Nāmaliṅgānuśāsana = Amarakośa · Chapter 3.3

nānārthāḥ ke 'pi kāntādi vargeṣvevātra kīrtitāḥ
| atha nānārthavargaḥ

bhūriprayogā ye yeṣu paryāyeṣvapi teṣu te

ākāśe tridive nāko lokas tu bhuvane jane

padye yaśasi ca ślokaḥ śare khaḍge ca sāyakaḥ

jambukau kroṣṭuvaruṇau pṛthukau cipiṭārbhakau

ālokau darśanadyotau bherīpaṭakamānakau

utsaṅgacihnayoraṅkaḥ kalaṅko 'ṅkāpavādayoḥ

takṣako nāgavarddhakyorarkaḥ sphaṭikasūryayoḥ

marute vedhasi braghne puṃsi kaḥ kaṃ śiro 'mbunoḥ

syāt pulākas tucchadhānye saṃkṣepe bhaktasikthake

ulūke kariṇaḥ pucchamūlopānte ca pecakaḥ

kamaṇḍalau ca karakaḥ sugate ca vināyakaḥ

kiṣkur haste vitastau ca śūkakīṭe ca vṛścikaḥ

pratikūle pratīkas triṣvekadeśe tu puṃsyayam

syād bhūtikaṃ tu bhūnimbe kattṛṇe bhūstṛṇe 'pi ca

jyotsnikāyāṃ ca ghoṣe ca kośātakyatha kaṭphale

site ca khadire somavalkaḥ syādatha sihvake

tilakalke ca piṇyāko bāhlīkaṃ rāmaṭhe 'pi ca

mahendra guggulūlūkavyālagrāhiṣu kauśikaḥ

ruktāpaśaṅkāsvātaṅkaḥ svalpe 'pi kṣullakas triṣu

jaivātṛkaḥ śaśāṅke 'pi khure 'pyaśvasya vartakaḥ

vyāghre 'pi puṇḍarīko nā yavānyāmapi dīpakaḥ

śālāvṛkāḥ kapikroṣṭuśvānaḥ svarṇe 'pi gairikam

pīḍārthe 'pi vyalīkaṃ syādalīkaṃ tvapriye 'nṛte

śīlānvayāvanūke dve śalke śakalavalkale

sāṣṭe śate suvarṇānāṃ hemnyurobhūṣaṇe pale

dīnāre 'pi ca niṣko 'strī kalko 'strī śamalainasoḥ

dambhe 'pyatha pināko 'strī śūlaśaṅkaradhanvanoḥ

dhenukā tu kareṇvāṃ ca meghajāle ca kālikā

kārikā yātanāvṛttyoḥ karṇikā karṇabhūṣaṇe

karihaste 'ṅgulau padmabījakośyāṃ triṣūttare

vṛndārakau rūpimukhyāveke mukhyānyakevalāḥ

syād dāmbhikaḥ kaukkuṭiko yaś cādūreritekṣaṇaḥ

lalāṭikaḥ prabhor bhāladarśī kāryākṣamaś

ca yaḥ

bhūbhṛnnitambavalayacakreṣu kaṭako 'striyām

sūcyagre kṣudraśatrau ca romaharṣe ca kaṇṭakaḥ

pākau paktiśiśū madhyaratne netari nāyakaḥ

paryaṅkaḥ syāt parikare syād vyāgre 'pi ca lubdhakaḥ

peṭakas triṣu vṛnde 'pi gurau deśye ca deśikaḥ

kheṭakau grāmaphalakau dhīvare 'pica jālikaḥ

puṣpareṇau ca kiñjalkaḥ śulko 'strī strīdhane 'pi ca

syāt kallole 'pyutkalikā vārdhakaṃ bhāvavṛndayoḥ

kariṇyāṃ cāpi gaṇikā dārakau bālabhedakau

andhe 'pyaneḍamūkaḥ syāt ṭaṅkau darpāśmadāraṇau

mṛdbhāṇḍe 'pyuṣṭrikā manthe khajakaṃ rasadarvake

iti kāntāḥ

mayūkhas tviṭkarajvālāsvalibāṇau śilīmukhau

śaṅkho nidhau lalaṭāsthnikambau na strīndriye 'pi kham

dhṛṇijvāle api śikhe śailavṛkṣau nagāvagau

iti khāntāḥ

āśugau vāyuviśikhau śarārkavihagāḥ khagāḥ

pataṅgau pakṣisūryau ca pūgaḥ kramukavṛndayoḥ

paśavo 'pi mṛgā vegaḥ pravāhajavayorapi

parāgaḥ kausume reṇau snānīyādau rajasyapi

gaje 'pi nāgamātaṅgāvapāṅgas tilake 'pi ca

sargaḥ svabhāvanirmokṣaniścayādhyāyasṛṣṭiṣu

yogaḥ saṃnahanopāyadhyānasaṃgatiyuktiṣu

bhogaḥ sukhe stryādibhṛtāvaheś ca phaṇakāyayoḥ

cātake hariṇe puṃsi sāraṅgaḥ śavale triṣu

kapau ca plavagaḥ śāpe tvabhiṣaṅgaḥ parābhave

yānādyaṅge yugaḥ puṃsi yugaṃ yugme kṛtādiṣu

svargeṣupaśuvāgvajra diṅnetradhṛṇibhūjale

lakṣyadṛṣṭyā striyāṃ puṃsi gaur liṅgaṃ cihna śephasoḥ

śṛṅgaṃ prādhānyasānvoś ca varāṅgaṃ mūrdhaguhyayoḥ

bhagaṃ śrīkāmamāhātmyavīryayatnārkakīrtiṣu

iti gāntāḥ

parighaḥ parighāte 'stre 'pyogho vṛnde 'mbhasāṃ raye

mūlye pūjāvidhāvargho 'hoduḥkhavyasaneṣvagham

triṣviṣṭe 'lpe laghuḥ kācāḥ śikyamṛdbhedadṛgrujaḥ

iti ghāntāḥ

viparyāse vistare ca prapañcaḥ pāvake śuciḥ

māsyamātye cāpyupadhe puṃsi medhye site triṣu

abhiṣvaṅge spṛhāyāṃ ca gabhastau ca ruciḥ striyām

iti cāntāḥ

prasanne bhalluke 'pyaccho gucchaḥ stabaka hārayoḥ

paridhānāñcale kaccho jalaprānte tri liṅgakaḥ

iti kṣepakacchāntāḥ

keki tārkṣyāvahibhujau dantaviprāṇḍajā dvijāḥ

ajā viṣṇuharacchāgā goṣṭhādhvanivahā vrajāḥ

dharmarājau jinayamau kuñjo dante 'pi na striyām

valaje kṣetrapūrdvāre valajā valgudarśanā

same kṣmāṃśe raṇe 'pyājiḥ prajā syāt saṃtatau jane

abjau śaṅkhaśaśāṅkau ca svake nitye nijaṃ triṣu

iti jāntāḥ

puṃsyātmani pravīṇeca kṣetrajño vācyaliṅgakaḥ

saṃjñā syāc cetanā nāma hastādyaiś cārthasūcanā

doṣajñau vaidyavidvāṃsau jño vidvān somajo 'pi ca

iti ñāntāḥ

kākebhagaṇḍau karaṭau gajagaṇḍakaṭī kaṭau

śipiviṣṭas tu khalatau duścarmaṇi maheśvare

devaśilpinyapi tvaṣṭā diṣṭaṃ daive 'pi na dvayoḥ

rase kaṭuḥ kaṭvakārye triṣu matsaratīkṣṇayoḥ

riṣṭaṃ kṣemāśubhābhāveṣvariṣṭe tu śubhāśubhe

māyāniścalayantreṣu kaitavānṛtarāśiṣu

ayoghane śailaśṛṅge sīrāṅge kūṭamastriyām

sūkṣmailāyāṃ truṭiḥ strī syāt kāle 'lpe saṃśaye 'pi sā

atyutkarṣāśrayaḥ koṭyo mūle lagnakace jaṭā

vyuṣṭiḥ phale samṛddhau ca dṛṣṭir jñāne 'kṣṇi darśane

iṣṭir yogecchayoḥ sṛṣṭaṃ niścite bahuni triṣu ('bahūni'?)

