Nāmaliṅgānuśāsana = Amarakośa · Chapter 3.1
viśeṣyanighnavargaḥ
kṣemaṅkaro 'riṣṭatātiśśivatātiśśivaṅkaraḥ
sukṛtī puṇyavān dhanyo mahecchas tu mahāśayaḥ
hṛdayāluḥ suhṛdayo mahotsāho mahodyamaḥ
pravīṇe nipuṇābhijñavijñaniṣṇātaśikṣitāḥ
vaijñānikaḥ kṛtamukhaḥ kṛtī kuśala ityapi
pūjyaḥ pratīkṣyaḥ sāṃśayikaḥ saṃśayāpannamānasaḥ
dakṣiṇīyo dakṣiṇārhas tatra dakṣiṇya ityapi
syur vadānyasthūlalakṣyadānaśauṇḍā bahuprade
jaivātṛkaḥ syādāyuṣmānantarvāṇis tu śāstravit
parīkṣakaḥ kāraṇiko varadas tu samarddhakaḥ
harṣamāṇo vikurvāṇaḥ pramanā hṛṣṭamānasaḥ
durmanā vimanā antarmanāḥ syādutka unmanāḥ
dakṣiṇe saralodārau sukalo dātṛbhoktari
tatpare prasitāsaktāviṣṭārthodyukta utsukaḥ
pratīte prathitakhyātavitta vijñātaviśrutāḥ
guṇaiḥ pratīte tu kṛtalakṣaṇāhatalakṣaṇau
ibhya āḍhyo dhanī svāmī tvīśvaraḥ patirīśitā
adhibhūr nāyako netā prabhuḥ parivṛḍho 'dhipaḥ
adhikardhiḥ samṛddhaḥ syāt kuṭumbavyāpṛtas tu yaḥ
syādabhyāgārikas tasminnupādhiś ca pumānayam
varāṅgarūpopeto yassiṃhasaṃhanano hi saḥ
nirvāryaḥ kāryakartā yaḥ saṃpannaḥ satvasaṃpadā
avāci mūko 'tha manojavasaḥ pitṛsaṃnibhaḥ
satkṛtyālaṅkṛtāṃ kanyāṃ yo dadāti sa kūkudaḥ
lakṣmīvān lakṣmaṇaḥ śrīlaḥ śrīmān snigdhastu vatsalaḥ
syād dayāluḥ kāruṇikaḥ kṛpāluḥ sūratassamāḥ
svatantro 'pāvṛtaḥ svairī svacchando niravagrahaḥ
paratantraḥ parādhīnaḥ paravān nāthavānapi
adhīno nighna āyatto 'svacchando gṛhyako 'pyasau
khalapūḥ syād bahukaro dīrghasūtraś cirakriyaḥ
jālmo 'samīkṣyakārī syāt kuṇṭho mandaḥ kriyāsu yaḥ
karmakṣamo 'laṅkarmāṇaḥ kriyāvān karmasūdyataḥ
sa kārmaḥ karmaśīlo yaḥ karmaśūras tu karmaṭhaḥ
bharaṇyabhuk karmakaraḥ karmakāras tu tat kriyaḥ
apasnāto mṛtasnāta āmiṣaśī tu śauṣkulaḥ
bubhukṣitaḥ syāt kṣudhito jighatsuraśanāyitaḥ
parānnaḥ parapiṇḍādo bhakṣako ghasmaro 'dbharaḥ
ādyūnaḥ syādaudariko vijigīṣāvivarjite
ubhau tvātmambhariḥ kukṣimbhariḥ svodarapūrake
sarvānnīnas tu sarvānnabhojī gṛdhnustu gardhanaḥ
lubdho 'bhilāpukas tṛṣṇak samau lolupalolubhau
sonmādas tūnmadiṣṇuḥ syādavinītaḥ samuddhataḥ
matte śauṇḍotkaṭakṣībāḥ kāmuke kamitānukaḥ
kamraḥ kāmayitābhīkaḥ kamanaḥ kāmano 'bhikaḥ
vidheyo vinayagrāhī vacanesthita āśravaḥ
