્ત્વજ્ઞાનવિનિશ્ચયે ।
સુપર્યવસિતાર્થશ્ચ નિર્દ્વન્દ્વો નષ્ટસંશયઃ

ઋષીણામાહુરેકં યં કામાદવસિતં નૃષુ ।
શાશ્વતં સુખમત્યન્તમન્વિચ્છન્સ સુદુર્લભમ્

યમાહુઃ કપિલં સાંખ્યાઃ પરમર્ષિ પ્રજાપતિમ્ ।
સ મન્યે તેન રૂપેણ વિખ્યાપયતિ હિ સ્વયમ્

આસુરેઃ પ્રથમં શિષ્યં યમાહુશ્ચિરજીવિનમ્ ।
પઞ્ચસ્રોતસિ યઃ સત્રમાસ્તે વર્ષસહસ્રકમ્

પઞ્ચસ્રોતસમાગમ્ય કાપિલં મણ્ડલં મહત્ ।
પુરુષાવસ્થમવ્યઙ્ક્તં પરમાર્થં ન્યવેદયત્

ઇષ્ટિમન્ત્રેણ સંયુક્તો ભૂયશ્ચ તપસાસુરિઃ ।
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોર્વ્યક્તિં વિબુધે દેહદર્શનઃ

યત્તદેકાક્ષરં બ્રહ્મ નાનારૂપં પ્રદૃશ્યતે ।
આસુરિર્મણ્ડલે તસ્મિન્પ્રતિપેદે તમવ્યયમ્

તસ્ય પઞ્ચશિખઃ શિષ્યો માનુષ્યા પયસા ભૃતઃ ।
બ્રાહ્મણી કપિલી નામ કાચિદાસીત્કુટુમ્બિની

તસ્યઃ પુત્રત્વમાગત્ય સ્રિયાઃ સ પિબગતિ સ્તનૌ ।
તતશ્ચ કાપિલેયત્વં લેભે બુદ્ધિં ચ નૈષ્ટિકીમ્

એતન્મે ભગવાનાહ કાપિલેયસ્ય સંભવમ્ ।
તસ્ય તત્કાપિલેયત્વં સર્વવિત્ત્વમનુત્તમમ્

સામાત્યો જનકો જ્ઞાત્વા ધર્મજ્ઞો જ્ઞાનિનં મુને ।
ઉપેત્ય શતમાચાર્યાન્મોહયામાસ હેતુભિઃ

જનકસ્ત્વભિસંરક્તઃ કાપિ લેયાનુદર્શનમ્ ।
ઉત્સૃજ્ય શતમાચાર્યામ્પૃષ્ટતો ઽનુજગામ તમ્

તસ્મૈ પરમકલ્યાણં પ્રણતાય ચ ધર્મતઃ ।
અબ્રવીત્પરમં મોક્ષં યત્તત્સાંખ્યં વિધીયતે

જાતિનિર્વેદમુક્ત્વા સ કર્મનિર્વેદમબ્રવીત્ ।
કર્મનિર્વેદમુક્ત્વા ચ સર્વનિર્વેદમબ્રવીત્

યદર્થં ધર્મસંસર્ગઃ કર્મણાં ચ ફલો દયઃ ।
તમનાશ્વાસિકં મોહં વિનાશિ ચલમધ્રુવમ્

દૃશ્યમાને વિનાશે ચ પ્રત્યક્ષે લોકસાક્ષિકે ।
આગમાત્પરમસ્તીતિ બ્રુવન્નપિ પરાજિતઃ

અનાત્મા હ્યાત્મનો મૃત્યુઃ ક્લેશો મૃત્યુર્જરામયઃ ।
આત્માનં મન્યતે મોહાત્તદસમ્યક્ પરં મતમ્

અથ ચેદેવમપ્યસ્તિ યલ્લોકે નોપપદ્યતે ।
અજરો ઽયમમૃત્યુશ્ચ રાજાસૌ મન્યતે યથા

અસ્તિ નાસ્તીતિ ચાપ્યેતત્તસ્મિન્નસિતલક્ષણે ।
કિમધિષ્ટાય તદ્ બ્રૂયાલ્લોકયાત્રાવિનિશ્ચયમ્

પ્રત્યક્ષં હ્યેતયોર્મૂલં કૃતાન્ત હ્યેતયોરપિ ।
પ્રત્યક્ષો હ્યાગમો ભિન્નઃ કૃતાન્તો વા ન કિઞ્ચન

યત્ર તત્રાનુમાને ઽસ્મિન્કૃતં ભાવયતે ઽપિ ચ ।
અન્યોજીવઃ શરીરસ્ય નાસ્તિકાનાં મતે સ્થિતઃ

