Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nāmaliṅgānuśāsana = Amarakośa · Chapter 3.1

3.1.5

viśeṣyanighnavargaḥ

3.1.6

kṣemaṅkaro 'riṣṭatātiśśivatātiśśivaṅkaraḥ

3.1.7

sukṛtī puṇyavān dhanyo mahecchas tu mahāśayaḥ

3.1.8

hṛdayāluḥ suhṛdayo mahotsāho mahodyamaḥ

3.1.9

pravīṇe nipuṇābhijñavijñaniṣṇātaśikṣitāḥ

3.1.10

vaijñānikaḥ kṛtamukhaḥ kṛtī kuśala ityapi

3.1.11

pūjyaḥ pratīkṣyaḥ sāṃśayikaḥ saṃśayāpannamānasaḥ

3.1.12

dakṣiṇīyo dakṣiṇārhas tatra dakṣiṇya ityapi

3.1.13

syur vadānyasthūlalakṣyadānaśauṇḍā bahuprade

3.1.14

jaivātṛkaḥ syādāyuṣmānantarvāṇis tu śāstravit

3.1.15

parīkṣakaḥ kāraṇiko varadas tu samarddhakaḥ

3.1.16

harṣamāṇo vikurvāṇaḥ pramanā hṛṣṭamānasaḥ

3.1.17

durmanā vimanā antarmanāḥ syādutka unmanāḥ

3.1.18

dakṣiṇe saralodārau sukalo dātṛbhoktari

3.1.19

tatpare prasitāsaktāviṣṭārthodyukta utsukaḥ

3.1.20

pratīte prathitakhyātavitta vijñātaviśrutāḥ

3.1.21

guṇaiḥ pratīte tu kṛtalakṣaṇāhatalakṣaṇau

3.1.22

ibhya āḍhyo dhanī svāmī tvīśvaraḥ patirīśitā

3.1.23

adhibhūr nāyako netā prabhuḥ parivṛḍho 'dhipaḥ

3.1.24

adhikardhiḥ samṛddhaḥ syāt kuṭumbavyāpṛtas tu yaḥ

3.1.25

syādabhyāgārikas tasminnupādhiś ca pumānayam

3.1.26

varāṅgarūpopeto yassiṃhasaṃhanano hi saḥ

3.1.27

nirvāryaḥ kāryakartā yaḥ saṃpannaḥ satvasaṃpadā

3.1.28

avāci mūko 'tha manojavasaḥ pitṛsaṃnibhaḥ

3.1.29

satkṛtyālaṅkṛtāṃ kanyāṃ yo dadāti sa kūkudaḥ

3.1.30

lakṣmīvān lakṣmaṇaḥ śrīlaḥ śrīmān snigdhastu vatsalaḥ

3.1.31

syād dayāluḥ kāruṇikaḥ kṛpāluḥ sūratassamāḥ

3.1.32

svatantro 'pāvṛtaḥ svairī svacchando niravagrahaḥ

3.1.33

paratantraḥ parādhīnaḥ paravān nāthavānapi

3.1.34

adhīno nighna āyatto 'svacchando gṛhyako 'pyasau

3.1.35

khalapūḥ syād bahukaro dīrghasūtraś cirakriyaḥ

3.1.36

jālmo 'samīkṣyakārī syāt kuṇṭho mandaḥ kriyāsu yaḥ

3.1.37

karmakṣamo 'laṅkarmāṇaḥ kriyāvān karmasūdyataḥ