kaṣṭe tu kṛcchragahane dakṣāmandāgadeṣu tu

paṭur dvau vācyaliṅgau ca nīlakaṇṭhaḥ śive 'pi ca

poṭā dāsī dviliṃgā ca ghṛṣṭī gharṣaṇasūkarau

ghaṭā ghoṣṭhyāṃ hastipaṅktau kṛpīṭamudare jale

iti ṭāntāḥ

puṃsi koṣṭho 'ntarjaṭharaṃ kusūlo 'ntargṛhaṃ tathā

niṣṭhā niṣpattināśāntāḥ kāṣṭhotkarṣe sthitau diśi

triṣu jyeṣṭho 'tiśaste 'pi kaniṣṭho 'tiyuvālpayoḥ

iti ṭhāntāḥ

daṇḍo 'strī laguḍe 'pi syād guḍo golekṣupākayoḥ

sarpa māṃsātpaśū vyāḍau gobhūvācas tviḍā ilāḥ

kṣveḍavaṃśaśalākāpi nāḍī kāle 'pi ṣaṭkṣaṇe

kāṇḍo 'strī daṇḍabāṇārvavargāvasaravāriṣu

syād bhāṇḍamaśvābharaṇe 'matre mūlavaṇigdhane

iti ḍāntāḥ

bhṛśapratijñayor bāḍhaṃ pragāḍhaṃ bhṛśakṛcchrayoḥ

saṃghātagrāsayoḥ piṇḍī dvayoḥ puṃsi kalevare

gaṇḍau kapolavisphoṭau muṇḍakas triṣu muṇḍite

ikṣubhede 'pi khaṇḍo 'strī śikhaṇḍo barhacūḍayoḥ

śaktasthūlau triṣu dṛḍhau vyūḍhau vinyastasaṃhatau

iti ḍhāntāḥ

bhrūṇo 'rbhake straiṇagarbhe bāṇo balisute śare

kaṇo 'tisūkṣme dhānyāṃśe saṃghāte pramathe gaṇaḥ

paṇo dyūtādiṣūtsṛṣṭe bhṛtau mūlye dhane 'pi ca

maurvyāṃ dravyāśrite satvaśauryasandhyādike guṇaḥ

nirvyāpārasthitau kālaviśeṣotsavayoḥ kṣaṇaḥ

varṇo dvijādau śuklādau stutau varṇaṃ tu vākṣare

aruṇo bhāskare 'pi syād varṇabhede 'pi ca triṣu

sthāṇuḥ śarvo 'pyatha droṇaḥ kāke 'pyājau rave raṇaḥ

grāmaṇīr nāpite puṃsi śreṣṭhe grāmādhipe triṣu

ūrṇā meṣādilomni syādāvarte cāntarā bhruvoḥ

hariṇī syān mṛgī hemapratimā haritā ca yā

triṣu pāṇḍau ca hariṇaḥ sthūṇā stambhe 'pi veśmanaḥ

triṣṇe spṛhāpipāse dve jugupsākaruṇe ghṛṇe

vaṇikpathe ca vipaṇiḥ surā pratyak ca vāruṇī

kareṇuribhyāṃ strī nebhe draviṇaṃ tu balaṃ dhanam

śaraṇaṃ gṛharakṣitroḥ śrīparṇaṃ kamale 'pi ca

viṣābhimaraloheṣu tīkṣṇaṃ klībe khare triṣu

pramāṇaṃ hetumaryādāśāstreyattāpramātṛṣu

karaṇaṃ sādhakatamaṃ kṣetragātrendriyeṣvapi

prāṇyutpāde saṃsaraṇamasaṃbādhacamūgatau

ghaṇṭāpathe 'tha vāntānne samudgiraṇamunnaye

atas triṣu viṣāṇaṃ syāt paśuśṛṅgebhadantayoḥ

pravaṇe kramanimnorvyāṃ prahve nā tu catuṣpathe

saṃkīrṇau nicitāśuddhā viriṇaṃ śūnyamūṣaram

setau ca caraṇo veṇī nadībhede kacoccaye

iti ṇāntāḥ

devasūryau vivasvantau sarasvantaunadārṇavau

pakṣitārkṣyau garutmantau śakuntau bhāsapakṣiṇau

agnyutpātau dhūmaketū jīmūtau meghaparvatau

hastau tu pāṇinakṣatre marutau pavanāmarau

yantā hastipake sūte bhartā dhātari poṣṭari

yānapātre śiśau potaḥ pretaḥ prāṇyantare mṛte

grahabhede dhvaje ketuḥ pārthive tanaye sutaḥ

sthapatiḥ kārubhede 'pi bhūbhṛd bhūmidhare nṛpe

mūrdhābhiṣikto bhūpe 'pi ṛtuḥ strī kusume 'pi ca

viṣṇāvapyajitāvyaktau sūtas tvaṣṭari sārathau

vyaktaḥ prājñe 'pi dṛṣṭāntāvubhau śāstranidarśane

kṣattā syāt sārathau dvāḥsthe kṣatriyāyāṃ ca śūdraje

vṛttāntaḥ syāt prakaraṇe prakāre kārtsnyavārtayoḥ

ānartaḥ samare nṛtyasthāna nīvṛdviśeṣayoḥ

kṛtānto yama siddhānta daivākuśalakarmasu

śleṣmādi rasa raktādi mahā bhūtāni tad guṇāḥ

indriyāṇyaśma vikṛtiḥ śabdayoniś ca dhātavaḥ

kakṣāntare 'pi śuddhānto bhūpasyāsarva gocare

kāsū sāmarthyayoḥ śaktir mūrtiḥ kāṭhinyakāyayoḥ ||

vistāra vallayor vratatir vasatī rātriveśmanoḥ

kṣayārcayorapacitiḥ sātir dānāvasānayoḥ ||

ārtiḥ pīḍā dhanuṣkoṭyor jātiḥ sāmānyajanmanoḥ

pracāra syandayo rītirītir ḍimba pravāsayoḥ

udaye 'dhigame prāptistretā tvagnitraye yuge