vaśyaḥ praṇeyo nibhṛtavinītapraśritāḥ samāḥ
dhṛṣṭe dhṛṣṇag viyātaś ca pragalbhaḥ pratibhānvite
syādadhṛṣṭe tu śālīno vilakṣo vismayānvite
adhīre kātaras traste bhīrubhīrukabhīlukāḥ
āśaṃsurāśaṃsitari gṛhayālur grahītari
śraddhāluḥ śraddhayā yukte patayālus tu pātuke
lajjāśīle 'patrapiṣṇur vandārurabhivādake
śarārur ghātuko hiṃsraḥ syād varddhiṣṇus tu varddhanaḥ
utpatiṣṇus tūtpatitālaṅkariṣṇus tu maṇḍanaḥ
bhūṣṇur śvaviṣṇur bhavitā vartiṣṇur vartanaḥ samau
nirākariṣṇuḥ kṣipnuḥ syāt sāndrasnigdhas tu meduraḥ
jñātā tu viduro vindur vikāsī tu vikasvaraḥ
visṛtvaro visṛmaraḥ prasārī ca visāriṇi
sahiṣṇuḥ sahanaḥ kṣantā titikṣuḥ kṣamitā kṣamī
krodhano 'marṣaṇaḥ kopī caṇḍas tvatyantakopanaḥ
jāgarūko jāgaritā ghūrṇitaḥ pracalāyitaḥ
svapnak śayālur nidrālur nidrāṇaśayitau samau
parāṅmukhaḥ parācīnaḥ syādavāṅpyadhomukhaḥ
devānañcati devadryaṅ viśvadryaṅ viśvagañcati
yassahāñcati sadhryaṅ sa sa tiryaṅ yastiro 'ñcati
vado vadāvado vaktā vāgīśo vākpatissamau
vācoyuktipaṭurvāgmī vāvadūko 'tivaktari
syāj jalpākas tu vācālo vācāṭo bahugarhyavāk
durmukhe mukharābaddhamukhau śaklaḥ priyamvade
lohalaḥ syādasphuṭavāg garhyavādī tu kadvadaḥ
samau kuvādakucarau syādasaumyasvaro 'svaraḥ
ravaṇaḥ śabdano nāndīvādī nāndīkaraḥ samau
jaḍo 'jña eḍamūkastu vaktuṃ śrotumaśikṣite
tūṣṇīṃśīlas tu tūṣṇīko nagno 'vāsā digambare
niṣkāsito 'vakṛṣṭaḥ syādapadhvastas tu dhikkṛtaḥ
āttagarvo 'bhibhūtaḥ syād dāpitaḥ sādhitaḥ samau
pratyādiṣṭo nirastaḥ syāt pratyākhyāto nirākṛtaḥ
nikṛtaḥ syād viprakṛto vipralabdhas tu vañcitaḥ
manohataḥ pratihataḥ pratibaddho hataś ca saḥ
adhikṣiptaḥ pratikṣipto baddhe kīlitasaṃyatau
āpanna āpatprāptaḥ syāt kāndiśīko bhayadrutaḥ
ākṣāritaḥ kṣārito 'bhiśaste saṃkasuko 'sthire
vyasanārtoparaktau dvau vihastavyākulau samau
viklavo vihvalaḥ syāt tu vivaśo 'riṣṭaduṣṭadhīḥ
kaśyaḥ kaśyārhe sannaddhe tvātatāyī vadhodyate
dveṣye tvakṣigato vadhyaḥ śīrṣacchedya imau samau
viṣyo viṣeṇa yo vadhyo musalyo musalena yaḥ
śiśvidāno 'kṛṣṇakarmā capalaś cikuraḥ samau
doṣaikadṛk purobhāgī nikṛtas tvanṛjuḥ śaṭhaḥ
karṇejapaḥ sūcakaḥ syāt piśuno durjanaḥ khalaḥ
nṛśaṃso ghātukaḥ krūraḥ pāpo dhūrtas tu vañcakaḥ
ajñe mūḍhayathājātamūrkhavaidheyabāliśāḥ