3.1.38

sa kārmaḥ karmaśīlo yaḥ karmaśūras tu karmaṭhaḥ

3.1.39

bharaṇyabhuk karmakaraḥ karmakāras tu tat kriyaḥ

3.1.40

apasnāto mṛtasnāta āmiṣaśī tu śauṣkulaḥ

3.1.41

bubhukṣitaḥ syāt kṣudhito jighatsuraśanāyitaḥ

3.1.42

parānnaḥ parapiṇḍādo bhakṣako ghasmaro 'dbharaḥ

3.1.43

ādyūnaḥ syādaudariko vijigīṣāvivarjite

3.1.44

ubhau tvātmambhariḥ kukṣimbhariḥ svodarapūrake

3.1.45

sarvānnīnas tu sarvānnabhojī gṛdhnustu gardhanaḥ

3.1.46

lubdho 'bhilāpukas tṛṣṇak samau lolupalolubhau

3.1.47

sonmādas tūnmadiṣṇuḥ syādavinītaḥ samuddhataḥ

3.1.48

matte śauṇḍotkaṭakṣībāḥ kāmuke kamitānukaḥ

3.1.49

kamraḥ kāmayitābhīkaḥ kamanaḥ kāmano 'bhikaḥ

3.1.50

vidheyo vinayagrāhī vacanesthita āśravaḥ

3.1.51

vaśyaḥ praṇeyo nibhṛtavinītapraśritāḥ samāḥ

3.1.52

dhṛṣṭe dhṛṣṇag viyātaś ca pragalbhaḥ pratibhānvite

3.1.53

syādadhṛṣṭe tu śālīno vilakṣo vismayānvite

3.1.54

adhīre kātaras traste bhīrubhīrukabhīlukāḥ

3.1.55

āśaṃsurāśaṃsitari gṛhayālur grahītari

3.1.56

śraddhāluḥ śraddhayā yukte patayālus tu pātuke

3.1.57

lajjāśīle 'patrapiṣṇur vandārurabhivādake

3.1.58

śarārur ghātuko hiṃsraḥ syād varddhiṣṇus tu varddhanaḥ

3.1.59

utpatiṣṇus tūtpatitālaṅkariṣṇus tu maṇḍanaḥ

3.1.60

bhūṣṇur śvaviṣṇur bhavitā vartiṣṇur vartanaḥ samau

3.1.61

nirākariṣṇuḥ kṣipnuḥ syāt sāndrasnigdhas tu meduraḥ

3.1.62

jñātā tu viduro vindur vikāsī tu vikasvaraḥ

3.1.63

visṛtvaro visṛmaraḥ prasārī ca visāriṇi

3.1.64

sahiṣṇuḥ sahanaḥ kṣantā titikṣuḥ kṣamitā kṣamī

3.1.65

krodhano 'marṣaṇaḥ kopī caṇḍas tvatyantakopanaḥ

3.1.66

jāgarūko jāgaritā ghūrṇitaḥ pracalāyitaḥ

3.1.67

svapnak śayālur nidrālur nidrāṇaśayitau samau

3.1.68

parāṅmukhaḥ parācīnaḥ syādavāṅpyadhomukhaḥ

3.1.69

devānañcati devadryaṅ viśvadryaṅ viśvagañcati

3.1.70

yassahāñcati sadhryaṅ sa sa tiryaṅ yastiro 'ñcati

3.1.71