vīṇābhede 'pi mahatī bhūtir bhasmani sampadi

nadī nagaryor nāgānāṃ bhogavatyatha saṃgare

saṃge sabhāyāṃ samitiḥ kṣayavāsāvapi kṣitī

raverarciś ca śastraṃ ca vahnijvālā ca hetayaḥ

jagatī jagati chandoviśeṣo 'pi kṣitāvapi

paṅktiś chando 'pi daśamaṃ syāt prabhāve 'pi cāyatiḥ

pattir gatau ca mūle tu pakṣatiḥ pakṣabhedayoḥ

prakṛtir yoniliṅge ca kaiśikyādyāś ca vṛttayaḥ

sikatāḥ syur vālukāpi vede śravasi ca śrutiḥ

vanitā janitātyarthānurāgāyāṃ ca yoṣiti

guptiḥ kṣitivyudāse 'pi dhṛtir dhāraṇadhairyayoḥ

bṛhatī kṣudra vārtākī chandobhede mahatyapi

vāsitā strī kariṇyoś ca vārtā vṛttau janaśrutau

vārtaṃ phalgunyaroge ca triṣvapsu ca ghṛtāmṛte

kaladhautaṃ rūpyahemnor nimittam hetulakṣmaṇoḥ

śrutaṃ śāstrāvadhṛtayor yugaparyāptayoḥ kṛtam

atyāhitaṃ mahābhītiḥ karma jīvānapekṣi ca

yukte kṣmādāvṛte bhūtaṃ prāṇyatīte same triṣu

vṛttaṃ padye caritre triṣvatīte dṛḍhanistale

mahad rājyaṃ cāvagītaṃ janye syād garhite triṣu

śvetaṃ rūpye 'pi rajataṃ hemni rūpye site triṣu

triṣvito jagadiṅge 'pi raktaṃ nīlyādi rāgi ca

avadātaḥ site pīte śuddhe baddhārjunau sitau

yukte 'ti saṃskṛte 'marṣiṇyabhinīto 'tha saṃskṛtam

kṛtrime lakṣaṇopete 'pyananto 'navadhāvapi

khyāte hṛṣṭe pratīto 'bhijātas tu kulaje budhe

viviktau pūtavijanau mūrchitau mūḍhasocchrayau

dvau cāmla paruṣau śuktau śitī dhavalamecakau

satye sādhau vidyamāne praśaste 'bhyarhite ca sat

puraskṛtaḥ pūjite 'rātyabhiyukte 'grataḥ kṛte

nivātāvāśrayāvātau śastrābhedyaṃ ca varma yat

jātonnaddhapravṛddhāḥ syurucchritā utthitās tvamī

vṛddhimat prodyatotpannā ādṛtau sādarārcitau

samūhotpannayor jātamahijic chrīpatīndrayoḥ

sauptike 'pi prapāto 'thāvapātāvataṭāvaṭau

samit saṅge raṇe 'pi strī vyavasthāyāmapi sthitiḥ

artho 'bhidheya rai vastu prayojana nivṛttiṣu

nipānāgamayos tīrthamṛṣi juṣṭe jale gurau

samarthas triṣu śaktisthe saṃbaddhārthe hite 'pi ca

daśamīsthau kṣīṇarāga vṛddhau vīthī padavyapi

āsthānī yatnayorāsthā prastho 'strī sānu mānayoḥ

śāstra draviṇayor granthaḥ saṃsthādhāre sthitau mṛtau

iti thāntāḥ

abhiprāya vaśau chandāvabdau jīmūta vatsarau

apavādau tu nindājñe dāyādau suta bāndhavau

pādā raśmyaṅghri turyāṃśāś candrāgnyarkās tamonudaḥ

nirvādo janavāde 'pi śādo jambāla śaṣpayoḥ

ārāve rudite trātaryākrando dāruṇe raṇe

syāt prasādo 'nurage 'pi sūdaḥ syād vyañjane 'pi ca

goṣṭhādhyakṣe 'pi govindo harṣe 'pyāmodavan madaḥ

prādhānye rājaliṅge ca vṛṣāṅge kakudo 'striyām

strī saṃvijjñāna saṃbhāṣā kriyākārāji nāmasu

dharme rahasyupaniṣat syādṛtau vatsare śarat

padaṃ vyavasiti trāṇa sthāna lakṣmāṅghri vastuṣu

goṣpadaṃ sevite māne pratiṣṭhā kṛtyamāspadam

triṣviṣṭa madhurau svādū mṛdū cātīkṣṇa komalau

mūḍhālpāpaṭu nirbhāgyā mandāḥ syur dvau tu śāradau

pratyagrāpratibhau vidvat supragalbhau viśāradau

iti dāntāḥ

vyāmo vaṭaś ca nyagrodhāvutsedhaḥ kāya unnatiḥ

paryāhāraś ca mārgaś,h ca vivadhau vīvadhau ca tau

paridhir yajñiya taroḥ śākhāyāmupasūryake

bandhakaṃ vyasanaṃ cetaḥ pīḍādhiṣṭhānamādhayaḥ

syuḥ samarthana nīvāka niyamāś ca samādhayaḥ

doṣotpāde 'nubandhaḥ syāt prakṛtasyādi vinaśvare

mukhyānuyāyini śiśau prakṛtyānuvartane

vidhur viṣṇau candramasi paricchede bile 'vadhiḥ

vidhir vidhāne daive 'pi praṇidhiḥ prārthane care

budha vṛddhau paṇḍite 'pi skandhaḥ samudaye 'pi ca