kadarye kṛpaṇakṣudrakimpacānamitampacāḥ
niḥsvas tu durvidho dīno daridro durgato 'pi saḥ
vanīyako yācanako mārgaṇo yācakārthinau
ahaṅkāravānahaṃyuḥ śubhaṃyus tu śubhānvitaḥ
divyopapādukā devā nṛgavādyā jarāyujāḥ
svedajāḥ kṛmidaṃśādyāḥ pakṣisarpādayo 'ṇḍajāḥ |
iti prāṇivargaḥ atra mūlaślokāḥ 50 ||
udbhidas tarugulmādyā udbhidudbhijjamudbhidam
sundaraṃ ruciraṃ cāru suṣamaṃ sādhu śobhanam
kāntaṃ manoramaṃ rucyaṃ manojñaṃ mañju mañjulam
ramyaṃ manoharaṃ saumyaṃ bhadrakaṃ ramaṇīyakam
tadāsecanakaṃ tṛpter nāstyanto yasya darśanāt
abhīṣṭe 'bhīpsitaṃ hṛdyaṃ dayitaṃ vallabhaṃ priyam
nikṛṣṭapratikṛṣṭārvarephayāpyāvamādhamāḥ
kupūyakutsitāvadyakheṭagarhyāṇakāḥ samāḥ
malīmasaṃ tu malinaṃ kaccaraṃ maladūṣitam
pūtaṃ pavitraṃ medhyaṃ ca vīdhraṃ tu vimalārthakam
nirṇiktaṃ śodhitaṃ mṛṣṭaṃ niḥśodhyamanavaskaram
asāraṃ phalgu śūnyaṃ tu vaśikaṃ tucchariktake
klībe pradhānaṃ pramukhapravekānuttamottamāḥ
mukhyavaryavareṇyāś ca pravarho 'navarārdhyavat
parārdhyāgraprāgraharaprāgrayāgrayāgrīyamagriyam
śreyān śreṣṭhaḥ puṣkalaḥ syāt sattamaś cātiśobhane
syuruttarapade vyāghrapuṅgavarṣabhakuñjarāḥ
siṃhaśārdūlanāgādyāḥ puṃsi śreṣṭhārthagocarāḥ
aprāgrayaṃ dvayahīne dve apradhānopasarjane
viśaṃkaṭaṃ pṛthu bṛhad viśālaṃ pṛthulaṃ mahat
vaḍroruvipulaṃ pīnapīvnī tu sthūlapīvare
stokālpakṣullakāḥ sūkṣmaṃ ślakṣṇaṃ dabhraṃ kṛśaṃ tanu
striyāṃ mātrā truṭiḥ puṃsi lavaleśakaṇāṇavaḥ
atyalpe 'lpiṣṭhamalpīyaḥ kanīyo 'ṇīya ityapi
prabhūtaṃ pracuraṃ prājyamadabhraṃ bahulaṃ bahu
puruhūḥ puru bhūyiṣṭhaṃ sphāraṃ bhūyaśa ca bhūri ca
paraḥ śatādyās te yeṣāṃ parā saṃkhyā śatādikāt
gaṇanīye tu gaṇeyaṃ saṃkhyāte gaṇitamatha samaṃ sarvam
viśvamaśeṣaṃ kṛtsnaṃ samastanikhilākhilāni niḥśeṣam
samagraṃ sakalaṃ pūrṇamakhaṇḍaṃ syādanūnake
ghanaṃ nirantaraṃ sāndraṃ pelavaṃ viralaṃ tanu
samīpe nikaṭāsannasaṃnikṛṣṭasanīḍavat
sadeśābhyāśasavidhasamaryādasaveśavat
upakaṇṭhāntikābhyarṇābhyagrā apyabhito 'vyayam
saṃsakte tvavyavahitamapadāntaramityapi
nediṣṭhamantikatamaṃ syād dūraṃ viprakṛṣṭakam
davīyaś ca daviṣṭhaṃ ca sudūraṃ dīrghamāyatam
vartulaṃ nistalaṃ vṛttaṃ bandhuraṃ tūnnatānatam
uccaprāṃśūnnatodagrocchritāstuṅge 'tha vāmane