vado vadāvado vaktā vāgīśo vākpatissamau

3.1.72

vācoyuktipaṭurvāgmī vāvadūko 'tivaktari

3.1.73

syāj jalpākas tu vācālo vācāṭo bahugarhyavāk

3.1.74

durmukhe mukharābaddhamukhau śaklaḥ priyamvade

3.1.75

lohalaḥ syādasphuṭavāg garhyavādī tu kadvadaḥ

3.1.76

samau kuvādakucarau syādasaumyasvaro 'svaraḥ

3.1.77

ravaṇaḥ śabdano nāndīvādī nāndīkaraḥ samau

3.1.78

jaḍo 'jña eḍamūkastu vaktuṃ śrotumaśikṣite

3.1.79

tūṣṇīṃśīlas tu tūṣṇīko nagno 'vāsā digambare

3.1.80

niṣkāsito 'vakṛṣṭaḥ syādapadhvastas tu dhikkṛtaḥ

3.1.81

āttagarvo 'bhibhūtaḥ syād dāpitaḥ sādhitaḥ samau

3.1.82

pratyādiṣṭo nirastaḥ syāt pratyākhyāto nirākṛtaḥ

3.1.83

nikṛtaḥ syād viprakṛto vipralabdhas tu vañcitaḥ

3.1.84

manohataḥ pratihataḥ pratibaddho hataś ca saḥ

3.1.85

adhikṣiptaḥ pratikṣipto baddhe kīlitasaṃyatau

3.1.86

āpanna āpatprāptaḥ syāt kāndiśīko bhayadrutaḥ

3.1.87

ākṣāritaḥ kṣārito 'bhiśaste saṃkasuko 'sthire

3.1.88

vyasanārtoparaktau dvau vihastavyākulau samau

3.1.89

viklavo vihvalaḥ syāt tu vivaśo 'riṣṭaduṣṭadhīḥ

3.1.90

kaśyaḥ kaśyārhe sannaddhe tvātatāyī vadhodyate

3.1.91

dveṣye tvakṣigato vadhyaḥ śīrṣacchedya imau samau

3.1.92

viṣyo viṣeṇa yo vadhyo musalyo musalena yaḥ

3.1.93

śiśvidāno 'kṛṣṇakarmā capalaś cikuraḥ samau

3.1.94

doṣaikadṛk purobhāgī nikṛtas tvanṛjuḥ śaṭhaḥ

3.1.95

karṇejapaḥ sūcakaḥ syāt piśuno durjanaḥ khalaḥ

3.1.96

nṛśaṃso ghātukaḥ krūraḥ pāpo dhūrtas tu vañcakaḥ

3.1.97

ajñe mūḍhayathājātamūrkhavaidheyabāliśāḥ

3.1.98

kadarye kṛpaṇakṣudrakimpacānamitampacāḥ

3.1.99

niḥsvas tu durvidho dīno daridro durgato 'pi saḥ

3.1.100

vanīyako yācanako mārgaṇo yācakārthinau

3.1.101

ahaṅkāravānahaṃyuḥ śubhaṃyus tu śubhānvitaḥ

3.1.102

divyopapādukā devā nṛgavādyā jarāyujāḥ

3.1.103

svedajāḥ kṛmidaṃśādyāḥ pakṣisarpādayo 'ṇḍajāḥ |
iti prāṇivargaḥ atra mūlaślokāḥ 50 ||

