नामलिङ्गानुशासन · अध्याय 3.3

नानार्थाः के ऽपि कान्तादि वर्गेष्वेवात्र कीर्तिताः
। अथ नानार्थवर्गः

भूरिप्रयोगा ये येषु पर्यायेष्वपि तेषु ते

आकाशे त्रिदिवे नाको लोकस् तु भुवने जने

पद्ये यशसि च श्लोकः शरे खड्गे च सायकः

जम्बुकौ क्रोष्टुवरुणौ पृथुकौ चिपिटार्भकौ

आलोकौ दर्शनद्योतौ भेरीपटकमानकौ

उत्सङ्गचिह्नयोरङ्कः कलङ्को ऽङ्कापवादयोः

तक्षको नागवर्द्धक्योरर्कः स्फटिकसूर्ययोः

मरुते वेधसि ब्रघ्ने पुंसि कः कं शिरो ऽम्बुनोः

स्यात् पुलाकस् तुच्छधान्ये संक्षेपे भक्तसिक्थके

उलूके करिणः पुच्छमूलोपान्ते च पेचकः

कमण्डलौ च करकः सुगते च विनायकः

किष्कुर् हस्ते वितस्तौ च शूककीटे च वृश्चिकः

प्रतिकूले प्रतीकस् त्रिष्वेकदेशे तु पुंस्ययम्

स्याद् भूतिकं तु भूनिम्बे कत्तृणे भूस्तृणे ऽपि च

ज्योत्स्निकायां च घोषे च कोशातक्यथ कट्फले

सिते च खदिरे सोमवल्कः स्यादथ सिह्वके

तिलकल्के च पिण्याको बाह्लीकं रामठे ऽपि च

महेन्द्र गुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः

रुक्तापशङ्कास्वातङ्कः स्वल्पे ऽपि क्षुल्लकस् त्रिषु

जैवातृकः शशाङ्के ऽपि खुरे ऽप्यश्वस्य वर्तकः

व्याघ्रे ऽपि पुण्डरीको ना यवान्यामपि दीपकः

शालावृकाः कपिक्रोष्टुश्वानः स्वर्णे ऽपि गैरिकम्

पीडार्थे ऽपि व्यलीकं स्यादलीकं त्वप्रिये ऽनृते

शीलान्वयावनूके द्वे शल्के शकलवल्कले

साष्टे शते सुवर्णानां हेम्न्युरोभूषणे पले

दीनारे ऽपि च निष्को ऽस्त्री कल्को ऽस्त्री शमलैनसोः

दम्भे ऽप्यथ पिनाको ऽस्त्री शूलशङ्करधन्वनोः

धेनुका तु करेण्वां च मेघजाले च कालिका

कारिका यातनावृत्त्योः कर्णिका कर्णभूषणे

करिहस्ते ऽङ्गुलौ पद्मबीजकोश्यां त्रिषूत्तरे

वृन्दारकौ रूपिमुख्यावेके मुख्यान्यकेवलाः

स्याद् दाम्भिकः कौक्कुटिको यश् चादूरेरितेक्षणः

ललाटिकः प्रभोर् भालदर्शी कार्याक्षमश्

च यः

भूभृन्नितम्बवलयचक्रेषु कटको ऽस्त्रियाम्

सूच्यग्रे क्षुद्रशत्रौ च रोमहर्षे च कण्टकः

पाकौ पक्तिशिशू मध्यरत्ने नेतरि नायकः

पर्यङ्कः स्यात् परिकरे स्याद् व्याग्रे ऽपि च लुब्धकः

पेटकस् त्रिषु वृन्दे ऽपि गुरौ देश्ये च देशिकः

खेटकौ ग्रामफलकौ धीवरे ऽपिच जालिकः

पुष्परेणौ च किञ्जल्कः शुल्को ऽस्त्री स्त्रीधने ऽपि च

स्यात् कल्लोले ऽप्युत्कलिका वार्धकं भाववृन्दयोः

करिण्यां चापि गणिका दारकौ बालभेदकौ

अन्धे ऽप्यनेडमूकः स्यात् टङ्कौ दर्पाश्मदारणौ

मृद्भाण्डे ऽप्युष्ट्रिका मन्थे खजकं रसदर्वके

इति कान्ताः

मयूखस् त्विट्करज्वालास्वलिबाणौ शिलीमुखौ

शङ्खो निधौ ललटास्थ्निकम्बौ न स्त्रीन्द्रिये ऽपि खम्

धृणिज्वाले अपि शिखे शैलवृक्षौ नगावगौ

इति खान्ताः

आशुगौ वायुविशिखौ शरार्कविहगाः खगाः

पतङ्गौ पक्षिसूर्यौ च पूगः क्रमुकवृन्दयोः

पशवो ऽपि मृगा वेगः प्रवाहजवयोरपि

परागः कौसुमे रेणौ स्नानीयादौ रजस्यपि

गजे ऽपि नागमातङ्गावपाङ्गस् तिलके ऽपि च

सर्गः स्वभावनिर्मोक्षनिश्चयाध्यायसृष्टिषु

योगः संनहनोपायध्यानसंगतियुक्तिषु

भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावहेश् च फणकाययोः

चातके हरिणे पुंसि सारङ्गः शवले त्रिषु

कपौ च प्लवगः शापे त्वभिषङ्गः पराभवे

यानाद्यङ्गे युगः पुंसि युगं युग्मे कृतादिषु

स्वर्गेषुपशुवाग्वज्र दिङ्नेत्रधृणिभूजले

लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रियां पुंसि गौर् लिङ्गं चिह्न शेफसोः