રેતોવટકણીકાયાં ઘૃતપાકાધિવાસનમ્ ।
જાતિસ્મૃતિરયસ્કાન્તઃ સૂર્યકાન્તોંઽબુભક્ષણમ્

પ્રેતભૂતપ્રિયશ્ચૈવ દેવતા હ્યુપયાચનમ્ ।
મૃતકર્મનિવત્તિં ચ પ્રમાણમિતિ નિશ્ચયઃ

નન્વેતે હેતવઃ સંતિ યે કેચિન્મૂર્તિસસ્થિતાઃ ।
અમૂતસ્ય હિ મૂર્તેન સામાન્યં નોપલભ્યતે

અવિદ્યા કર્મ તૃષ્ણા ચ કેચિદાહુઃ પુનર્ભવમ્ ।
તસ્મિન્નષ્ટે ચ દગ્ધે ચ ચિત્તે મરણધર્મિણિ

અન્યો ઽસ્માજ્જાયતે મોહસ્તમાહુઃ સત્ત્વસંક્ષયમ્ ।
યદા સરૂપતશ્ચાન્યો જાતિતઃ શ્રુતતોર્ઽથતઃ

કથમસ્મિન્સ ઇત્યેવ સંબન્ધઃ સ્યાદસંહિતઃ ।
એવં સતિ ચ કા પ્રીહિર્જ્ઞાનવિદ્યાતપોબલૈઃ

યદસ્યાચરિતં કર્મ સામાન્યાત્પ્રતિપદ્યતે ।
અપિ ત્વયમિહૈવાન્યૈઃ પ્રાકૃતૈર્દુઃખિતો ભવેત્

સુખિતો દુઃખિતો વાપિ દૃશ્યાદૃશ્યવિનિર્ણયઃ ।
યથા હિ મુશલૈર્હન્યુઃ શરીરં તત્પુનર્ભવેત્

વૃથા જ્ઞાનં યદન્યઞ્ચ યેનૈતન્નોપલભ્યતે ।
ઋમસંવત્સરૌ તિષ્યઃ શીતોષ્ણો ઽથ પ્રિયાપ્રિયે

યથા તાતાનિ પશ્યતિ તાદૃશઃ સત્ત્વસંક્ષયઃ ।
જરયાભિપરીતસ્ય મૃત્યુના ચ વિનાશિતમ્

દુર્બલં દુર્બલં પૂર્વં ગૃહસ્યેવ વિનશ્યતિ ।
ઇન્દ્રિયાણિ મનો વાયુઃ શોણિતં માંસમસ્થિ ચ

આનુપૂર્વ્યા વિનશ્યન્તિ સ્વં ધાતુમુપયાતિ ચ ।
લોકયાત્રાવિધાતશ્ચ દાનધર્મફલાગમે

તદર્થં વેદંશબ્દાશ્ચ વ્યવહારાશ્ચ લૌકિકાઃ ।
ઇતિ સમ્યઙ્ મનસ્યેતે બહવઃ સંતિ હેતવઃ

ઐત દસ્તીતિ નાસ્તીતિ ન કશ્ચિત્પ્રતિદૃશ્યતે ।
તેષાં વિમૃશતામેવ તત્સમ્યગભિધાવતામ્

ક્વચિન્નિવસતે બુદ્ધિસ્તત્ર જીર્યતિ વૃક્ષવત્ ।
એવન્તુર્ થૈરનર્થૈશ્ચ દુઃખિતાઃ સર્વજન્તવઃ

આગમૈરપકૃષ્યન્તે હસ્તિપૈર્હસ્તિનો યથા

અર્થાસ્તથા હૄન્તિ સુખાવહાંશ્ચ લિહત એતે બહવોપશુષ્કાઃ ।
મહત્તરં દુઃખમભિપ્રપન્ના હિત્વામિષં મૃત્યુવશં પ્રયાન્તિ

વિનાશિનો હ્યધ્રુવજીવિનઃ કિં કિં બન્ધુભિર્મત્રપરિગ્રહૈશ્ચ ।
વિહાય યો ગચ્છતિ સર્વમેવ ક્ષણેન ગત્વા ન નિવર્તતે ચ

ભૂવ્યોમતોયાનલવાયવો ઽપિ સદા શરીરં પ્રતિપાલયન્તિ ।
ઇતીદમાલક્ષ્ય રતિઃ કુતો ભવેદ્વિનાશિનાપ્યસ્ય ન શમ વિદ્યતે

ઇદમનુપધિવાક્યમચ્છલં પરમનિરામયમાત્મસાક્ષિકમ્ ।
નરપતિરભિવીક્ષ્ય વિસ્મિતઃ પુનરનુયોક્તુમિદં પ્રચક્રમે

જનક ઉવાચ
ભગવન્યદિ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞા ભવતિ કસ્યચિત્ ।
એવં સતિ કિમજ્ઞાનં જ્ઞાનં વા કિં કરિષ્યતિ

સર્વમુચ્છેદનિષ્ટસ્યાત્પશ્ય ચૈતદ્દ્વિજોત્તમ ।
અપ્રમત્તઃ પ્રમત્તો વા કિં વિશેષં કરિષ્યતિ

અસંસર્ગો હિ ભૂતેષુ સંસર્ગો વા વિનાશિષુ ।
કસ્મૈ ક્રિયત કલ્પેત નિશ્ચયઃ કો ઽત્ર તત્ત્વતઃ

સનન્દન ઉવાચ
તમસા હિ મતિચ્છત્રં વિભ્રાન્તમિવ ચાતુરમ્ ।
પુનઃ પ્રશમયન્વાક્યૈઃ કવિઃ પઞ્ચશિખો ઽબ્રવીત્

પઞ્ચશિખ ઉવાચ
ઉચ્છેદનિષ્ટા નેહાસ્તિ ભાવનિષ્ટા ન વિદ્યતે ।
અયં હ્યપિ સમાહારઃ શરીરેદ્રિયચેતસામ્

વર્તતે પૃથગન્યોન્યમપ્યુપાશ્રિત્ય કર્મસુ ।
ધાતવઃ પઞ્ચધા તોયં ખે વાયુર્જ્યોતિષો ધરા

તેષુ ભાવેન તિષ્ટન્તિ વિયુજ્યન્તે સ્વભાવતઃ ।
આકાશં વાયુરૂષ્મા ચ સ્નેહો યશ્ચાપિ પાર્થિવઃ

એષ પઞ્ચસમાહારઃ શરીરમપિ નૈકધા ।
જ્ઞાનમૂષ્મા ચ વાયુશ્ચ ત્રિવિધઃ કાયસંગ્રહઃ

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ચ સ્વભાવશ્ચેતનામનઃ ।
પ્રાણાપાનૌ વિકારશ્ચ ધાતવશ્ચાત્ર નિઃસૃતાઃ

શ્રવણં સ્પર્શનં જિહ્વા દૃષ્ટિર્નાસા તથૈવ ચ ।
ઇન્દ્રિયાણીતિ પઞ્ચૈતે ચિત્તપૂર્વઙ્ગમા ગુણાઃ

તત્ર વિજ્ઞાનસંયુક્તા ત્રિવિધા ચેતના ધ્રુવા ।
સુખદુઃખેતિ યામાહુરનદુઃખાસુખેતિ ચ

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ મૂર્ત્યર્થમેવ તે ત્રયઃ ।
એતે હ્યામરણાત્પઞ્ચ સદ્ગુણા જ્ઞાનસિદ્ધયે

તેષુ કર્મણિ સિદ્ધિશ્ચ સર્વતત્ત્વાર્થનિશ્ચયઃ ।
તમાહુઃ પરમં શુદ્ધિં બુદ્ધિરિત્યવ્યયં મહત્

ઇમં ગુણસમાહારમાત્મભાવેન પશ્યતઃ ।
અસમ્યગ્દર્શનૈર્દુઃખમનન્તં નોપશામ્યતિ

અનાત્મેતિ ચ યદૃષ્ટં તેનાહં ન મમેત્યપિ ।
વર્તતે કિમધિષ્ટાનાત્પ્રસક્તા દુઃખસંતતિઃ

તત્ર સમ્યગ્જનો નામ ત્યાગશાસ્ત્રમનુત્તમમ્ ।
શૃણુયાત્તચ્ચ મોક્ષાય ભાષ્યમાણં ભવિષ્યતિ

ત્યાગ એવ હિ સર્વેષામુક્તાનામપિ કર્મણામ્ ।
નિત્યં મિથ્યાવિનીતાનાં ક્લેશો દુઃખાવહો તમઃ

દ્રવ્યત્યાગે તુ કર્માણિ ભોગત્યાગે વ્રતાનિ ચ ।
સુખત્યાગા તપો યોગં સર્વત્યાગે સમાપના

તસ્ય માર્ગો ઽયમદ્વૈધઃ સર્વત્યાગસ્ય દર્શિતઃ ।
વિપ્રહાણાય દુઃખસ્ય દુર્ગતિર્હિ તથા ભવેત્

પઞ્ચ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણ્યુક્ત્વા મનઃ ષષ્ટાનિ ચેતસિ ।
બસષષ્ટાનિ વક્ષ્યામિ પઞ્ચ કર્મેદ્રિયાણિ તુ

હસ્તૌ કર્મેદ્રિયં જ્ઞેયમથ પાદૌ ગતીન્દ્રિયમ્ ।
પ્રજનાન દયોમેઢ્રો વિસર્ગો પાયુરિન્દ્રિયમ્

વાક્ચ શબ્દવિશેષાર્થમિતિ પઞ્ચાન્વિતં વિદુઃ ।
એવમેકાદશેતાનિ બુદ્ધ્યા ત્વવસૃજન્મનઃ

કર્ણો શબ્દશ્ચ ચિત્તં ચ ત્રયઃ શ્રવણસંગ્રહે ।
તથા સ્પર્શે તથા રૂપે તથૈવ રસગન્ધયોઃ

એવં પઞ્ચ ત્રિકા હ્યેતે ગુણસ્તદુપલબ્ધયે ।
યેનાયં ત્રિવિધો ભાવઃ પર્યાયાત્સમુપસ્થિતઃ

સાત્ત્વિકો રાજસશ્ચાપિ તામસશ્ચાપિ તે ત્રયઃ ।
ત્રિવિધા વેદાના યેષુ પ્રસૃતા સર્વસાધિની

પ્રહર્ષઃ પ્રીતિરાનન્દઃ સુખં સંશાન્તચિત્તતા ।
અકુતશ્ચિત્કુતશ્ચિદ્વા ચિત્તતઃ સાત્ત્વિકો ગુણઃ

અતુષ્ટિઃ પરિતાપશ્ચ શોકો લોભસ્તથાક્ષમા ।
લિઙ્ગાનિ રજસસ્તાનિ દૃશ્યન્તે હેત્વહેતુતઃ

અવિવેકસ્તથા મોહઃ પ્રમાદઃ સ્વપ્નતન્દ્રિતા ।
કથઞ્ચિદપિ વર્તન્તે વિવિધાસ્તામસા ગુણાઃ

ઇમાં ચ યો વેદ વિમોક્ષબુદ્ધિમાત્માનમન્વિચ્છતિ ચાપ્રમત્તઃ ।
ન લિપ્યતે કર્મપલૈરનિષ્ટૈઃ પત્રં વિષસ્યેવ જલેન સિક્તમ્

દૃઢૈર્હિ પાશૈર્વિવિધૈર્વિમુક્તઃ પ્રજાનિમિત્તૈરપિ દૈવતૈશ્ચ ।
યદા હ્યસૌ દુઃખસૌખ્યે જહાતિ મુક્તસ્તદાગ્ર્યાં ગતિમેત્યલિઙ્ગઃ

શ્રુતિપ્રમાણગમમઙ્ગલૈશ્ચ શેતિ જરામૃત્યુભયાદતીતઃ ।
ક્ષીણે ચ પુણ્યે વિગતે ચ પાપે તનોર્નિમિત્તે ચ ફલે વિનષ્ટે

અલેપમાકાશમલિઙ્ગમેવમાસ્થાય પશ્યન્તિ મહત્યશક્તા ।
યથોર્ણનાભિઃ પરિવર્તમાનસ્તન્તુક્ષયે તિષ્ટતિ યાત્યમાનઃ

તથા વિમુક્તઃ પ્રજહાતિ દુઃખં વિધઅવંસતે લોષ્ટમિવાદિમૃચ્છન્ ।
યથા રુરુઃ શૃઙ્ગમથો પુરાણં હિત્વા ત્વચં વાપ્યુરગો યથા ચ

વિહાય ગચ્છન્નનવેક્ષઘમાણસ્તથા વિમુક્તો વિજહાતિ દુઃખમ્ ।
મત્સ્યં યથા વાપ્યુદકે પતન્તમુત્સૃજ્ય પક્ષી નિપતત્સશક્તઃ

તથા હ્યસૌ દુઃખસૌખ્યે વિહાય મુક્તઃ પરાર્દ્ધ્યા ગતિમેત્યલિઙ્ગઃ

ઇદમમૃતપદં નિશમ્ય રાજા સ્વયમિહપઞ્ચશિખેન ભાષ્યમાણમ્ ।
નિખિલમભિસમીક્ષ્ય નિશ્ચિતાર્થઃ પરમસુખી વિજહાર વીતશોકઃ

અપિ ચ ભવતિ મૈથિલેન ગીતં નગરમુપાહિતમગ્નિનાભિવીક્ષ્ય ।
ન ખલુ મમ હિ દહ્યતે ઽત્ર કિઞ્ચિત્સ્વયમિદમાહ કિલ સ્મ ભૂમિપાલઃ

ઇમં હિ યઃ પઠતિ વિમોક્ષનિશ્ચયં મહામુને સતતમવેક્ષતે તથા ।
ઉપદ્રવાનનુભઘવતે હ્યદુઃ ખિતઃ પ્રમુચ્યતે કપિલમિવૈત્ય મૈથિલઃ