3.1.104

udbhidas tarugulmādyā udbhidudbhijjamudbhidam

3.1.105

sundaraṃ ruciraṃ cāru suṣamaṃ sādhu śobhanam

3.1.106

kāntaṃ manoramaṃ rucyaṃ manojñaṃ mañju mañjulam

3.1.107

ramyaṃ manoharaṃ saumyaṃ bhadrakaṃ ramaṇīyakam

3.1.108

tadāsecanakaṃ tṛpter nāstyanto yasya darśanāt

3.1.109

abhīṣṭe 'bhīpsitaṃ hṛdyaṃ dayitaṃ vallabhaṃ priyam

3.1.110

nikṛṣṭapratikṛṣṭārvarephayāpyāvamādhamāḥ

3.1.111

kupūyakutsitāvadyakheṭagarhyāṇakāḥ samāḥ

3.1.112

malīmasaṃ tu malinaṃ kaccaraṃ maladūṣitam

3.1.113

pūtaṃ pavitraṃ medhyaṃ ca vīdhraṃ tu vimalārthakam

3.1.114

nirṇiktaṃ śodhitaṃ mṛṣṭaṃ niḥśodhyamanavaskaram

3.1.115

asāraṃ phalgu śūnyaṃ tu vaśikaṃ tucchariktake

3.1.116

klībe pradhānaṃ pramukhapravekānuttamottamāḥ

3.1.117

mukhyavaryavareṇyāś ca pravarho 'navarārdhyavat

3.1.118

parārdhyāgraprāgraharaprāgrayāgrayāgrīyamagriyam

3.1.119

śreyān śreṣṭhaḥ puṣkalaḥ syāt sattamaś cātiśobhane

3.1.120

syuruttarapade vyāghrapuṅgavarṣabhakuñjarāḥ

3.1.121

siṃhaśārdūlanāgādyāḥ puṃsi śreṣṭhārthagocarāḥ

3.1.122

aprāgrayaṃ dvayahīne dve apradhānopasarjane

3.1.123

viśaṃkaṭaṃ pṛthu bṛhad viśālaṃ pṛthulaṃ mahat

3.1.124

vaḍroruvipulaṃ pīnapīvnī tu sthūlapīvare

3.1.125

stokālpakṣullakāḥ sūkṣmaṃ ślakṣṇaṃ dabhraṃ kṛśaṃ tanu

3.1.126

striyāṃ mātrā truṭiḥ puṃsi lavaleśakaṇāṇavaḥ

3.1.127

atyalpe 'lpiṣṭhamalpīyaḥ kanīyo 'ṇīya ityapi

3.1.128

prabhūtaṃ pracuraṃ prājyamadabhraṃ bahulaṃ bahu

3.1.129

puruhūḥ puru bhūyiṣṭhaṃ sphāraṃ bhūyaśa ca bhūri ca

3.1.130

paraḥ śatādyās te yeṣāṃ parā saṃkhyā śatādikāt

3.1.131

gaṇanīye tu gaṇeyaṃ saṃkhyāte gaṇitamatha samaṃ sarvam

3.1.132

viśvamaśeṣaṃ kṛtsnaṃ samastanikhilākhilāni niḥśeṣam

3.1.133

samagraṃ sakalaṃ pūrṇamakhaṇḍaṃ syādanūnake

3.1.134

ghanaṃ nirantaraṃ sāndraṃ pelavaṃ viralaṃ tanu

3.1.135

samīpe nikaṭāsannasaṃnikṛṣṭasanīḍavat

3.1.136

sadeśābhyāśasavidhasamaryādasaveśavat

3.1.137

upakaṇṭhāntikābhyarṇābhyagrā apyabhito 'vyayam

3.1.138

saṃsakte tvavyavahitamapadāntaramityapi

3.1.139

nediṣṭhamantikatamaṃ syād dūraṃ viprakṛṣṭakam

3.1.140

davīyaś ca daviṣṭhaṃ ca sudūraṃ dīrghamāyatam

3.1.141

vartulaṃ nistalaṃ vṛttaṃ bandhuraṃ tūnnatānatam

3.1.142

uccaprāṃśūnnatodagrocchritāstuṅge 'tha vāmane

3.1.143

nyaṅnīcakharvahrasvāḥ syuravāgre 'vanatānatam

3.1.144

arālaṃ vṛjinaṃ jihmamūrmimat kuñcitaṃ natam

3.1.145

āviddhaṃ kuṭilaṃ bhugnaṃ vellitaṃ vakramityapi

3.1.146

ṛjāvajihmapraguṇau vyaste tvapraguṇākulau

3.1.147