शृङ्गं प्राधान्यसान्वोश् च वराङ्गं मूर्धगुह्ययोः

भगं श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्नार्ककीर्तिषु

इति गान्ताः

परिघः परिघाते ऽस्त्रे ऽप्योघो वृन्दे ऽम्भसां रये

मूल्ये पूजाविधावर्घो ऽहोदुःखव्यसनेष्वघम्

त्रिष्विष्टे ऽल्पे लघुः काचाः शिक्यमृद्भेददृग्रुजः

इति घान्ताः

विपर्यासे विस्तरे च प्रपञ्चः पावके शुचिः

मास्यमात्ये चाप्युपधे पुंसि मेध्ये सिते त्रिषु

अभिष्वङ्गे स्पृहायां च गभस्तौ च रुचिः स्त्रियाम्

इति चान्ताः

प्रसन्ने भल्लुके ऽप्यच्छो गुच्छः स्तबक हारयोः

परिधानाञ्चले कच्छो जलप्रान्ते त्रि लिङ्गकः

इति क्षेपकच्छान्ताः

केकि तार्क्ष्यावहिभुजौ दन्तविप्राण्डजा द्विजाः

अजा विष्णुहरच्छागा गोष्ठाध्वनिवहा व्रजाः

धर्मराजौ जिनयमौ कुञ्जो दन्ते ऽपि न स्त्रियाम्

वलजे क्षेत्रपूर्द्वारे वलजा वल्गुदर्शना

समे क्ष्मांशे रणे ऽप्याजिः प्रजा स्यात् संततौ जने

अब्जौ शङ्खशशाङ्कौ च स्वके नित्ये निजं त्रिषु

इति जान्ताः

पुंस्यात्मनि प्रवीणेच क्षेत्रज्ञो वाच्यलिङ्गकः

संज्ञा स्याच् चेतना नाम हस्ताद्यैश् चार्थसूचना

दोषज्ञौ वैद्यविद्वांसौ ज्ञो विद्वान् सोमजो ऽपि च

इति ञान्ताः

काकेभगण्डौ करटौ गजगण्डकटी कटौ

शिपिविष्टस् तु खलतौ दुश्चर्मणि महेश्वरे

देवशिल्पिन्यपि त्वष्टा दिष्टं दैवे ऽपि न द्वयोः

रसे कटुः कट्वकार्ये त्रिषु मत्सरतीक्ष्णयोः

रिष्टं क्षेमाशुभाभावेष्वरिष्टे तु शुभाशुभे

मायानिश्चलयन्त्रेषु कैतवानृतराशिषु

अयोघने शैलशृङ्गे सीराङ्गे कूटमस्त्रियाम्

सूक्ष्मैलायां त्रुटिः स्त्री स्यात् काले ऽल्पे संशये ऽपि सा

अत्युत्कर्षाश्रयः कोट्यो मूले लग्नकचे जटा

व्युष्टिः फले समृद्धौ च दृष्टिर् ज्ञाने ऽक्ष्णि दर्शने

इष्टिर् योगेच्छयोः सृष्टं निश्चिते बहुनि त्रिषु (ऽबहूनिऽ?)

कष्टे तु कृच्छ्रगहने दक्षामन्दागदेषु तु

पटुर् द्वौ वाच्यलिङ्गौ च नीलकण्ठः शिवे ऽपि च

पोटा दासी द्विलिंगा च घृष्टी घर्षणसूकरौ

घटा घोष्ठ्यां हस्तिपङ्क्तौ कृपीटमुदरे जले

इति टान्ताः

पुंसि कोष्ठो ऽन्तर्जठरं कुसूलो ऽन्तर्गृहं तथा

निष्ठा निष्पत्तिनाशान्ताः काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि

त्रिषु ज्येष्ठो ऽतिशस्ते ऽपि कनिष्ठो ऽतियुवाल्पयोः

इति ठान्ताः

दण्डो ऽस्त्री लगुडे ऽपि स्याद् गुडो गोलेक्षुपाकयोः

सर्प मांसात्पशू व्याडौ गोभूवाचस् त्विडा इलाः

क्ष्वेडवंशशलाकापि नाडी काले ऽपि षट्क्षणे

काण्डो ऽस्त्री दण्डबाणार्ववर्गावसरवारिषु

स्याद् भाण्डमश्वाभरणे ऽमत्रे मूलवणिग्धने

इति डान्ताः

भृशप्रतिज्ञयोर् बाढं प्रगाढं भृशकृच्छ्रयोः

संघातग्रासयोः पिण्डी द्वयोः पुंसि कलेवरे

गण्डौ कपोलविस्फोटौ मुण्डकस् त्रिषु मुण्डिते

इक्षुभेदे ऽपि खण्डो ऽस्त्री शिखण्डो बर्हचूडयोः

शक्तस्थूलौ त्रिषु दृढौ व्यूढौ विन्यस्तसंहतौ

इति ढान्ताः

भ्रूणो ऽर्भके स्त्रैणगर्भे बाणो बलिसुते शरे

कणो ऽतिसूक्ष्मे धान्यांशे संघाते प्रमथे गणः

पणो द्यूतादिषूत्सृष्टे भृतौ मूल्ये धने ऽपि च

मौर्व्यां द्रव्याश्रिते सत्वशौर्यसन्ध्यादिके गुणः

निर्व्यापारस्थितौ कालविशेषोत्सवयोः क्षणः

वर्णो द्विजादौ शुक्लादौ स्तुतौ वर्णं तु वाक्षरे

अरुणो भास्करे ऽपि स्याद् वर्णभेदे ऽपि च त्रिषु

स्थाणुः शर्वो ऽप्यथ द्रोणः काके ऽप्याजौ रवे रणः

ग्रामणीर् नापिते पुंसि श्रेष्ठे ग्रामाधिपे त्रिषु

ऊर्णा मेषादिलोम्नि स्यादावर्ते चान्तरा भ्रुवोः

हरिणी स्यान् मृगी हेमप्रतिमा हरिता च या

त्रिषु पाण्डौ च हरिणः स्थूणा स्तम्भे ऽपि वेश्मनः

त्रिष्णे स्पृहापिपासे द्वे जुगुप्साकरुणे घृणे

वणिक्पथे च विपणिः सुरा प्रत्यक् च वारुणी

करेणुरिभ्यां स्त्री नेभे द्रविणं तु बलं धनम्

शरणं गृहरक्षित्रोः श्रीपर्णं कमले ऽपि च

विषाभिमरलोहेषु तीक्ष्णं क्लीबे खरे त्रिषु

प्रमाणं हेतुमर्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु

करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि

प्राण्युत्पादे संसरणमसंबाधचमूगतौ

घण्टापथे ऽथ वान्तान्ने समुद्गिरणमुन्नये

अतस् त्रिषु विषाणं स्यात् पशुशृङ्गेभदन्तयोः

प्रवणे क्रमनिम्नोर्व्यां प्रह्वे ना तु चतुष्पथे

संकीर्णौ निचिताशुद्धा विरिणं शून्यमूषरम्

सेतौ च चरणो वेणी नदीभेदे कचोच्चये

इति णान्ताः

देवसूर्यौ विवस्वन्तौ सरस्वन्तौनदार्णवौ

पक्षितार्क्ष्यौ गरुत्मन्तौ शकुन्तौ भासपक्षिणौ

अग्न्युत्पातौ धूमकेतू जीमूतौ मेघपर्वतौ

हस्तौ तु पाणिनक्षत्रे मरुतौ पवनामरौ

यन्ता हस्तिपके सूते भर्ता धातरि पोष्टरि

यानपात्रे शिशौ पोतः प्रेतः प्राण्यन्तरे मृते

ग्रहभेदे ध्वजे केतुः पार्थिवे तनये सुतः

स्थपतिः कारुभेदे ऽपि भूभृद् भूमिधरे नृपे

मूर्धाभिषिक्तो भूपे ऽपि ऋतुः स्त्री कुसुमे ऽपि च

विष्णावप्यजिताव्यक्तौ सूतस् त्वष्टरि सारथौ

व्यक्तः प्राज्ञे ऽपि दृष्टान्तावुभौ शास्त्रनिदर्शने

क्षत्ता स्यात् सारथौ द्वाःस्थे क्षत्रियायां च शूद्रजे

वृत्तान्तः स्यात् प्रकरणे प्रकारे कार्त्स्न्यवार्तयोः

आनर्तः समरे नृत्यस्थान नीवृद्विशेषयोः

कृतान्तो यम सिद्धान्त दैवाकुशलकर्मसु

श्लेष्मादि रस रक्तादि महा भूतानि तद् गुणाः

इन्द्रियाण्यश्म विकृतिः शब्दयोनिश् च धातवः

कक्षान्तरे ऽपि शुद्धान्तो भूपस्यासर्व गोचरे

कासू सामर्थ्ययोः शक्तिर् मूर्तिः काठिन्यकाययोः ॥

विस्तार वल्लयोर् व्रततिर् वसती रात्रिवेश्मनोः

क्षयार्चयोरपचितिः सातिर् दानावसानयोः ॥

आर्तिः पीडा धनुष्कोट्योर् जातिः सामान्यजन्मनोः

प्रचार स्यन्दयो रीतिरीतिर् डिम्ब प्रवासयोः

उदये ऽधिगमे प्राप्तिस्त्रेता त्वग्नित्रये युगे

वीणाभेदे ऽपि महती भूतिर् भस्मनि सम्पदि

नदी नगर्योर् नागानां भोगवत्यथ संगरे

संगे सभायां समितिः क्षयवासावपि क्षिती

रवेरर्चिश् च शस्त्रं च वह्निज्वाला च हेतयः

जगती जगति छन्दोविशेषो ऽपि क्षितावपि

पङ्क्तिश् छन्दो ऽपि दशमं स्यात् प्रभावे ऽपि चायतिः

पत्तिर् गतौ च मूले तु पक्षतिः पक्षभेदयोः

प्रकृतिर् योनिलिङ्गे च कैशिक्याद्याश् च वृत्तयः

सिकताः स्युर् वालुकापि वेदे श्रवसि च श्रुतिः

वनिता जनितात्यर्थानुरागायां च योषिति

गुप्तिः क्षितिव्युदासे ऽपि धृतिर् धारणधैर्ययोः

बृहती क्षुद्र वार्ताकी छन्दोभेदे महत्यपि

वासिता स्त्री करिण्योश् च वार्ता वृत्तौ जनश्रुतौ

वार्तं फल्गुन्यरोगे च त्रिष्वप्सु च घृतामृते

कलधौतं रूप्यहेम्नोर् निमित्तम् हेतुलक्ष्मणोः

श्रुतं शास्त्रावधृतयोर् युगपर्याप्तयोः कृतम्

अत्याहितं महाभीतिः कर्म जीवानपेक्षि च

युक्ते क्ष्मादावृते भूतं प्राण्यतीते समे त्रिषु

वृत्तं पद्ये चरित्रे त्रिष्वतीते दृढनिस्तले

महद् राज्यं चावगीतं जन्ये स्याद् गर्हिते त्रिषु

श्वेतं रूप्ये ऽपि रजतं हेम्नि रूप्ये सिते त्रिषु

त्रिष्वितो जगदिङ्गे ऽपि रक्तं नील्यादि रागि च

अवदातः सिते पीते शुद्धे बद्धार्जुनौ सितौ

युक्ते ऽति संस्कृते ऽमर्षिण्यभिनीतो ऽथ संस्कृतम्

कृत्रिमे लक्षणोपेते ऽप्यनन्तो ऽनवधावपि

ख्याते हृष्टे प्रतीतो ऽभिजातस् तु कुलजे बुधे

विविक्तौ पूतविजनौ मूर्छितौ मूढसोच्छ्रयौ

द्वौ चाम्ल परुषौ शुक्तौ शिती धवलमेचकौ

सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्ते ऽभ्यर्हिते च सत्

पुरस्कृतः पूजिते ऽरात्यभियुक्ते ऽग्रतः कृते

निवातावाश्रयावातौ शस्त्राभेद्यं च वर्म यत्

जातोन्नद्धप्रवृद्धाः स्युरुच्छ्रिता उत्थितास् त्वमी

वृद्धिमत् प्रोद्यतोत्पन्ना आदृतौ सादरार्चितौ

समूहोत्पन्नयोर् जातमहिजिच् छ्रीपतीन्द्रयोः

सौप्तिके ऽपि प्रपातो ऽथावपातावतटावटौ

समित् सङ्गे रणे ऽपि स्त्री व्यवस्थायामपि स्थितिः

अर्थो ऽभिधेय रै वस्तु प्रयोजन निवृत्तिषु

निपानागमयोस् तीर्थमृषि जुष्टे जले गुरौ

समर्थस् त्रिषु शक्तिस्थे संबद्धार्थे हिते ऽपि च

दशमीस्थौ क्षीणराग वृद्धौ वीथी पदव्यपि

आस्थानी यत्नयोरास्था प्रस्थो ऽस्त्री सानु मानयोः

शास्त्र द्रविणयोर् ग्रन्थः संस्थाधारे स्थितौ मृतौ

इति थान्ताः

अभिप्राय वशौ छन्दावब्दौ जीमूत वत्सरौ

अपवादौ तु निन्दाज्ञे दायादौ सुत बान्धवौ

पादा रश्म्यङ्घ्रि तुर्यांशाश् चन्द्राग्न्यर्कास् तमोनुदः

निर्वादो जनवादे ऽपि शादो जम्बाल शष्पयोः

आरावे रुदिते त्रातर्याक्रन्दो दारुणे रणे

स्यात् प्रसादो ऽनुरगे ऽपि सूदः स्याद् व्यञ्जने ऽपि च

गोष्ठाध्यक्षे ऽपि गोविन्दो हर्षे ऽप्यामोदवन् मदः

प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृषाङ्गे ककुदो ऽस्त्रियाम्

स्त्री संविज्ज्ञान संभाषा क्रियाकाराजि नामसु

धर्मे रहस्युपनिषत् स्यादृतौ वत्सरे शरत्

पदं व्यवसिति त्राण स्थान लक्ष्माङ्घ्रि वस्तुषु

गोष्पदं सेविते माने प्रतिष्ठा कृत्यमास्पदम्

त्रिष्विष्ट मधुरौ स्वादू मृदू चातीक्ष्ण कोमलौ

मूढाल्पापटु निर्भाग्या मन्दाः स्युर् द्वौ तु शारदौ

प्रत्यग्राप्रतिभौ विद्वत् सुप्रगल्भौ विशारदौ

इति दान्ताः

व्यामो वटश् च न्यग्रोधावुत्सेधः काय उन्नतिः

पर्याहारश् च मार्गश्,ह् च विवधौ वीवधौ च तौ

परिधिर् यज्ञिय तरोः शाखायामुपसूर्यके

बन्धकं व्यसनं चेतः पीडाधिष्ठानमाधयः

स्युः समर्थन नीवाक नियमाश् च समाधयः

दोषोत्पादे ऽनुबन्धः स्यात् प्रकृतस्यादि विनश्वरे

मुख्यानुयायिनि शिशौ प्रकृत्यानुवर्तने

विधुर् विष्णौ चन्द्रमसि परिच्छेदे बिले ऽवधिः

विधिर् विधाने दैवे ऽपि प्रणिधिः प्रार्थने चरे

बुध वृद्धौ पण्डिते ऽपि स्कन्धः समुदये ऽपि च

देशे नद विशेषे ऽब्धौ सिन्धुर् ना सरिति स्त्रियाम्

विधा विधौ प्रकारे च साधू रम्ये ऽपि च त्रिषु

वधूर् जाया स्नुषा स्त्री च सुधा लेपो ऽमृतं स्नुही

सन्धा प्रतिज्ञा मर्यादा श्रद्धा संप्रत्ययः स्पृहा

मधु मद्ये पुष्परसे क्षौद्रे ऽप्यन्धं तमस्यपि

अतस् त्रिषु समुन्नद्धौ पण्डितंमन्य गर्वितौ

ब्रह्मबन्धुरधिक्षेपे निर्देशे ऽथावलम्बितः

अविदूरो ऽप्यवष्टब्धः प्रसिद्धौ ख्यात भूषितौ

लेशे ऽपि गन्धः संबाधो गुह्यसंकुलयोरपि

बाधा निषेधे दुःखे च ज्ञातृचान्द्रिसुरा बुधाः
। इति धान्ताः

सूर्य वह्नी चित्रभानू भानू रश्मि दिवाकरौ

भूतात्मानौ धातृ देहौ मूर्ख नीचौ पृथग्जनौ

ग्रावाणौ शैलपाषाणौ पत्रिणौ शरपक्षिणौ

तरुशैलौ शिखरिणौ शिखिनौ वह्नि बर्हिणौ

प्रतियत्नावुभौ लिप्सोपग्रहावथ सादिनौ

द्वौ सारथि हयारोहौ वाजिनो ऽश्वेषु पक्षिणः

कुले ऽप्यभिजनो जन्म भूम्यामप्यथ हायनाः

वर्षार्चिर् व्रीहिभेदाश् च चन्द्राग्न्यर्का विरोचनाः

केशे ऽपि वृजिनो विश्वकर्मार्क सुरशिल्पिनोः

आत्मा यत्नो धृतिर् बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्ष्म च

शक्रो घातुक मत्तेभो वर्षुकाब्दो घनाघनः

अभिमानो ऽर्थादि दर्पे ज्ञाने प्रणय हिंसयोः

घनो मेघे मूर्तिगुणे त्रिषु मूर्ते निरन्तरे

इनः सूर्ये प्रभौ राजा मृगाङ्के क्षत्रिये नृपे

वाणिन्यौ नर्तकी दूत्यौ स्रवन्त्यामपि वाहिनी

ह्लादिन्यौ वज्रतडितौ वन्दायामपि कामिनी

त्वग् देहयोरपि तनुः सूनाधो जिह्विकापि च

क्रतु विस्तारयोरस्त्री वितानं त्रिषु तुच्छके

मन्दे ऽथ केतनं कृत्ये केतावुपनिमन्त्रणे

वेदस् तत्त्वं तपो ब्रह्म ब्रह्मा विप्रः प्रजापतिः

उत्साहने च हिंसायां सूचने चापि गन्धनम्

आतञ्चनं प्रतीवाप जवनाप्यायनार्थकम्

व्यञ्जनं लाञ्छनं श्मश्रु निष्ठानावयवेष्वपि

स्यात् कौलीनं लोकवादे युद्धे पश्वहि पक्षिणाम्

स्यादुद्यानं निःसरणे वनभेदे प्रयोजने

अवकाशे स्थितौ स्थानं क्रीडादावपि देवनम्

व्युत्थानं प्रतिरोधे च विरोधाचरणे ऽपि च

उत्थानं पौरुषे तन्त्रे संनिविष्टोद्गमे ऽपि च

मारणे मृतसंस्कारे गतौ द्रव्ये ऽर्थ दापने

निर्वर्तनोपकरणानुव्रज्यासु च साधनम्

निर्यातनं वैर शुद्धौ दाने न्यासार्पणे ऽपि च

व्यसनं विपदि भ्रंशे दोषे कामजकोपजे

पक्ष्माक्षिलोम्नि किञ्जल्के तन्त्वाद्यम्शे ऽप्यणीयसि

तिथिभेदे क्षणे पर्व वर्त्म नेत्रच्छदे ऽध्वनि

अकार्यगुह्ये कौपीनं मैथुनं संगतौ रते

प्रधानं परमात्मा धीः प्रज्ञानं बुद्धिचिह्नयोः

प्रसूनं पुष्पफलयोर् निधनं कुलनाशयोः

क्रन्दने रोदनाह्वाने वर्ष्म देहप्रमाणयोः

गृहदेहत्विट्प्रभावा धामान्यथ चतुष्पथे

संनिवेशे च संस्थानं लक्ष्म चिह्नप्रधानयोः

आच्छादने संविधानमपवारणमित्युभे

आराधनं साधने स्यादवाप्तौ तोषणे ऽपि च

अधिष्ठानं चक्रपुरप्रभावाध्यासनेष्वपि

रत्नं स्वजातिश्रेष्ठे ऽपि वने सलिलकानने

तलिनं विरले स्तोके वाच्यलिङ्गं तथोत्तरे

समानाः सत्समैके स्युः पिशुनौ खलसूचकौ

हीनन्यूनावूनगर्ह्यौ वेगिशूरौ तरस्विनौ

अभिपन्नो ऽपराद्धो ऽभिग्रस्तव्यापद्गतावपि
। इति नान्ताः

कलापो भूषणे बर्हे तूणीरे संहतावपि

परिच्छदे परीवापः पर्युप्तौ सलिलस्थितौ

गोधुग्गोष्ठपती गोपौ हरविष्णू वृषाकपी

बाष्पमूष्माश्रु कशिपु त्वन्नमाच्छादनं द्वयम्

तल्पं शय्याट्टदारेषु स्तम्बे ऽपि विटपो ऽस्त्रियाम्

प्राप्तरूपस्वरूपाभिरूपा बुधमनोज्ञयोः

भेद्यलिङ्गा अमी कूर्मी वीणाभेदश्च कच्छपी

कुतपो मृगरोमोत्थपटे चाह्नो.ष्टमें ऽशके
। इति पान्ताः

शिफा शिखायां सरिति मांसिकायां च मातरि

शफं मूले तरूणां स्याद्गवादीनां खुरे ऽपि च

गुल्फः स्याद्गुंफने बाहोरलंकारे च कीर्तितः

रवर्णे पुंसि रेफः स्यात्कुत्सिते वाच्यलिङ्गकः
। इति फान्ताः

अन्तराभवसत्वे ऽश्वे गन्धर्वो दिव्यगायने

कम्बुर् ना वलये शङ्खे द्विजिह्वौ सर्पसूचकौ

पूर्वो ऽन्यलिङ्गः प्रागाह पुमूबहुत्वे ऽपि पूर्वजान्

चित्रपुङ्खे ऽपि कादम्बो नितम्बो ऽद्रितटे कटौ

दर्वी फणापि बिम्बो ऽस्त्री मण्डले ऽपि च
। इति बान्ताः

कुम्भौ घटेभमूर्धांशौ डिम्भौ तु शिशुबालिशौ

स्तम्भौ स्थूणाजडीभावौ शम्भू ब्रह्मत्रिलोचनौ

कुक्षिभ्रूणार्भका गर्भा विस्रम्भः प्रणये ऽपि च

स्याद्भेर्यां दुन्दुभिः पुंसि स्यादक्षे दुन्दुभिः स्त्रियाम्

स्यान्महारजते क्लीबं कुसुम्भं करके पुमान्

क्षत्रिये ऽपि च नाभिर् ना सुरभिर् गवि च स्त्रियाम्

सभा संसदि सभ्ये च त्रिष्वध्यक्षे ऽपि वल्लभः
। इति भान्ताः

किरण प्रग्रहौ रश्मी कपिभेकौ प्लवङ्गमौ

इच्छामनोभवौ कामौ शक्त्युद्योगौ पराक्रमौ

धर्माः पुण्ययमन्यायस्वभावाचारसोमपाः

उपायपूर्व आरम्भ उपधा चाप्युपक्रमः

वणिक्पथः पुरं वेदो निगमा नागरो वणिक्

नैगमौ द्वौ बले रामो नीलचारुसिते त्रिषु

शब्दादिपूर्वो वृन्दे ऽपि ग्रामः क्रान्तौ च विक्रमः

स्तोमः स्तोत्रे ऽध्वरे वृन्दे जिह्वास्तु कुतिले ऽलसे

उष्णे ऽपि घर्मश् चेष्टालङ्कारे भ्रान्तौ च विभ्रमः

गुल्मा रुक्स्तम्बसेनाश्च जामिः स्वसृकुलस्त्रियोः

क्षितिक्षान्त्योः क्षमा युक्ते क्षमं शक्ते हिते त्रिषु

त्रिषु श्यामौ हरित्कृष्णौ श्यामा स्याच्छारिवा निशा

ललामं पुच्छपुण्ड्राश्वभूषाप्राधान्यकेतुषु

सूक्ष्ममध्यात्ममप्याद्ये प्रधाने प्रथमस्त्रिषु

वामौ वल्गुप्रतीपौ द्वावधमौ न्यूनकुत्सितौ

जीर्णं च परिभुक्तं च यातयाममिदं द्वयम्
। इति गान्ताः

तुरङ्गगरुडौ तार्क्ष्यौ निलयापचयौ क्षयौ

श्वशुर्यौ देवरश्यालौ भ्रातृव्यौ भ्रातृजद्विषौ

पर्जन्यौ रसदब्देन्द्रौ स्यादर्यः स्वामिवैश्ययोः

तिष्यः पुष्ये कलियुगे पर्यायो ऽवसरे क्रमे

प्रत्ययो ऽधीन शपथज्ञानविश्वासहेतुषु

रन्ध्रे शब्दे ऽथानुशयो दीर्घद्वेषानुतापयोः

स्थूलोच्चयस् त्वसाकल्ये नागानां मध्यमे गते

समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविदः

व्यसनान्यशुभं दैवं विपदित्यनयास्त्रयः

अत्ययो ऽतिक्रमे कृच्छ्रे दोषे दण्डे ऽप्यथापदि

युद्धायत्योः संपरायः पूज्यस्तु श्वशुरे ऽपि च

पस्चादवस्थायि बलं समवायश्च सन्नयौ

संघाते संनिवेशे च संस्त्यायः प्रणयास्त्वमी

विस्रम्भयाञ्चाप्रेमाणो विरोधे ऽपि समुच्छ्रयः

विषयो यस्य यो ज्ञातस् तत्र शब्दादिकेष्वपि

निर्यासे ऽपि कषायो स्त्री सभायां च प्रतिश्रयः

प्रायो भूम्न्यन्तगमने मन्युर् दैन्ये क्रतौ क्रुधि

रहस्योपस्थयोर् गुह्यं सत्यं शपथतथ्ययोः

वीर्यं बले प्रभावे च द्रव्यं भव्ये गुणाश्रये

धिष्ण्यं स्थाने गृहे भे ऽग्नौ भाग्यं कर्म शुभाशुभम्

कशेरु हेम्नोर् गाङ्गेयं विशल्या दन्तिकापि च

वृषाकपायी श्रीगौर्योरभिज्ञा नामशोभयोः

आरम्भो निष्कृतिः शिक्षा पूजनं संप्रधारणम्

उपायः कर्म चेष्टा च चिकित्सा च नव क्रियाः

छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः

कक्ष्या प्रकोष्ठे हर्म्यादेः काञ्च्यां मध्येभबन्धने

कृत्या क्रियादेवतयोस् त्रिषु भेद्ये धनादिभिः

जन्यः स्याज्जनवादे ऽपि जघन्यो ऽन्त्ये ऽधमे ऽपि च

गर्ह्याधीनौ च वक्तव्यौ कल्यौ सज्जनिरामयौ

आत्मवाननपेतो ऽर्थादर्थ्यौ पुण्यं तु चार्वपि

रूप्यं प्रशस्तरूपे ऽपि वदान्यो वल्गुवागपि

न्याय्ये ऽपि मध्यं सौम्यं तु सुन्दरे सोमदैवते
। इति यान्ताः

निवहावसरौ वारौ संस्तरौ प्रस्तराध्वरौ

गुरू गोष्पतिपित्राद्यौ द्वापरौ युगसंशयौ

प्रकारौ भेदसादृश्ये आकाराविङ्गिताकृती

किंशारू धान्यशूकेषु मरू धन्वधराधरौ

अद्रयो द्रुमशैलार्काः स्त्रीस्तनाब्दौ पयोधरौ

ध्वान्तारिदानवा वृत्रा बलिहस्तांशवः कराः

प्रदरा भङ्गनारीरुक्बाणा अस्राः कचा अपि

अजातशृङ्गो गौः काले ऽप्यश्मश्रुर्ना च तूबरौ

स्वर्णे ऽपि राः परिकरः पर्यङ्कपरिवारयोः

मुक्ताशुद्धौ च तारः स्याच्छारो वायौ स तु त्रिषु

कर्बुरे ऽथ प्रतिज्ञाजिसंविदापत्सु संगरः

वेदभेदे गुप्तवादे मन्त्रो मित्रो रवावपि

मखेषु यूपखण्डे ऽपि स्वरुर्गुह्ये ऽप्यवस्करः

आडम्बरस् तूर्यरवे गजेन्द्राणां च गर्जिते

अभिहारो ऽभियोगे च चौर्ये संनहने ऽपि च

स्याज्जङ्गमे परीवारः खड्गकोशे परिच्छदे

विष्टरो विटपी दर्भमुष्टिः पीठाद्यमासनम्

द्वारि द्वाः स्थे प्रतीहारः प्रतीहार्यप्यनन्तरे

विपुले नकुले विष्णौ बभ्रुर्ना पिङ्गले त्रिषु

सारो बले स्थिरांशे च न्याय्ये क्लीबं वरे त्रिषु

दुरोदरो द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरम्

महारण्ये दुर्गपथे कान्तारं पुन्नपुंसकम्

मत्सरो ऽन्यशुभद्वेषे तद्वत्कृपणयोस्त्रिषु

देवाद्वृते वरः श्रेष्ठे त्रिषु क्लीबं मनाक्प्रिये

वंशाङ्कुरे करीरो ऽस्त्री तरुभेदे घटे च ना

ना चमूजघने हस्तसूत्रे प्रतिसरो ऽस्त्रियाम्

यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहांशुवाजिषु

शुकाहिकपिभेकेषु हरिर्ना कपिले त्रिषु

शर्करा कर्परांशे ऽपि यात्रा स्याद्यापने गतौ

इरा भूवाक्सुराप्सुस्यात् तन्द्री निद्राप्रमीलयोः

धात्री स्यादुपमातापि क्षितिरप्यामलक्यपि

क्षुद्रा व्यङ्गा नटी वेश्या सरघा कण्टकारिका

त्रिषु क्रूरे ऽधमे ऽल्पे ऽपि क्षुद्रं मात्रा परिच्छदे

अल्पे च परिमाणे सा मात्रं कार्त्स्न्ये ऽवधारणे

आलेख्याश्चर्ययोश्चित्रं कलत्रं श्रोणिभार्ययोः

योग्यभाजनयोः पात्रं पत्रं वाहनपक्षयोः

निदेशग्रन्थयोः शास्त्रं शस्त्रमायुधलोहयोः

स्याज्जटांशुकयोर्नेत्रं क्षेत्रं पत्नीशरीरयोः

मुखाग्रे क्रोडहलयोः पोत्रं गोत्रं तु नाम्नि च

सत्रमाच्छादने यज्ञे सदादाने वने ऽपि च

अजिरं विषये काये ऽप्यंबरं व्योम्नि वाससि

चक्रं राष्ट्रे ऽप्यक्षरं तु मोक्षे ऽपि क्षीरमप्सु च

स्वर्णे ऽपि भूरिचन्द्रौ द्वौ द्वारमात्रे ऽपि गोपुरम्

गुहादम्भौ गह्वरे द्वे रहो ऽन्तिकमुपह्वरे

पुरो ऽधिकमुपर्यग्राण्यगारे नगरे पुरम्

मन्दिरं चाथ राष्ट्रो ऽस्त्री विषये स्यादुपद्रवे

दरो ऽस्त्रियां भये श्वभ्रे वज्रो ऽस्त्री हीरके पवौ

तन्त्रं प्रधाने सिद्धान्ते सूत्रवाये परिच्छदे

औशीरश्चामरे दण्डे ऽप्यौशीरं शयनासने

पुष्करं करिहस्ताग्रे वाद्यभाण्डमुखे जले

व्योम्नि खड्गफले पद्मे तीर्थौषधिविशेषयोः

अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तर्धिभेदतादर्थ्ये

छिद्रात्मीयविनाबहिरवसरमध्ये ऽन्तरात्मनि च

मुस्ते ऽपि पिठरं राजकशेरुण्यपि नागरम्

शार्वरं त्वन्धतमसे घातुके भेद्यलिङ्गकम्

गौरो ऽरुणे सिते पीते व्रणकार्यप्यरुष्करः

जठरः कठिने ऽपि स्यादधस्तादपि चाधरः

अनाकुले ऽपि चैकाग्रो व्यग्रो व्यासक्त आकुले

उपरुदीच्यश्रेष्ठेष्वप्युत्तरः स्यादनुत्तरः

एषां विपर्यये श्रेष्ठे दूरानात्मोत्तमाः पराः

स्वादुप्रियौ च मधुरौ क्रूरौ कठिननिर्दयौ

उदारौ दातृमहतोरितरस्त्वन्यनीचयोः

मन्दस्वच्छन्दयोः स्वैरः शुभ्रमुद्दीप्तशुक्लयोः

आसारो वेगवद्वर्षे सैन्यप्रसरणं तथा

धाराम्बुपाते चोत्कर्षे ऽस्त्रौ कटाहे तु कर्परः

बन्धुरं सुन्दरे नम्रे गिरिर्गेन्दुकशैलयोः

चरुः स्थाल्यां हविः पक्तावधीरः कातरे चले
। इति रान्ताः

चूडा किरीटम् केशाश्च संयता मौलयस्त्रयः

द्रुमप्रभेदमातङ्गकाण्डपुष्पाणि पीलवः

कृतान्तानेहसोः कालश्चतुर्थे ऽपि युगे कलिः

स्यात्कुरङ्गे ऽपि कमलः प्रावारे ऽपि च कम्बलः

करोपहारयोः पुंसि बलिः प्राण्यङ्गजे स्त्रियाम्

स्थौल्यसामर्थ्यसैन्येषु बलं ना काकसीरिणोः

वातूलः पुंसि वात्यायामपि वातासहे त्रिषु

भेद्यलिङ्गः शठे व्यालः पुंसि श्वापदसर्पयोः

मलो ऽस्त्री पापविट्किट्टान्यस्त्री शूलं रुगायुधम्

शङ्कावपि द्वयोः कीलः पालिः स्त्र्यश्र्यङ्कपङ्क्तिषु

कला शिल्पे कालभेदे चाली सख्यावली अपि

अब्ध्यम्बुविकृतौ वेला कालमर्यादयोरपि

बहुलाः कृत्तिका गावो बहुलो ऽग्नौ शितौ त्रिषु

लीला विलासक्रिययोरुपला शर्करापि च

शोणिते ऽम्भसि कीलालं मूलमाद्ये शिफाभयोः

जालं समूह आनायगवाक्षक्षारकेष्वपि

शीलं स्वभावे सद्वृत्ते सस्ये हेतुकृते फलम्

छदिर्नेत्ररुजोः क्लीबं समूहे पटलं न ना

अधस्स्वरूपयोरस्त्री तलं स्याच्चामिषे पलम्

और्वानले ऽपि पातालं चैलं वस्त्रे ऽधमे त्रिषु

कुकूलं शङ्कुभिः कीर्णे श्वभ्रे ना तु तुषानले

निर्णीते केवलमिति त्रिलिङ्गं त्वेककृत्स्नयोः

पर्याप्तिक्षेमपुण्येषु कुशलं शिक्षिते त्रिषु

प्रवालमङ्कुरे ऽप्यस्त्री त्रिषु स्थूलं जडे ऽपि च

करालो दन्तुरे तुङ्गे चारौ दक्षे च पेशलः

मूर्खे ऽर्भके ऽपि बालः स्याल्लोलश्चलसतृष्णयोः

कुलं गृहे ऽपि तालाङ्के कुबेरे चैककुण्डलः

स्त्रीभावावज्ञयोर्हेला हेलिः सूर्ये रणे हिलिः

हालः स्यान्नृपतौ मद्ये शकलच्छदयोर्दलम्

तूलिश्चित्रोपकरणशलाकातूलशय्ययोः

तुमुलं व्याकुले शब्दे शष्कुली कर्णपाल्यपि
। इति लान्ताः

दवदावौ वनारण्यवह्नी जन्महरौ भवौ

मन्त्री सहायः सचिवौ पतिशाखिनरा धवाः

अवयः शैलमेषार्का आज्ञाह्वानाध्वरा हवाः

भावः सत्तास्वभावाभिप्रायचेष्टात्मजन्मसु

स्यादुत्पादे फले पुष्पे प्रसवो गर्भमोचने

अविश्वासे ऽपह्नवे ऽपि निकृतावपि निह्नवः

उत्सेकामर्षयोरिच्छाप्रसरे मह उत्सवः

अनुभावः प्रभावे च सतां च मतिनिश्चये

स्याज्जन्महेतुः प्रभवः स्थानं चाद्योपलब्धये

शूद्रायां विप्रतनये शस्त्रे पारशवो मतः

ध्रुवो भभेदे क्लीबे तु निश्चिते शाश्वते त्रिषु

स्वो ज्ञातावात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीये स्वो ऽस्त्रियां धने

स्त्रीकटीवस्त्रबन्धे ऽपि नीवी परिपणे ऽपि च

शिवा गौरीफेरवयोर्द्वन्द्वं कलहयुग्मयोः

द्रव्यासु व्यवसाये ऽपि सत्त्वमस्त्री तु जन्तुषु

क्लीबं नपुंसकं षण्डे वाच्यलिङ्गमविक्रमे
। इति वान्ताः

द्वौ विशौ वैश्यमनुजौ द्वौ चाराभिमरौ स्पशौ

द्वौ राशी पुञ्जमेषाद्यौ द्वौ वंशौ कुलमस्करौ

रहः प्रकाशौ वीकाशौ निर्वेशो भृतिभोगयोः

कृतान्ते पुंसि कीनाशः क्षुद्रकर्षकयोस्त्रिषु

पदे लक्ष्ये निमित्ते ऽपदेशः स्यात्कुशमप्सु च

दशावस्थानेकविधाप्याशा तृष्णापि चायता

वशा स्त्री करिणी च स्यात् दृग्ज्ञाने ज्ञातरि त्रिषु

स्यात्कर्कशः साहसिकः कठोरामसृणावपि

प्रकाशो ऽतिप्रसिद्धे ऽपि शिशावज्ञे च बालिशः

नाशः क्षये तिरोधाने जीवितेशः प्रिये यमे

नृशंसखड्गौ निस्त्रिंशावंशुः सूर्ये ऽंशवः कराः

आश्वाख्या शालिशीघ्रार्थे पाशो बन्धनशस्त्रयोः
। इति शान्ताः

सुरमत्स्यावनिमिषौ पुरुषावात्ममानवौ

काकमत्स्यात्खगौ ध्वाङ्क्षौ कक्षौ च तृणवीरुधौ

अभीपुः प्रग्रहे रश्मौ प्रैषः प्रेषणमर्दने

पक्षः सहाये ऽप्युष्णीषः शिरोवेष्टकिरीटयोः

शुक्रले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः

कोषो ऽस्त्री कुड्मले खड्गपिधाने ऽर्थौघदिव्ययोः

द्यूते ऽक्षे शारिफलके ऽप्याकर्षो ऽथाक्षमिन्द्रिये

ना द्यूताङ्गे कर्षचक्रे व्यवहारे कलिद्रुमे

कर्षूर्वार्त्ता करीषाग्निः कर्षः कुल्याभिधायिनी

पुम्भावे तत्क्रियायां च पौरुषं विषमप्सु च

उपादाने ऽप्यामिषं स्यादपराधे ऽपि किल्बिषम्

स्याद्वृष्टौ लोकधात्वंशे वत्सरे वर्षमस्त्रियाम्

प्रेक्षा नृत्तेक्षणं प्रज्ञा भिक्षा सेवार्थना भृतिः

त्विट् शोभापि त्रिषु परे न्यक्षं कार्त्स्न्यनिकृष्टयोः

प्रत्यक्षे ऽधिकृते ऽध्यक्षो रूक्षस्त्वप्रेम्ण्यचिक्कणे

व्याजसंख्याशरव्येषु लक्षं घोषौ रवव्रजौ

कपिशीर्षं भित्तिशृङ्गे ऽनुतर्षश् चषकः सुरा

दोषो वातादिके दोषा रात्रौ दक्षो ऽपि कुक्कुटे

शुण्डाग्रभागे गण्डूषो द्वयोश्च मुखपूरणे
। इति षान्ताः

रविश्वेतच्छदौ हंसौ सूर्यवह्नी विभावसू

वत्सौ तर्णकवर्षौ द्वौ सारङ्गाश्च दिवौकसः

शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः

पुंस्युत्तंसावतंसौ द्वौ कर्णपूरे ऽपि शेखरे

देवभेदे ऽनले रश्मौ वसू रत्ने धने वसु

विष्णौ च वेधाः स्त्री त्वाशीर्हिताशंसाहिदंष्ट्रयोः

लालसे प्रार्थनौत्सुक्ये हिंसा चौर्यादिकर्म च

प्रसूरश्वापि भूद्यावौ रोदस्यौ रोदसी च ते

ज्वालाभासौ न पुंस्यर्चिर्ज्योतिर्भद्योतदृष्टिषु

पापापराधयोरागः खगबाल्यादिनोर्वयः

तेजः पुरीषयोर्वर्चो महश्चोत्सवतेजसोः

रजो गुणे च स्त्रीपुष्पे राहौ ध्वान्ते गुणे तमः

छन्दः पद्ये ऽभिलाषे च तपः कृच्छ्रादिकर्म च

सहो बलं सहा मार्गो नभः खं श्रावणो नभाः

ओकः सद्माश्रयश्चौकाः पय: क्षीरं पयो ऽंबु च

ओजो दीप्तौ बले स्रोत इन्द्रिये निम्नगारये

तेजः प्रभावे दीप्तौ च बले शुक्रे ऽप्यतस्त्रिषु

विद्वान् विदंश्च बीभत्सो हिंस्रो ऽप्यतिशयेत्वमी

वृद्धप्रशंसयोर्ज्यायान् कनीयांस्तु युवाल्पयोः

वरीयांस्तूरुवरयोः साधीयान् साधुबाढयोः
। इति सान्ताः

दले ऽपि बर्हं निर्बन्धोपरागार्कादयो ग्रहाः

द्वार्यापीडे क्वाथरसे निर्यूहो नागदन्तके

तुलासूत्रे ऽश्वादिरश्मौ प्रग्राहः प्रग्रहो ऽपि च

पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः

दारेषु च गृहाः श्रोण्यामप्यारोहो वरस्त्रियाः

व्यूहो वृन्दे ऽप्यहिर्वृत्रे ऽप्यग्नीन्द्वर्कास्तमोपहाः

परिच्छदे नृपार्हे ऽर्थे परिबर्हो ऽव्ययाः परे
। इति हान्ताः

आङीषदर्थे ऽभिव्याप्तौ सीमार्थे धातुयोगजे

आप्रगृह्यस्स्मृतौ वाक्ये ऽप्यास्तु स्यात्कोपपीडयोः

पापकुत्सेषदर्थे कु धिङ् निर्भर्त्सननिन्दयोः

चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये

स्वस्त्याशीः क्षेमपुण्यादौ प्रकर्षे लङ्घने ऽप्यति

स्वित्प्रश्ने च वितर्के च तु स्याद्भेदे ऽवधारणे

सकृत् सहैकवारे चाप्याराद्दूरसमीपयोः

प्रतीच्यां चरमे पश्चादुताप्यर्थविकल्पयोः

पुनस्सहार्थयोः शश्वत् साक्षात्प्रत्यक्षतुल्ययोः

खेदानुकम्पासंतोषविस्मयामन्त्रणे बत

हन्त हर्षेनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोः

प्रति प्रतिनिधौ वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः

इति हेतुप्रकरणप्रकर्षादिसमाप्तिषु

प्राच्यां पुरस्तात्प्रथमे पुरार्थे ऽग्रत इत्यपि

यावत्तावच्च साकल्ये ऽवधौ माने ऽवधारणे

मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्न्येष्वथो अथ

वृथा निरर्थकाविध्योर् नानानेकोभयार्थयोः

नु पृच्छायां विकल्पे च पश्चात्सादृश्ययोरनु

प्रश्नावधारणानुज्ञानुनयामन्त्रणे ननु

गर्हासमुच्चयप्रश्नशङ्कासंभावनास्वपि

उपमायां विकल्पे वा सामि त्वर्धे जुगुप्सिते

अमा सह समीपे च कं वारिणि च मूर्धनि

इवेत्थमर्थयोरेवं नूनं तर्के ऽर्थनिश्चये

तूष्णीमर्थे सुखे जोषं किं पृच्छायां जुगुप्सने

नाम प्राकाश्यसंभाव्यक्रोधोपगमकुत्सने

अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम्

हुं वितर्के परिप्रश्ने समयान्तिकमध्ययोः

पुनरप्रथमे भेदे निर् निश्चयनिषेधयोः

स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा

ऊरर्यूरी चोररी च विस्तारे ऽङ्गीकृतौ त्रयम्

स्वर्गे परे च लोके स्वर् वार्तासंभाव्ययोः किल

निषेधवाक्यालङ्कारजिज्ञासानुनये खलु

समीपोभयतश्शीघ्रसाकल्याभिमुखे ऽभितः

नामप्राकाश्ययोः प्रदुर् मिथो ऽन्योन्यं रहस्यपि

तिरो ऽन्तर्धौ तिर्यगर्थे हा विषादशुगर्तिषु

अहहेत्यद्भुते खेदे हि हेताववधारणे
। इति नानार्थवर्गः 3, अत्र मूलश्लोकाः 256॥
क्षे.श्लो. 24 ॥
अव्ययवर्गः।