deśe nada viśeṣe 'bdhau sindhur nā sariti striyām

vidhā vidhau prakāre ca sādhū ramye 'pi ca triṣu

vadhūr jāyā snuṣā strī ca sudhā lepo 'mṛtaṃ snuhī

sandhā pratijñā maryādā śraddhā saṃpratyayaḥ spṛhā

madhu madye puṣparase kṣaudre 'pyandhaṃ tamasyapi

atas triṣu samunnaddhau paṇḍitaṃmanya garvitau

brahmabandhuradhikṣepe nirdeśe 'thāvalambitaḥ

avidūro 'pyavaṣṭabdhaḥ prasiddhau khyāta bhūṣitau

leśe 'pi gandhaḥ saṃbādho guhyasaṃkulayorapi

bādhā niṣedhe duḥkhe ca jñātṛcāndrisurā budhāḥ
| iti dhāntāḥ

sūrya vahnī citrabhānū bhānū raśmi divākarau

bhūtātmānau dhātṛ dehau mūrkha nīcau pṛthagjanau

grāvāṇau śailapāṣāṇau patriṇau śarapakṣiṇau

taruśailau śikhariṇau śikhinau vahni barhiṇau

pratiyatnāvubhau lipsopagrahāvatha sādinau

dvau sārathi hayārohau vājino 'śveṣu pakṣiṇaḥ

kule 'pyabhijano janma bhūmyāmapyatha hāyanāḥ

varṣārcir vrīhibhedāś ca candrāgnyarkā virocanāḥ

keśe 'pi vṛjino viśvakarmārka suraśilpinoḥ

ātmā yatno dhṛtir buddhiḥ svabhāvo brahma varṣma ca

śakro ghātuka mattebho varṣukābdo ghanāghanaḥ

abhimāno 'rthādi darpe jñāne praṇaya hiṃsayoḥ

ghano meghe mūrtiguṇe triṣu mūrte nirantare

inaḥ sūrye prabhau rājā mṛgāṅke kṣatriye nṛpe

vāṇinyau nartakī dūtyau sravantyāmapi vāhinī

hlādinyau vajrataḍitau vandāyāmapi kāminī

tvag dehayorapi tanuḥ sūnādho jihvikāpi ca

kratu vistārayorastrī vitānaṃ triṣu tucchake

mande 'tha ketanaṃ kṛtye ketāvupanimantraṇe

vedas tattvaṃ tapo brahma brahmā vipraḥ prajāpatiḥ

utsāhane ca hiṃsāyāṃ sūcane cāpi gandhanam

ātañcanaṃ pratīvāpa javanāpyāyanārthakam

vyañjanaṃ lāñchanaṃ śmaśru niṣṭhānāvayaveṣvapi

syāt kaulīnaṃ lokavāde yuddhe paśvahi pakṣiṇām

syādudyānaṃ niḥsaraṇe vanabhede prayojane

avakāśe sthitau sthānaṃ krīḍādāvapi devanam

vyutthānaṃ pratirodhe ca virodhācaraṇe 'pi ca

utthānaṃ pauruṣe tantre saṃniviṣṭodgame 'pi ca

māraṇe mṛtasaṃskāre gatau dravye 'rtha dāpane

nirvartanopakaraṇānuvrajyāsu ca sādhanam

niryātanaṃ vaira śuddhau dāne nyāsārpaṇe 'pi ca

vyasanaṃ vipadi bhraṃśe doṣe kāmajakopaje

pakṣmākṣilomni kiñjalke tantvādyamśe 'pyaṇīyasi

tithibhede kṣaṇe parva vartma netracchade 'dhvani

akāryaguhye kaupīnaṃ maithunaṃ saṃgatau rate

pradhānaṃ paramātmā dhīḥ prajñānaṃ buddhicihnayoḥ

prasūnaṃ puṣpaphalayor nidhanaṃ kulanāśayoḥ

krandane rodanāhvāne varṣma dehapramāṇayoḥ

gṛhadehatviṭprabhāvā dhāmānyatha catuṣpathe

saṃniveśe ca saṃsthānaṃ lakṣma cihnapradhānayoḥ

ācchādane saṃvidhānamapavāraṇamityubhe

ārādhanaṃ sādhane syādavāptau toṣaṇe 'pi ca

adhiṣṭhānaṃ cakrapuraprabhāvādhyāsaneṣvapi

ratnaṃ svajātiśreṣṭhe 'pi vane salilakānane

talinaṃ virale stoke vācyaliṅgaṃ tathottare

samānāḥ satsamaike syuḥ piśunau khalasūcakau

hīnanyūnāvūnagarhyau vegiśūrau tarasvinau

abhipanno 'parāddho 'bhigrastavyāpadgatāvapi
| iti nāntāḥ

kalāpo bhūṣaṇe barhe tūṇīre saṃhatāvapi

paricchade parīvāpaḥ paryuptau salilasthitau

godhuggoṣṭhapatī gopau haraviṣṇū vṛṣākapī

bāṣpamūṣmāśru kaśipu tvannamācchādanaṃ dvayam

talpaṃ śayyāṭṭadāreṣu stambe 'pi viṭapo 'striyām

prāptarūpasvarūpābhirūpā budhamanojñayoḥ

bhedyaliṅgā amī kūrmī vīṇābhedaśca kacchapī

kutapo mṛgaromotthapaṭe cāhno.ṣṭameṃ 'śake
| iti pāntāḥ

śiphā śikhāyāṃ sariti māṃsikāyāṃ ca mātari

śaphaṃ mūle tarūṇāṃ syādgavādīnāṃ khure 'pi ca

gulphaḥ syādguṃphane bāhoralaṃkāre ca kīrtitaḥ

ravarṇe puṃsi rephaḥ syātkutsite vācyaliṅgakaḥ
| iti phāntāḥ

antarābhavasatve 'śve gandharvo divyagāyane

kambur nā valaye śaṅkhe dvijihvau sarpasūcakau

pūrvo 'nyaliṅgaḥ prāgāha pumūbahutve 'pi pūrvajān

citrapuṅkhe 'pi kādambo nitambo 'dritaṭe kaṭau

darvī phaṇāpi bimbo 'strī maṇḍale 'pi ca
| iti bāntāḥ

kumbhau ghaṭebhamūrdhāṃśau ḍimbhau tu śiśubāliśau

stambhau sthūṇājaḍībhāvau śambhū brahmatrilocanau

kukṣibhrūṇārbhakā garbhā visrambhaḥ praṇaye 'pi ca

syādbheryāṃ dundubhiḥ puṃsi syādakṣe dundubhiḥ striyām

syānmahārajate klībaṃ kusumbhaṃ karake pumān

kṣatriye 'pi ca nābhir nā surabhir gavi ca striyām

sabhā saṃsadi sabhye ca triṣvadhyakṣe 'pi vallabhaḥ
| iti bhāntāḥ

kiraṇa pragrahau raśmī kapibhekau plavaṅgamau

icchāmanobhavau kāmau śaktyudyogau parākramau

dharmāḥ puṇyayamanyāyasvabhāvācārasomapāḥ

upāyapūrva ārambha upadhā cāpyupakramaḥ

vaṇikpathaḥ puraṃ vedo nigamā nāgaro vaṇik

naigamau dvau bale rāmo nīlacārusite triṣu

śabdādipūrvo vṛnde 'pi grāmaḥ krāntau ca vikramaḥ

stomaḥ stotre 'dhvare vṛnde jihvāstu kutile 'lase

uṣṇe 'pi gharmaś ceṣṭālaṅkāre bhrāntau ca vibhramaḥ

gulmā rukstambasenāśca jāmiḥ svasṛkulastriyoḥ

kṣitikṣāntyoḥ kṣamā yukte kṣamaṃ śakte hite triṣu

triṣu śyāmau haritkṛṣṇau śyāmā syācchārivā niśā

lalāmaṃ pucchapuṇḍrāśvabhūṣāprādhānyaketuṣu

sūkṣmamadhyātmamapyādye pradhāne prathamastriṣu

vāmau valgupratīpau dvāvadhamau nyūnakutsitau

jīrṇaṃ ca paribhuktaṃ ca yātayāmamidaṃ dvayam
| iti gāntāḥ

turaṅgagaruḍau tārkṣyau nilayāpacayau kṣayau

śvaśuryau devaraśyālau bhrātṛvyau bhrātṛjadviṣau

parjanyau rasadabdendrau syādaryaḥ svāmivaiśyayoḥ

tiṣyaḥ puṣye kaliyuge paryāyo 'vasare krame

pratyayo 'dhīna śapathajñānaviśvāsahetuṣu

randhre śabde 'thānuśayo dīrghadveṣānutāpayoḥ

sthūloccayas tvasākalye nāgānāṃ madhyame gate

samayāḥ śapathācārakālasiddhāntasaṃvidaḥ

vyasanānyaśubhaṃ daivaṃ vipadityanayāstrayaḥ

atyayo 'tikrame kṛcchre doṣe daṇḍe 'pyathāpadi

yuddhāyatyoḥ saṃparāyaḥ pūjyastu śvaśure 'pi ca

pascādavasthāyi balaṃ samavāyaśca sannayau

saṃghāte saṃniveśe ca saṃstyāyaḥ praṇayāstvamī

visrambhayāñcāpremāṇo virodhe 'pi samucchrayaḥ

viṣayo yasya yo jñātas tatra śabdādikeṣvapi

niryāse 'pi kaṣāyo strī sabhāyāṃ ca pratiśrayaḥ

prāyo bhūmnyantagamane manyur dainye kratau krudhi

rahasyopasthayor guhyaṃ satyaṃ śapathatathyayoḥ

vīryaṃ bale prabhāve ca dravyaṃ bhavye guṇāśraye

dhiṣṇyaṃ sthāne gṛhe bhe 'gnau bhāgyaṃ karma śubhāśubham

kaśeru hemnor gāṅgeyaṃ viśalyā dantikāpi ca

vṛṣākapāyī śrīgauryorabhijñā nāmaśobhayoḥ

ārambho niṣkṛtiḥ śikṣā pūjanaṃ saṃpradhāraṇam

upāyaḥ karma ceṣṭā ca cikitsā ca nava kriyāḥ

chāyā sūryapriyā kāntiḥ pratibimbamanātapaḥ

kakṣyā prakoṣṭhe harmyādeḥ kāñcyāṃ madhyebhabandhane

kṛtyā kriyādevatayos triṣu bhedye dhanādibhiḥ

janyaḥ syājjanavāde 'pi jaghanyo 'ntye 'dhame 'pi ca

garhyādhīnau ca vaktavyau kalyau sajjanirāmayau

ātmavānanapeto 'rthādarthyau puṇyaṃ tu cārvapi

rūpyaṃ praśastarūpe 'pi vadānyo valguvāgapi

nyāyye 'pi madhyaṃ saumyaṃ tu sundare somadaivate
| iti yāntāḥ

nivahāvasarau vārau saṃstarau prastarādhvarau

gurū goṣpatipitrādyau dvāparau yugasaṃśayau

prakārau bhedasādṛśye ākārāviṅgitākṛtī

kiṃśārū dhānyaśūkeṣu marū dhanvadharādharau

adrayo drumaśailārkāḥ strīstanābdau payodharau

dhvāntāridānavā vṛtrā balihastāṃśavaḥ karāḥ

pradarā bhaṅganārīrukbāṇā asrāḥ kacā api

ajātaśṛṅgo gauḥ kāle 'pyaśmaśrurnā ca tūbarau

svarṇe 'pi rāḥ parikaraḥ paryaṅkaparivārayoḥ

muktāśuddhau ca tāraḥ syācchāro vāyau sa tu triṣu

karbure 'tha pratijñājisaṃvidāpatsu saṃgaraḥ

vedabhede guptavāde mantro mitro ravāvapi

makheṣu yūpakhaṇḍe 'pi svarurguhye 'pyavaskaraḥ

āḍambaras tūryarave gajendrāṇāṃ ca garjite

abhihāro 'bhiyoge ca caurye saṃnahane 'pi ca

syājjaṅgame parīvāraḥ khaḍgakośe paricchade

viṣṭaro viṭapī darbhamuṣṭiḥ pīṭhādyamāsanam

dvāri dvāḥ sthe pratīhāraḥ pratīhāryapyanantare

vipule nakule viṣṇau babhrurnā piṅgale triṣu

sāro bale sthirāṃśe ca nyāyye klībaṃ vare triṣu

durodaro dyūtakāre paṇe dyūte durodaram

mahāraṇye durgapathe kāntāraṃ punnapuṃsakam

matsaro 'nyaśubhadveṣe tadvatkṛpaṇayostriṣu

devādvṛte varaḥ śreṣṭhe triṣu klībaṃ manākpriye

vaṃśāṅkure karīro 'strī tarubhede ghaṭe ca nā

nā camūjaghane hastasūtre pratisaro 'striyām

yamānilendracandrārkaviṣṇusiṃhāṃśuvājiṣu

śukāhikapibhekeṣu harirnā kapile triṣu

śarkarā karparāṃśe 'pi yātrā syādyāpane gatau

irā bhūvāksurāpsusyāt tandrī nidrāpramīlayoḥ

dhātrī syādupamātāpi kṣitirapyāmalakyapi

kṣudrā vyaṅgā naṭī veśyā saraghā kaṇṭakārikā

triṣu krūre 'dhame 'lpe 'pi kṣudraṃ mātrā paricchade

alpe ca parimāṇe sā mātraṃ kārtsnye 'vadhāraṇe

ālekhyāścaryayościtraṃ kalatraṃ śroṇibhāryayoḥ

yogyabhājanayoḥ pātraṃ patraṃ vāhanapakṣayoḥ

nideśagranthayoḥ śāstraṃ śastramāyudhalohayoḥ

syājjaṭāṃśukayornetraṃ kṣetraṃ patnīśarīrayoḥ

mukhāgre kroḍahalayoḥ potraṃ gotraṃ tu nāmni ca

satramācchādane yajñe sadādāne vane 'pi ca

ajiraṃ viṣaye kāye 'pyaṃbaraṃ vyomni vāsasi

cakraṃ rāṣṭre 'pyakṣaraṃ tu mokṣe 'pi kṣīramapsu ca

svarṇe 'pi bhūricandrau dvau dvāramātre 'pi gopuram

guhādambhau gahvare dve raho 'ntikamupahvare

puro 'dhikamuparyagrāṇyagāre nagare puram

mandiraṃ cātha rāṣṭro 'strī viṣaye syādupadrave

daro 'striyāṃ bhaye śvabhre vajro 'strī hīrake pavau

tantraṃ pradhāne siddhānte sūtravāye paricchade

auśīraścāmare daṇḍe 'pyauśīraṃ śayanāsane

puṣkaraṃ karihastāgre vādyabhāṇḍamukhe jale

vyomni khaḍgaphale padme tīrthauṣadhiviśeṣayoḥ

antaramavakāśāvadhiparidhānāntardhibhedatādarthye

chidrātmīyavinābahiravasaramadhye 'ntarātmani ca

muste 'pi piṭharaṃ rājakaśeruṇyapi nāgaram

śārvaraṃ tvandhatamase ghātuke bhedyaliṅgakam

gauro 'ruṇe site pīte vraṇakāryapyaruṣkaraḥ

jaṭharaḥ kaṭhine 'pi syādadhastādapi cādharaḥ

anākule 'pi caikāgro vyagro vyāsakta ākule

uparudīcyaśreṣṭheṣvapyuttaraḥ syādanuttaraḥ

eṣāṃ viparyaye śreṣṭhe dūrānātmottamāḥ parāḥ

svādupriyau ca madhurau krūrau kaṭhinanirdayau

udārau dātṛmahatoritarastvanyanīcayoḥ

mandasvacchandayoḥ svairaḥ śubhramuddīptaśuklayoḥ

āsāro vegavadvarṣe sainyaprasaraṇaṃ tathā

dhārāmbupāte cotkarṣe 'strau kaṭāhe tu karparaḥ

bandhuraṃ sundare namre girirgendukaśailayoḥ

caruḥ sthālyāṃ haviḥ paktāvadhīraḥ kātare cale
| iti rāntāḥ

cūḍā kirīṭam keśāśca saṃyatā maulayastrayaḥ

drumaprabhedamātaṅgakāṇḍapuṣpāṇi pīlavaḥ

kṛtāntānehasoḥ kālaścaturthe 'pi yuge kaliḥ

syātkuraṅge 'pi kamalaḥ prāvāre 'pi ca kambalaḥ

karopahārayoḥ puṃsi baliḥ prāṇyaṅgaje striyām

sthaulyasāmarthyasainyeṣu balaṃ nā kākasīriṇoḥ

vātūlaḥ puṃsi vātyāyāmapi vātāsahe triṣu

bhedyaliṅgaḥ śaṭhe vyālaḥ puṃsi śvāpadasarpayoḥ

malo 'strī pāpaviṭkiṭṭānyastrī śūlaṃ rugāyudham

śaṅkāvapi dvayoḥ kīlaḥ pāliḥ stryaśryaṅkapaṅktiṣu

kalā śilpe kālabhede cālī sakhyāvalī api

abdhyambuvikṛtau velā kālamaryādayorapi

bahulāḥ kṛttikā gāvo bahulo 'gnau śitau triṣu

līlā vilāsakriyayorupalā śarkarāpi ca

śoṇite 'mbhasi kīlālaṃ mūlamādye śiphābhayoḥ

jālaṃ samūha ānāyagavākṣakṣārakeṣvapi

śīlaṃ svabhāve sadvṛtte sasye hetukṛte phalam

chadirnetrarujoḥ klībaṃ samūhe paṭalaṃ na nā

adhassvarūpayorastrī talaṃ syāccāmiṣe palam

aurvānale 'pi pātālaṃ cailaṃ vastre 'dhame triṣu

kukūlaṃ śaṅkubhiḥ kīrṇe śvabhre nā tu tuṣānale

nirṇīte kevalamiti triliṅgaṃ tvekakṛtsnayoḥ

paryāptikṣemapuṇyeṣu kuśalaṃ śikṣite triṣu

pravālamaṅkure 'pyastrī triṣu sthūlaṃ jaḍe 'pi ca

karālo danture tuṅge cārau dakṣe ca peśalaḥ

mūrkhe 'rbhake 'pi bālaḥ syāllolaścalasatṛṣṇayoḥ

kulaṃ gṛhe 'pi tālāṅke kubere caikakuṇḍalaḥ

strībhāvāvajñayorhelā heliḥ sūrye raṇe hiliḥ

hālaḥ syānnṛpatau madye śakalacchadayordalam

tūliścitropakaraṇaśalākātūlaśayyayoḥ

tumulaṃ vyākule śabde śaṣkulī karṇapālyapi
| iti lāntāḥ

davadāvau vanāraṇyavahnī janmaharau bhavau

mantrī sahāyaḥ sacivau patiśākhinarā dhavāḥ

avayaḥ śailameṣārkā ājñāhvānādhvarā havāḥ

bhāvaḥ sattāsvabhāvābhiprāyaceṣṭātmajanmasu

syādutpāde phale puṣpe prasavo garbhamocane

aviśvāse 'pahnave 'pi nikṛtāvapi nihnavaḥ

utsekāmarṣayoricchāprasare maha utsavaḥ

anubhāvaḥ prabhāve ca satāṃ ca matiniścaye

syājjanmahetuḥ prabhavaḥ sthānaṃ cādyopalabdhaye

śūdrāyāṃ vipratanaye śastre pāraśavo mataḥ

dhruvo bhabhede klībe tu niścite śāśvate triṣu

svo jñātāvātmani svaṃ triṣvātmīye svo 'striyāṃ dhane

strīkaṭīvastrabandhe 'pi nīvī paripaṇe 'pi ca

śivā gaurīpheravayordvandvaṃ kalahayugmayoḥ

dravyāsu vyavasāye 'pi sattvamastrī tu jantuṣu

klībaṃ napuṃsakaṃ ṣaṇḍe vācyaliṅgamavikrame
| iti vāntāḥ

dvau viśau vaiśyamanujau dvau cārābhimarau spaśau

dvau rāśī puñjameṣādyau dvau vaṃśau kulamaskarau

rahaḥ prakāśau vīkāśau nirveśo bhṛtibhogayoḥ

kṛtānte puṃsi kīnāśaḥ kṣudrakarṣakayostriṣu

pade lakṣye nimitte 'padeśaḥ syātkuśamapsu ca

daśāvasthānekavidhāpyāśā tṛṣṇāpi cāyatā

vaśā strī kariṇī ca syāt dṛgjñāne jñātari triṣu

syātkarkaśaḥ sāhasikaḥ kaṭhorāmasṛṇāvapi

prakāśo 'tiprasiddhe 'pi śiśāvajñe ca bāliśaḥ

nāśaḥ kṣaye tirodhāne jīviteśaḥ priye yame

nṛśaṃsakhaḍgau nistriṃśāvaṃśuḥ sūrye 'ṃśavaḥ karāḥ

āśvākhyā śāliśīghrārthe pāśo bandhanaśastrayoḥ
| iti śāntāḥ

suramatsyāvanimiṣau puruṣāvātmamānavau

kākamatsyātkhagau dhvāṅkṣau kakṣau ca tṛṇavīrudhau

abhīpuḥ pragrahe raśmau praiṣaḥ preṣaṇamardane

pakṣaḥ sahāye 'pyuṣṇīṣaḥ śiroveṣṭakirīṭayoḥ

śukrale mūṣike śreṣṭhe sukṛte vṛṣabhe vṛṣaḥ

koṣo 'strī kuḍmale khaḍgapidhāne 'rthaughadivyayoḥ

dyūte 'kṣe śāriphalake 'pyākarṣo 'thākṣamindriye

nā dyūtāṅge karṣacakre vyavahāre kalidrume

karṣūrvārttā karīṣāgniḥ karṣaḥ kulyābhidhāyinī

pumbhāve tatkriyāyāṃ ca pauruṣaṃ viṣamapsu ca

upādāne 'pyāmiṣaṃ syādaparādhe 'pi kilbiṣam

syādvṛṣṭau lokadhātvaṃśe vatsare varṣamastriyām

prekṣā nṛttekṣaṇaṃ prajñā bhikṣā sevārthanā bhṛtiḥ

tviṭ śobhāpi triṣu pare nyakṣaṃ kārtsnyanikṛṣṭayoḥ

pratyakṣe 'dhikṛte 'dhyakṣo rūkṣastvapremṇyacikkaṇe

vyājasaṃkhyāśaravyeṣu lakṣaṃ ghoṣau ravavrajau

kapiśīrṣaṃ bhittiśṛṅge 'nutarṣaś caṣakaḥ surā

doṣo vātādike doṣā rātrau dakṣo 'pi kukkuṭe

śuṇḍāgrabhāge gaṇḍūṣo dvayośca mukhapūraṇe
| iti ṣāntāḥ

raviśvetacchadau haṃsau sūryavahnī vibhāvasū

vatsau tarṇakavarṣau dvau sāraṅgāśca divaukasaḥ

śṛṅgārādau viṣe vīrye guṇe rāge drave rasaḥ

puṃsyuttaṃsāvataṃsau dvau karṇapūre 'pi śekhare

devabhede 'nale raśmau vasū ratne dhane vasu

viṣṇau ca vedhāḥ strī tvāśīrhitāśaṃsāhidaṃṣṭrayoḥ

lālase prārthanautsukye hiṃsā cauryādikarma ca

prasūraśvāpi bhūdyāvau rodasyau rodasī ca te

jvālābhāsau na puṃsyarcirjyotirbhadyotadṛṣṭiṣu

pāpāparādhayorāgaḥ khagabālyādinorvayaḥ

tejaḥ purīṣayorvarco mahaścotsavatejasoḥ

rajo guṇe ca strīpuṣpe rāhau dhvānte guṇe tamaḥ

chandaḥ padye 'bhilāṣe ca tapaḥ kṛcchrādikarma ca

saho balaṃ sahā mārgo nabhaḥ khaṃ śrāvaṇo nabhāḥ

okaḥ sadmāśrayaścaukāḥ paya: kṣīraṃ payo 'ṃbu ca

ojo dīptau bale srota indriye nimnagāraye

tejaḥ prabhāve dīptau ca bale śukre 'pyatastriṣu

vidvān vidaṃśca bībhatso hiṃsro 'pyatiśayetvamī

vṛddhapraśaṃsayorjyāyān kanīyāṃstu yuvālpayoḥ

varīyāṃstūruvarayoḥ sādhīyān sādhubāḍhayoḥ
| iti sāntāḥ

dale 'pi barhaṃ nirbandhoparāgārkādayo grahāḥ

dvāryāpīḍe kvātharase niryūho nāgadantake

tulāsūtre 'śvādiraśmau pragrāhaḥ pragraho 'pi ca

patnīparijanādānamūlaśāpāḥ parigrahāḥ

dāreṣu ca gṛhāḥ śroṇyāmapyāroho varastriyāḥ

vyūho vṛnde 'pyahirvṛtre 'pyagnīndvarkāstamopahāḥ

paricchade nṛpārhe 'rthe paribarho 'vyayāḥ pare
| iti hāntāḥ

āṅīṣadarthe 'bhivyāptau sīmārthe dhātuyogaje

āpragṛhyassmṛtau vākye 'pyāstu syātkopapīḍayoḥ

pāpakutseṣadarthe ku dhiṅ nirbhartsananindayoḥ

cānvācayasamāhāretaretarasamuccaye

svastyāśīḥ kṣemapuṇyādau prakarṣe laṅghane 'pyati

svitpraśne ca vitarke ca tu syādbhede 'vadhāraṇe

sakṛt sahaikavāre cāpyārāddūrasamīpayoḥ

pratīcyāṃ carame paścādutāpyarthavikalpayoḥ

punassahārthayoḥ śaśvat sākṣātpratyakṣatulyayoḥ

khedānukampāsaṃtoṣavismayāmantraṇe bata

hanta harṣenukampāyāṃ vākyārambhaviṣādayoḥ

prati pratinidhau vīpsālakṣaṇādau prayogataḥ

iti hetuprakaraṇaprakarṣādisamāptiṣu

prācyāṃ purastātprathame purārthe 'grata ityapi

yāvattāvacca sākalye 'vadhau māne 'vadhāraṇe

maṅgalānantarārambhapraśnakārtsnyeṣvatho atha

vṛthā nirarthakāvidhyor nānānekobhayārthayoḥ

nu pṛcchāyāṃ vikalpe ca paścātsādṛśyayoranu

praśnāvadhāraṇānujñānunayāmantraṇe nanu

garhāsamuccayapraśnaśaṅkāsaṃbhāvanāsvapi

upamāyāṃ vikalpe vā sāmi tvardhe jugupsite

amā saha samīpe ca kaṃ vāriṇi ca mūrdhani

ivetthamarthayorevaṃ nūnaṃ tarke 'rthaniścaye

tūṣṇīmarthe sukhe joṣaṃ kiṃ pṛcchāyāṃ jugupsane

nāma prākāśyasaṃbhāvyakrodhopagamakutsane

alaṃ bhūṣaṇaparyāptiśaktivāraṇavācakam

huṃ vitarke paripraśne samayāntikamadhyayoḥ

punaraprathame bhede nir niścayaniṣedhayoḥ

syātprabandhe cirātīte nikaṭāgāmike purā

ūraryūrī corarī ca vistāre 'ṅgīkṛtau trayam

svarge pare ca loke svar vārtāsaṃbhāvyayoḥ kila

niṣedhavākyālaṅkārajijñāsānunaye khalu

samīpobhayataśśīghrasākalyābhimukhe 'bhitaḥ

nāmaprākāśyayoḥ pradur mitho 'nyonyaṃ rahasyapi

tiro 'ntardhau tiryagarthe hā viṣādaśugartiṣu

ahahetyadbhute khede hi hetāvavadhāraṇe
| iti nānārthavargaḥ 3, atra mūlaślokāḥ 256||
kṣe.ślo. 24 ||
avyayavargaḥ|