śāśvatas tu dhruvo nityasadātanasanātanāḥ

3.1.148

sthāsnuḥ sthirataraḥ stheyānekarūpatayā tu yaḥ

3.1.149

kālavyāpī sa kūṭasthaḥ sthāvaro jaṅgametaraḥ

3.1.150

cariṣṇu jaṅgamacaraṃ trasamiṅgaṃ carācaram

3.1.151

calanaṃ kampanaṃ kampraṃ calam lolaṃ calācalam

3.1.152

cañcalaṃ taralaṃ caiva pāriplavapariplave

3.1.153

atiriktaḥ samadhiko dhṛḍhasandhis tu saṃhataḥ

3.1.154

khakkhaṭaṃ kaṭhinaṃ krūraṃ kaṭhoraṃ niṣṭhuraṃ dhṛḍham

3.1.155

jaraṭhaṃ mūrtiman mūrtaṃ pravṛddhaṃ prauḍhamedhitam

3.1.156

purāṇe pratanapratnapurātanacirantanāḥ

3.1.157

pratyagro 'bhinavo navyo navīno nūtano navaḥ

3.1.158

nūtnaś ca sukumāraṃ tu komalaṃ mṛdulam mṛdu

3.1.159

anvaganvakṣamanuge 'nupadaṃ klībamavyayam

3.1.160

pratyakṣaṃ syādaindriyakamapratyakṣamatīndriyam

3.1.161

ekatāno 'nanyavṛttiraikāgraikāyanāvapi

3.1.162

apyekasarga ekāgryo 'pyekāyanagato 'pi saḥ

3.1.163

puṃsyādiḥ pūrvapaurastyaprathamādyā athāstriyām

3.1.164

anto jaghanyaṃ caramamantyapāścātyapaścimāḥ

3.1.165

moghaṃ nirarthakaṃ spaṣṭaṃ sphuṭaṃ pravyaktamulbaṇam

3.1.166

sādhāraṇaṃ tu sāmānyamekākī tveka ekakaḥ

3.1.167

bhinnārthakā anyatara ekaṃ tvo 'nyetarāvapi

3.1.168

uccāvacaṃ naikabhedamuccaṇḍamavilambitam

3.1.169

aruntudas tu marmaspṛgabādhaṃ tu nirargalam

3.1.170

prasavyaṃ pratikūlaṃ syādapasavyamapaṣṭhu ca

3.1.171

vāmaṃ śarīre savyaṃ syādapasavyaṃ tu dakṣiṇam

3.1.172

saṅkaṭam nā tu saṃbādhaḥ kalilaṃ gahanaṃ same

3.1.173

saṃkīrṇe saṃkulākīrṇe muṇḍitaṃ parivāpitam

3.1.174

granthitaṃ sanditaṃ dṛbdhaṃ visṛtaṃ vistṛtaṃ tatam

3.1.175

antargataṃ vismṛtaṃ syāt praāptapraṇihite same

3.1.176

vellitapreṅkhitādhūtacalitākampitā dhute

3.1.177

nuttanunnāstaniṣṭhayūtāviddhakṣipteritāḥ samāḥ

3.1.178

parikṣiptaṃ tu nivṛttaṃ mūṣitaṃ muṣitārthakam

3.1.179

pravṛddhaprasṛte nyastanisṛṣṭe guṇitāhate

3.1.180

nidigdhopacite gūḍhagupte guṇṭhitarūṣite

3.1.181

drutāvadīrṇe udgūrṇodyate kācitaśikyite

3.1.182

ghrāṇaghrāte digdhalipte samudaktoddhṛte same

3.1.183

veṣṭitaṃ syād valayitaṃ saṃvītaṃ ruddhamāvṛtam

3.1.184

rugṇaṃ bhugne 'tha niśitakṣṇutaśātānitejite

3.1.185

syād vināśonmukhaṃ pakvaṃ hrīṇahrītau tu lajjite

3.1.186

vṛtte tu vṛtavyāvṛttau saṃyojita upāhitaḥ

3.1.187

prāpyaṃ gamyaṃ samāsādyaṃ syannaṃ rīṇaṃ snutaṃ srutam

3.1.188

saṃgūḍhaḥ syāt saṃkalito 'vagītaḥ khyātagarhaṇaḥ

3.1.189

vividhaḥ syād bahuvidho nānārūpaḥ pṛthagvidhaḥ

3.1.190

avarīṇo dhikkṛtaś cāpyavadhvasto 'vacūrṇitaḥ