nyaṅnīcakharvahrasvāḥ syuravāgre 'vanatānatam
arālaṃ vṛjinaṃ jihmamūrmimat kuñcitaṃ natam
āviddhaṃ kuṭilaṃ bhugnaṃ vellitaṃ vakramityapi
ṛjāvajihmapraguṇau vyaste tvapraguṇākulau
śāśvatas tu dhruvo nityasadātanasanātanāḥ
sthāsnuḥ sthirataraḥ stheyānekarūpatayā tu yaḥ
kālavyāpī sa kūṭasthaḥ sthāvaro jaṅgametaraḥ
cariṣṇu jaṅgamacaraṃ trasamiṅgaṃ carācaram
calanaṃ kampanaṃ kampraṃ calam lolaṃ calācalam
cañcalaṃ taralaṃ caiva pāriplavapariplave
atiriktaḥ samadhiko dhṛḍhasandhis tu saṃhataḥ
khakkhaṭaṃ kaṭhinaṃ krūraṃ kaṭhoraṃ niṣṭhuraṃ dhṛḍham
jaraṭhaṃ mūrtiman mūrtaṃ pravṛddhaṃ prauḍhamedhitam
purāṇe pratanapratnapurātanacirantanāḥ
pratyagro 'bhinavo navyo navīno nūtano navaḥ
nūtnaś ca sukumāraṃ tu komalaṃ mṛdulam mṛdu
anvaganvakṣamanuge 'nupadaṃ klībamavyayam
pratyakṣaṃ syādaindriyakamapratyakṣamatīndriyam
ekatāno 'nanyavṛttiraikāgraikāyanāvapi
apyekasarga ekāgryo 'pyekāyanagato 'pi saḥ
puṃsyādiḥ pūrvapaurastyaprathamādyā athāstriyām
anto jaghanyaṃ caramamantyapāścātyapaścimāḥ
moghaṃ nirarthakaṃ spaṣṭaṃ sphuṭaṃ pravyaktamulbaṇam
sādhāraṇaṃ tu sāmānyamekākī tveka ekakaḥ
bhinnārthakā anyatara ekaṃ tvo 'nyetarāvapi
uccāvacaṃ naikabhedamuccaṇḍamavilambitam
aruntudas tu marmaspṛgabādhaṃ tu nirargalam
prasavyaṃ pratikūlaṃ syādapasavyamapaṣṭhu ca
vāmaṃ śarīre savyaṃ syādapasavyaṃ tu dakṣiṇam
saṅkaṭam nā tu saṃbādhaḥ kalilaṃ gahanaṃ same
saṃkīrṇe saṃkulākīrṇe muṇḍitaṃ parivāpitam
granthitaṃ sanditaṃ dṛbdhaṃ visṛtaṃ vistṛtaṃ tatam
antargataṃ vismṛtaṃ syāt praāptapraṇihite same
vellitapreṅkhitādhūtacalitākampitā dhute
nuttanunnāstaniṣṭhayūtāviddhakṣipteritāḥ samāḥ
parikṣiptaṃ tu nivṛttaṃ mūṣitaṃ muṣitārthakam
pravṛddhaprasṛte nyastanisṛṣṭe guṇitāhate
nidigdhopacite gūḍhagupte guṇṭhitarūṣite
drutāvadīrṇe udgūrṇodyate kācitaśikyite
ghrāṇaghrāte digdhalipte samudaktoddhṛte same
veṣṭitaṃ syād valayitaṃ saṃvītaṃ ruddhamāvṛtam
rugṇaṃ bhugne 'tha niśitakṣṇutaśātānitejite
syād vināśonmukhaṃ pakvaṃ hrīṇahrītau tu lajjite
vṛtte tu vṛtavyāvṛttau saṃyojita upāhitaḥ
prāpyaṃ gamyaṃ samāsādyaṃ syannaṃ rīṇaṃ snutaṃ srutam
saṃgūḍhaḥ syāt saṃkalito 'vagītaḥ khyātagarhaṇaḥ
vividhaḥ syād bahuvidho nānārūpaḥ pṛthagvidhaḥ
avarīṇo dhikkṛtaś cāpyavadhvasto 'vacūrṇitaḥ
anāyāsakṛtaṃ phāṇṭaṃ svanitaṃ dhvanitam same
baddhe sandānitaṃ mūtamudditaṃ sanditaṃ sitam
niṣpakve kvathitaṃ pāke kṣīrājya haviṣāṃ śṛtam
nirvāṇo munivahnyādau nirvātas tu gate 'nile
pakvam pariṇate gūnaṃ hanne mīḍhaṃ tu mūtrite
puṣṭe tu puṣitaṃ soḍhe kṣāntamudvāntamudgate
dāntas tu damite śāntaḥ śamite prārthite 'rditaḥ
jñaptas tu Gyapite channaś chādite pūjite 'ñcitaḥ
pūrṇas tu pūrite kliṣṭaḥ kliśite 'vasite sitaḥ
pruṣṭapluṣṭoṣitā dagdhe taṣṭatvaṣṭau tanūkṛte
vedhitacchidritau viddhe vinnavittau vicārite
niṣprabhe vigatārokau vilīne vidrutadrutau
siddhe nirvṛttaniṣpannau dārite bhinnabheditau
ūtaṃ syūtamutaṃ ceti tritayaṃ tantu santate
syādarhite namasyitanamasitamapacāyitārcitāpacitam
varivasite varivasyitamupāsitaṃ copacaritaṃ ca
saṃtāpitasaṃtaptau dhūpita dhūpāyitau ca dūnaś ca
hṛṣṭo mattas tṛptaḥ prahlannaḥ pramuditaḥ prītaḥ
chinnaṃ chātaṃ lūnaṃ kṛttaṃ dātaṃ ditaṃ chitaṃ vṛkṇam
srastaṃ dhvastaṃ bhraṣṭaṃ skannaṃ pannaṃ cyutaṃ galitam
labdhaṃ prāptaṃ vinnaṃ bhāvitamāsāditaṃ ca bhūtam ca
anveṣitaṃ gaveṣitamanviṣṭaṃ mārgitaṃ mṛgitam
ārdraṃ sārdraṃ klinnaṃ timitaṃ smititaṃ samunnamuttaṃ ca
trātaṃ trāṇaṃ rakṣitamavitaṃ gopāyitaṃ ca guptaṃ ca
avagaṇitamavamatāvajñāte avamānitaṃ ca paribhūte
tyaktaṃ hīnaṃ vidhutaṃ samujjhitaṃ dhūtamutsṛṣṭe
uktaṃ bhāṣitamuditaṃ jalpitamākhyātamabhihitaṃ lapitam
buddhaṃ budhitaṃ manitaṃ viditaṃ pratipannamavasitāvagate
urīkṛtamurarīkṛtamaṅgīkṛtamāśrutaṃ pratijñātam
saṃgīrṇaviditasaṃśrutasamāhitopaśrutopagatam
īlitaśastapaṇāyitapanāyitapraṇutapaṇitapanitāni
api gīrṇavarṇitābhiṣṭuteḍitāni stutārthāni
bhakṣitacarvitaliptapratyavasitagilitakhāditapsātam
abhyavahṛtānnajagdhagrastaglastāśitaṃ bhukte
kṣepiṣṭhakṣodiṣṭhapreṣṭhavariṣṭhasthaviṣṭhabaṃhiṣṭhāḥ
kṣiprakṣudrābhīpsitapṛthupīvarabahulaprakarṣārthāḥ
sādhiṣṭhadrāghiṣṭhaspheṣṭhagariṣṭhahrasiṣṭhavṛndiṣṭhāḥ
bāḍhavyāyatabahuguruvāmanavṛndārakātiśaye
% iti viśeṣyanighnavargaḥ 1 atra mū ślo 112
saṃkīrṇavargaḥ |
Original text: Nāmaliṅgānuśāsana = Amarakośa · Data entry Avinash Sathaye · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0