3.1.191

anāyāsakṛtaṃ phāṇṭaṃ svanitaṃ dhvanitam same

3.1.192

baddhe sandānitaṃ mūtamudditaṃ sanditaṃ sitam

3.1.193

niṣpakve kvathitaṃ pāke kṣīrājya haviṣāṃ śṛtam

3.1.194

nirvāṇo munivahnyādau nirvātas tu gate 'nile

3.1.195

pakvam pariṇate gūnaṃ hanne mīḍhaṃ tu mūtrite

3.1.196

puṣṭe tu puṣitaṃ soḍhe kṣāntamudvāntamudgate

3.1.197

dāntas tu damite śāntaḥ śamite prārthite 'rditaḥ

3.1.198

jñaptas tu Gyapite channaś chādite pūjite 'ñcitaḥ

3.1.199

pūrṇas tu pūrite kliṣṭaḥ kliśite 'vasite sitaḥ

3.1.200

pruṣṭapluṣṭoṣitā dagdhe taṣṭatvaṣṭau tanūkṛte

3.1.201

vedhitacchidritau viddhe vinnavittau vicārite

3.1.202

niṣprabhe vigatārokau vilīne vidrutadrutau

3.1.203

siddhe nirvṛttaniṣpannau dārite bhinnabheditau

3.1.204

ūtaṃ syūtamutaṃ ceti tritayaṃ tantu santate

3.1.205

syādarhite namasyitanamasitamapacāyitārcitāpacitam

3.1.206

varivasite varivasyitamupāsitaṃ copacaritaṃ ca

3.1.207

saṃtāpitasaṃtaptau dhūpita dhūpāyitau ca dūnaś ca

3.1.208

hṛṣṭo mattas tṛptaḥ prahlannaḥ pramuditaḥ prītaḥ

3.1.209

chinnaṃ chātaṃ lūnaṃ kṛttaṃ dātaṃ ditaṃ chitaṃ vṛkṇam

3.1.210

srastaṃ dhvastaṃ bhraṣṭaṃ skannaṃ pannaṃ cyutaṃ galitam

3.1.211

labdhaṃ prāptaṃ vinnaṃ bhāvitamāsāditaṃ ca bhūtam ca

3.1.212

anveṣitaṃ gaveṣitamanviṣṭaṃ mārgitaṃ mṛgitam

3.1.213

ārdraṃ sārdraṃ klinnaṃ timitaṃ smititaṃ samunnamuttaṃ ca

3.1.214

trātaṃ trāṇaṃ rakṣitamavitaṃ gopāyitaṃ ca guptaṃ ca

3.1.215

avagaṇitamavamatāvajñāte avamānitaṃ ca paribhūte

3.1.216

tyaktaṃ hīnaṃ vidhutaṃ samujjhitaṃ dhūtamutsṛṣṭe

3.1.217

uktaṃ bhāṣitamuditaṃ jalpitamākhyātamabhihitaṃ lapitam

3.1.218

buddhaṃ budhitaṃ manitaṃ viditaṃ pratipannamavasitāvagate

3.1.219

urīkṛtamurarīkṛtamaṅgīkṛtamāśrutaṃ pratijñātam

3.1.220

saṃgīrṇaviditasaṃśrutasamāhitopaśrutopagatam

3.1.221

īlitaśastapaṇāyitapanāyitapraṇutapaṇitapanitāni

3.1.222

api gīrṇavarṇitābhiṣṭuteḍitāni stutārthāni

3.1.223

bhakṣitacarvitaliptapratyavasitagilitakhāditapsātam

3.1.224

abhyavahṛtānnajagdhagrastaglastāśitaṃ bhukte

3.1.225

kṣepiṣṭhakṣodiṣṭhapreṣṭhavariṣṭhasthaviṣṭhabaṃhiṣṭhāḥ

3.1.226

kṣiprakṣudrābhīpsitapṛthupīvarabahulaprakarṣārthāḥ

3.1.227

sādhiṣṭhadrāghiṣṭhaspheṣṭhagariṣṭhahrasiṣṭhavṛndiṣṭhāḥ

3.1.228

bāḍhavyāyatabahuguruvāmanavṛndārakātiśaye
% iti viśeṣyanighnavargaḥ 1 atra mū ślo 112
saṃkīrṇavargaḥ |

Original text: Nāmaliṅgānuśāsana = Amarakośa · Data entry Avinash Sathaye · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc