નામલિઙ્ગાનુશાસન · અધ્યાય 2.8

ઊરવ્ય ઊરુજ અર્યા વૈશ્યા ભૂમિસ્પૃશો વિશઃ । અથ વૈશ્યવર્ગઃ

આજીવો જીવિકા વા{તા}ઋ વૃત્તિર્ વ{ત}ઋનજીવને

સ્ત્રિયાં કૃષિઃ પાશુપાલ્યં વાણિજ્યં ચેતિ વૃત્તયઃ

સેવા શ્વવૃત્તિરનૃતં કૃશિરુઞ્છશિલં ત્વૃતમ્

દ્વે યાચિતાયાચિતયોર્ યથાસંખ્ય્ં મૃતામૃતે

સત્યાનૃતં વણિગ્ભાવઃ, સ્યાદૃણં પ{યુ}ઋદઞ્ચનમ્

ઉદ્ધારો ઽ{થ}ઋપ્રયોગસ્ તુ કુસીદં વૃદ્ધિજીવિકા

યાઞ્ચયાપ્તં યાચિતકં નિમયાદાપમિત્યકમ્

ઉત્તમ{ણા}ઋ ઽધમ{ણૌ}ઋ દ્વૌ પ્રયોક્તૃ ગ્રાહકૌ ક્રમાત્

કુસીદિકો વા{ધુ}ઋષિકો વૃદ્ધ્યાજીવશ્ ચ વાર્ધુષિઃ

ક્ષેત્રાજીવઃ ક{ષ}ઋકશ્ચ કૃષિકશ્ ચ કૃષીવલઃ

ક્ષેત્રં વ્રૈહેયશાલેયં વ્રીહિશાલ્યુદ્ભવોચિતમ્

યવ્યં યવક્યં યષ્ટિક્યં યવાદિભવનં હિ યત્

તિલ્યતૈલીનવન્ માષોમાણુભઙ્ગાદ્વિરૂપતા

મૌદ્ગીનકૌદ્રવીણાદિ શેષધાન્યોદ્ભવક્ષમમ્

શાકક્ષેત્રાદિકે શાકશાકતં શાકશાકિનમ્

બીજાકૃતં તૂપ્રકૃષ્ટે સીત્યં કૃષ્ટં ચ હલ્યવત્

ત્રિગુણાકૃતં તૃતીયાકૃતં ત્રિહલ્યં ત્રિસીત્યમપિ તસ્મિન્

દ્વિગુણાકૃતે તુ સ{વ}ઋં પૂ{વ}ઋં શમ્બાકૃતમપીહ

દ્રોણાઢકાદિ વાપાદૌ દ્રૌણિકાઢકિકાદયઃ

ખરીવાપસ્ તુ ખારીક ઉત્ત્મ{ણા}ઋદયસ્ ત્રિષુ

પુન્નપુંસકયોર્ વપ્રઃ કેદારઃ ક્ષેત્રમસ્ય તુ

કૈદારકં સ્યાત્ કૈદા{ય}ઋં ક્ષેત્રં કૈદારિકં ગણે

લોષ્ટાનિ લેષ્ટવઃ પુંસિ કોટિશો લોષ્ટભેદનઃ

પ્રાજનં તોદનં તોત્રં ખનિત્રમવદારણે

દાત્રં લવિત્રમાબન્ધો યોત્રં યોક્ત્રમથો ફલમ્

નિરીષં કુટકં ફાલઃ કૃષકો લાંગલં હલમ્

ગોદારણં ચ સીરો ઽથ શમ્યા સ્ત્રી યુગકીલકઃ

ઈષ લાંગલદંડઃ સ્યાત્ સીત લાઙ્ગલપદ્ધતિઃ

પુંસિ મેધિઃ ખલે દારુ ન્યસ્તં યત્ પશુબન્ધને

આશુર્ વ્રીહિઃ પાટલઃ સ્યાચ્છિતશૂકયવૌ સમૌ

તોક્મસ્ તુ તત્ર હરિતે કલાયસ્ તુ સતીનકઃ

હરેણુરેણુકૌ ચાસ્મિન્ કોરદૂષસ્ તુ કોદ્રવઃ

મંગલ્યકો મસૂરો ઽથ મકુષ્ઠક મયુષ્ઠકૌ

વનમુદ્ગે સ{ષ}ઋપે તુ દ્વૌ તંતુભકદમ્બકૌ

સિદ્ધાર્થસ્ ત્વેષ ધવલો ગોધૂમઃ સુમનઃ સમૌ

સ્યાદ્ યાવકસ્ તુ કુલ્માષશ્ ચણકો હરિમન્થકઃ

દ્વૌ તિલે તિલપેજશ્ ચ તિલપિઞ્જશ્ ચ નિષ્ફલે

ક્ષવઃ ક્ષુતાભિજનનો રાજિકા કૃષ્ણિકાસુરી

સ્ત્રિયૌ કઙ્ગુપ્રિયઙ્ગૂ દ્વે અતસી સ્યાદુમા ક્ષુમા

માતુલાની તુ ભઙ્ગાયાં વ્રીહિ ભેદસ્ ત્વણુઃ પુમાન્

કિંશારુઃ સસ્યશૂકં સ્યાત્ કણિશં સસ્યમઞ્જરી

ધાન્યં વ્રીહિઃ સ્તમ્બકરિઃ સ્તમ્બો ગુચ્છસ્ તૃણાદિનઃ

નાડી નાલં ચ કાણ્ડો ઽસ્ય પલાલોસ્ત્રી સ નિષ્ફલઃ

કડઙ્ગરો બુસં ક્લીબે ધાન્યત્વચિ તુષઃ પુમાન્

શૂકો ઽસ્ત્રી શ્લક્ષ્ણતીક્ષ્ણાગ્રે શમી શિમ્બા ત્રિષૂત્તરે

ઋદ્ધમાવસિતં ધાન્યં પૂતં તુ બહુલીકૃતમ્

માષાદયઃ શમીધાન્યે શૂકધાન્યે યવાદયઃ

શાલયઃ કલમાદ્યાશ્ ચ ષષ્ટિકાદ્યાશ્ ચ પુંસ્યમી

તૃણધાન્યાનિ નીવારાઃ સ્ત્રી ગવેધુર્ ગવેધુકા

અયોગ્રં મુસલો ઽસ્ત્રી સ્યાદુદૂખલમુલૂખલમ્

પ્રસ્ફોટનં શૂ{પ}ઋમસ્ત્રી ચાલની તિત{ઉ}ઃ પુમાન્

સ્યૂતપ્રસેવૌ કણ્ડોલપિટૌ કટકિલિઞ્જકૌ

સમાનૌ રસવત્યાં તુ પાકસ્થાનમહાનસે

પૌરોગવસ્ તદધ્યક્ષઃ સૂપકારાસ્ તુ બલ્લવાઃ

આરાલિકા આન્ધસિકાઃ સૂદા ઔદનિકા ગુણાઃ

આપૂપિકઃ કાન્દવિકો ભક્ષ્યકાર ઇમે ત્રિષુ

અશ્મન્તમુદ્ધાનમધિશ્રયણી ચુલ્લિરન્તિકા

અઙ્ગારધાનિક.આંગારશકટ્યપિ હસન્ત્યપિ

હસન્યપ્યથ ન સ્ત્રી સ્યાદઙ્ગારો ઽલાતમુલ્મુકમ્

ક્લીબે ઽમ્બરીપં ભ્રાષ્ટ્રો ના કન્દુર્ વા સ્વેદની સ્ત્રિયામ્

અલિઞ્જરઃ સ્યાન્મણિકં ક{ક}ઋ{ય્ય}ઋલુર્ ગલન્તિકા

પિઠરઃ સ્થાલ્યુખા કુણ્ડં કલશસ્ તુ ત્રિષુ દ્વયોઃ

ઘટઃ કુટનિપાવસ્ત્રી શરાવો વ{ધ}ઋમાનકઃ

ઋજીષં પિષ્ટપચનં કંસો ઽસ્ત્રી પાનભાજનમ્

કુતૂઃ કૃત્તેઃ સ્નેહપાત્રં સૈવાલ્પા કુતુપઃ પુમાન્

સ{વ}ઋમાવપનં ભાણ્ડં પાત્રામત્રે ચ ભાજનમ્

દ{વિ}ઋઃ કમ્બિઃ ખજાકા ચ સ્યાત્ તદ્દૂર્ દારુહસ્તકઃ

અસ્ત્રી શાકં હરિતકં શિગ્રુરસ્ય તુ નાડિકા

કલમ્બશ્ ચ કદમ્બશ્ ચ વેષવાર ઉપસ્કરઃ

તિન્તિડીકં ચ ચુક્રં ચ વૃક્ષામ્લમથ વેલ્લજમ્

મરીચં કોલકં કૃષ્ણભૂષણં ધ{મ}ઋપત્તનમ્

જીરકો જરણો ઽજાજિ કણાઃ કૃષ્ણે તુ જીરકે

સુષવી કારવી પૃથ્વી પૃથુઃ કાલોપકુઞ્જિકા

આર્દ્રકં શૃઙ્ગબેરં સ્યાદથ છત્રા વિતુન્નકમ્

કુસ્તુમ્બરુ ચ ધાન્યાકમથ શુણ્ઠી મહૌષધમ્

સ્ત્રીનપુંસકયોર્વિશ્વં નાગરં વિશ્વભેષજમ્

આરનાલકસૌવીરકુલ્માષ ઽભિશુતાનિ ચ

અવન્તિસોમધાન્યામ્લકુઞ્જલાનિ ચ કાઞ્જિકે

સહસ્રવેધિ જતુકં બલ્હીકં હિઙ્ગુ રામઠમ્

તત્પત્રી કારવી પૃથ્વી બાષ્પિકા કબરી પૃથુઃ

નિશાખ્યા કાઞ્ચની પીતા હરિદ્રા વરવ{ણિ}ઋની

સામુદ્રં યત્ તુ લવણમક્ષીવં વશિરં ચ તત્

સૈન્ધવો ઽસ્ત્રી શીતશિવં માણિમન્થં ચ સિન્ધુજે

રૌમકં વસુકં પાક્યં બિડં ચ કૃતકે દ્વયમ્

સૌવર્ચલે ઽક્ષરુચકે તિલકં તત્ર મેચકે

મત્સ્યન્ડી ફાણિતં ખણ્ડવિકારે શર્કરા સિતા

કૂર્ચિકા ક્ષીરવિકૃતિઃ સ્યાદ્રસાલા તુ માર્જિતા

સ્યાત્તેમનં તુ નિષ્ઠાનં ત્રિલિઙ્ગા વાસિતાવધેઃ

શૂલાકૃતં ભટિત્રં ચ શૂલ્યમુખ્યં તુ પૈઠરમ્

પ્રણીતમુપસંપન્નં પ્રયસ્તં સ્યાત્સુસંસ્કૃતમ્

સ્યાત્પિચ્છિલં તુ વિજિલં સંમૃષ્ટં શોધિતં સમે

ચિક્કણં મસૃણં સ્નિગ્ધં તુલ્યે ભાવિતવાસિતે

આપક્કં પૌલિરભ્યૂષો લાજાઃ પુંભૂમ્નિ ચાક્ષતાઃ

પૃથકઃ સ્યાચ્ચિપિટકો ધાના ભૃષ્ટયવે સ્ત્રિયઃ

પૂપો ઽપૂપઃ પિષ્ટકઃ સ્યાત્કરમ્ભો દધિસક્તવઃ

ભિસ્સા સ્ત્રી ભક્તમન્ધો ઽન્નમોદનો ઽસ્ત્રી સ દીદિવિઃ

ભિસ્સટા દગ્ધિકા સર્વરસાગ્રે મણ્ડમસ્ત્રિયામ્

માસરાચામનિસ્રાવા મણ્ડે ભક્તસમુદ્ભવે

યવાગૂરુષ્ણિકા શ્રાણા વિલેપી તરલા ચ સા

મ્રક્ષણાભ્યઞ્જને તૈલં કૃસરસ્તુ તિલૌદનઃ

ગવ્યં ત્રિષુ ગવાં સર્વં ગોવિડ્ગોમયસ્ત્રિયામ્

તત્તુ શુષ્કં કરીષો ઽસ્ત્રી દુગ્ધં ક્ષીરં પયસ્સમમ્

પયસ્યમાજ્યદધ્યાદિ ત્રપ્સ્યં દધિ ધનેતરત્

ઘૃતમાજ્યં હવિઃ સર્પિર્ નવનીતં નવોદ્ઘૃતમ્

તત્તુ હૈયઙ્ગવીનં યત્ હ્યોઘોદોહોદ્ભવં ગૃતમ્

દન્ડાહતં કાલશેયમરિષ્ટમપિ ગોરસઃ

તક્રં હ્યુદશ્વિન્ મથિતં પાદામ્બ્વર્ધામ્બુ નિર્જલમ્

મન્ડમ્ દધિભવં મસ્તુ પીયૂષો ઽભિનવં પયઃ

અશનાયા બુભુક્ષા ક્ષુદ્ ગ્રાસસ્તુ કવલઃ પુમાન્

સપીતિઃ સ્ત્રી તુલ્યપાનં સગ્ધિઃ સ્ત્રી સહભોજનમ્

ઉદન્યા તુ પિપાસા તૃટ્ તર્પો જગ્ધિસ્તુ ભોજનમ્

જેમનં લેહ આહારો નિઘાસો ન્યાદ ઇત્યપિ

સૌહિત્યં તર્પણં તૃપ્તિઃ ફેલા ભુક્તસમુજ્ઝિતમ્

કામં પ્રકામં પર્યાપ્તં નિકામેષ્ટં યથેપ્સિતમ્

ગોપે ગોપાલ ગોસંખ્ય ગોધુગાભીર વલ્લવાઃ

ગોમહિષ્યાદિકં પાદબન્ધનં દ્વૌ ગવીશ્વરે

ગોમાન્ ગોમી ગોકુલં તુ ગોધનં સ્યાત્ગવાં વ્રજે

ત્રિષ્વાશિતંગવીનં તદ્ગાવો યત્રાશિતાઃ પુરા

ઉક્ષા ભદ્રો બલીવર્દ ઋષભો વૃષભો વૃષઃ

અનડ્વાન્ સૌરભેયો ગૌરુક્ષ્ણાં સંહતિરૌક્ષકમ્

ગવ્યા ગોત્રા ગવાં વત્સધેન્વોર્ વાત્સકધૈનુકે

ઉક્ષા મહાન્ મહોક્ષઃ સ્યાદ્વૃદ્ધોક્ષસ્તુ જરદ્ગવઃ

ઉત્પન્ન ઉક્ષા જાતોક્ષઃ સદ્યો જાતસ્તુ તર્ણકઃ

શકૃત્કરિસ્તુ વત્સસ્યાદ્ દમ્યવત્સતરૌ સમૌ

આર્ષભ્યઃ ષણ્ડતાયોગ્યઃ ષણ્ડો ગોપતિરિટ્ચરઃ

સ્કન્ધદેશે સ્વસ્ય વહઃ સાસ્ના તુ ગલકમ્બલઃ

સ્યાન્નસ્તિતસ્તુ નસ્યોતઃ પ્રષ્ઠવાડ્ યુગપાર્શ્વગઃ

યુગાદીનાં તુ વોઢારો યુગ્યપ્રાસંગ્યશાકટાઃ

ખનતિ તેન તદ્વોઢાસ્યેદં હાલિકસૈરિકૌ

ધુર્વહે ધુર્ય ધૌરેય ધુરીણાઃ સધુરન્ધરાઃ

ઉભાવેકધુરીણૈકધુરાવેકધુરાવહે

સ તુ સર્વધુરીણઃ સ્યાદ્યો વૈ સર્વધુરાવહઃ

માહેયી સૌરભેયી ગૌરુસ્રા માતા ચ શૃઙ્ગિણી

અર્જુન્યઘ્ન્યા રોહિણી સ્યાદુત્તમા ગોષુ નૌચિકી

વર્ણાદિભેદાત્સંજ્ઞાઃ સ્યુઃ શબલીધવલાદયઃ

દ્વિહાયની દ્વિવર્ષા ગૌરેકાબ્દા ત્વેકહાયની

ચતુરબ્દા ચતુર્હાણ્યેવં ત્ર્યબ્દા ત્રિહાયણી

વશા વન્ધ્યાવતોકા તુ સ્રવદ્ગર્ભાથ સન્ધિની

આક્રાન્તા વૃષભેણાથ વેહદ્ ગર્ભોપઘાતિની

કાલ્યોપસર્યા પ્રજને પ્રષ્ઠૌહી બાલગર્ભિણી

સ્યાદચણ્ડી તુ સુકરા બહુસૂતિઃ પરેષ્ટુકા

ચિરપ્રસૂતા બષ્કયણી ધેનુઃ સ્યાત્નવસૂતિકા

સુવ્રતા સુખસન્દોહ્યા પીનોધ્ની પીવરસ્તની

દ્રોણક્ષીરા દ્રોણદુગ્ધા ધેનુષ્યા બન્ધકે સ્થિતા

સમાંસમીના સા યૈવ પ્રતિવર્ષપ્રસૂતયે

ઊધસ્તુ ક્લીબમાપીનં સમૌ શિવકકીલકૌ

ન પુમ્સિ દામ સન્દાનં પશુરજ્જુસ્તુ દામની

વૈશાખમન્થમન્થાન મન્થાનો મન્થદન્ડકે

કુઠરો દન્ડવિષ્કમ્ભો મન્થની ગર્ગરી સમે

ઉષ્ટ્રે ક્રમેલકમયમહાઙ્ગાઃ કરભઃ શિશુઃ

કરભાઃ સ્યુઃ શૃઙ્ખલકા દારવૈઃ પાદબન્ધનૈઃ

અજા ચ્છાગી શુભચ્છાગબસ્તચ્છગલકા અજે

મેઢ્રોરભ્રોરણોર્ણાયુ મેષ વૃષ્ણય એડકે

ઉષ્ટ્રોરભ્રાજવૃન્દે સ્યાદૌષ્ટ્રકૌરભ્રકાજકમ્

ચક્રીવન્તસ્તુ વાલેયા રાસભા ગર્દભાઃ ખરાઃ

વૈદેહકઃ સાર્થવાહો નૈગમો વાણિજો વણિક્

પણ્યાજીવો હ્યાપણિકઃ ક્રયવિક્રયિકશ્ચ સઃ

વિક્રેતા સ્યાદ્વિક્રયિકઃ ક્રાયિકક્રયિકૌ સમૌ

વાણિજ્યં તુ વણિજ્યા સ્યાન્ મૂલ્યં વસ્નો ઽપ્યવક્રયઃ

નીવી પરિપણો મૂલધનં લાભો ઽધિકં ફલમ્

પરિદાનં પરીવર્તો નૈમેયનિયમાવપિ

પુમાનુપનિધિર્ન્યાસઃ પ્રતિદાનં તદર્પણમ્

ક્રયે પ્રસારિતં ક્રય્યં ક્રેયં ક્રેતવ્યમાત્રકે

વિક્રેયં પણિતવ્યં ચ પણ્યં ક્રય્યાદયસ્ત્રિષુ

ક્લીબે સત્યાપનં સત્યઙ્કારઃ સત્યાકૃતિઃ સ્ત્રિયામ્

વિપણો વિક્રયઃ સંખ્યાઃ સંખ્યેયે હ્યાદશ ત્રિષુ

વિંશત્યાદ્યાઃ સદૈકત્વે સર્વાઃ સંખ્યેયસંખ્યયોઃ

સંખ્યાર્થે દ્વિબહુત્વે સ્તસ્ તાસુ ચાનવતેઃ સ્ત્રિયઃ

પઙ્ક્તેઃ શતસહસ્રાદિ ક્રમાદ્દશગુણોત્તરમ્

યૌતવં દ્રુવયં પાય્યમિતિ માનાર્થકં ત્રયમ્

માનં તુલાઙ્ગુલિપ્રસ્થૈર્ ગુઞ્જાઃ પઞ્જાદ્યમાષકઃ

તે ષોડશાક્ષઃ કર્ષો ઽસ્ત્રી પલં કર્ષચતુષ્ટયમ્

સુવર્ણબિસ્તૌ હેમ્નો ઽક્ષે કુરુબિસ્તસ્તુ તત્પલે

તુલા સ્ત્રિયાં પલશતં ભારઃ સ્યાદ્વિંશતિસ્તુલાઃ

આચિતો દશ ભારાઃ સ્યુઃ શાકટો ભાર આચિતઃ

કાર્ષાપણઃ કાર્ષિકઃ સ્યાત્ કાર્ષિકે તામ્રિકે પણઃ

અસ્ત્રિયામાઢકદ્રોણૌ ખારી વાહો નિકુઞ્ચકઃ

કુડવઃ પ્રસ્થ ઇત્યાદ્યાઃ પરિમાણાર્થકાઃ પૃથક્

પાદસ્તુરીયો ભાગઃ સ્યાદંશભાગૌ તુ વણ્ટકે

દ્રવ્યં વિત્તં સ્વાપતેયં રિક્થમૃક્થં ધનં વસુ

હિરણ્યં દ્રવિણં દ્યુમ્નમર્થરૈવિભવા અપિ

સ્યાત્કોશશ્ચ હિરણ્યં ચ હેમરૂપ્યે કૃતાકૃતે

તાભ્યાં યદન્યત્ તત્કુપ્યં રૂપ્યં તદ્ દ્વયમાહતમ્

ગારુત્મતં મરકતમશ્મગર્ભો હરિન્મણિઃ

શોણરત્નં લોહિતકઃ પદ્મરાગો ઽથ મૌક્તિકમ્

મુક્તાથ વિદ્રુમઃ પુંસિ પ્રવાલં પુન્નપુંસકમ્

રત્નં મણિર્દ્વયોરશ્મજાતૌ મુક્તાદિકે ઽપિ ચ

સ્વર્ણં સુવર્ણં કનકં હિરણ્યં હેમકાટકમ્

તપનીયં શાતકુમ્ભં ગાઙ્ગેયં ભર્મ કર્વુરમ્

ચામીકરં જાતરૂપં મહારજતકાઞ્ચને

રુક્મં કાર્તસ્વરં જામ્બૂનદમષ્ટાપદો ઽસ્ત્રિયામ્

અલઙ્કારસુવર્ણં યચ્છૃઙ્ગીકનકમિત્યદઃ

દુર્વર્ણં રજતં રૂપ્યં ખર્જૂરં શ્વેતમિત્યપિ

રીતિઃ સ્ત્રિયામારકૂટો ન સ્ત્રિયામથ તામ્રકમ્

શુલ્બં મ્લેચ્છમુખં દ્વ્યષ્ટવરિષ્ટોદુમ્બરાણિ ચ

લોહો ઽસ્ત્રી શસ્ત્રકં તીક્ષ્ણં પિન્ડં કાલાયસાયસી

અશ્મસારો ઽથ મણ્ડૂરં સિંહાણમપિ તન્મલે

સર્વં ચ તૈજસં લૌહં વિકારસ્ત્વયસઃ કુશી

ક્ષારઃ કાચો ઽથ ચપલો રસઃ સૂતશ્ચ પારદે

ગવલં માહિષં શૃઙ્ગમભ્રકં ગિરિજામલે

સ્રોતોઞ્જનં તુ મૌવીરં કાપોતાઞ્જનયામુને

તુત્થાઞ્જનં શિખિગ્રીવં વિતુન્નકમયૂરકે

કર્પરી દાવિંકાક્કાતોદ્ભવં તુત્થં રસાઞ્જનમ્

રસગર્ભં તાર્ક્ષ્યશૈલં ગન્ધાશ્મનિ તુ ગન્ધિકઃ

સૌગન્ધિકશ્ચ ચક્ષુષ્યાકુલાલ્યૌ તુ કુલત્થિકા

રીતિપુષ્પં પુષ્પકે તુ પુષ્પકં કુસુમાઞ્જનમ્

પિઞ્જરં પીતનં તાલમાલં ચ હરિતાલકે

ગૈરેયમર્થ્યં ગિરિજમશ્મજં ચ શિલાજતુ

વોલગન્ધરસપ્રાણપિણ્ડગોપરસાઃ સમાઃ

ડિણ્ડીરો ઽબ્ધિકફઃ ફેનઃ સિન્દૂરં નાગસંભવમ્

નાગસીસકયોગેષ્ટવપ્રાણિ ત્રિષુ પિઞ્ચટમ્

રઙ્ગવઙ્ગે અથ પિચુસ્ તૂલો ઽથ કમલોત્તરમ્

સ્યાત્કુસુમ્ભં વહ્નિશિખં મહારજનમિત્યપિ

મેષકમ્બલ ઊર્ણાયુઃ શશોર્ણં શશલોમનિ

મધુ ક્ષૌદ્રં માક્ષિકાદિ મધૂચ્છિષ્ટં તુ સિક્થકમ્

મનઃશિલા મનોગુપ્તા મનોહ્વા નાગજિહ્વિકા

નૈપાલી કુનટી ગોલા યવક્ષારો યવાગ્રજઃ

પાક્યો ઽથ સર્જિકાક્ષારઃ કાપોતઃ સુખવર્ચકઃ

સૌવર્ચલં સ્યાદ્રુચકં ત્વક્ક્ષીરી વંશરોચના

શિગ્રુજં શ્વેતમારિચં મોરટં મૂલમૈક્ષવમ્

ગ્રન્થિકં પિપ્પલીમૂલં ચટિકાશિર ઇત્યપિ

ગોલોમી ભૂતકેશો ના પત્રાઙ્ગં રક્તચન્દનમ્

ત્રિકટુ ત્ર્યૂપણં વ્યોપં ત્રિફલા તુ ફલત્રિકમ્
। ઇતિ વૈશ્યવર્ગઃ 9, અત્ર મૂલશ્લોકાઃ 111
શૂદ્રવર્ગઃ।

શૂદ્રાશ્ ચાવરવર્ણાશ્ ચ વૃષલાશ્ ચ જઘન્યજાઃ । અથ શૂદ્રવર્ગઃ

આચણ્ડાલાત્ તુ સંકીર્ણા અમ્બષ્ઠકરણાદયઃ

શૂદ્રાવિશોસ્ તુ કરણો ઽમ્બષ્ઠો વૈશ્યાદ્વિજન્મનોઃ

શૂદ્રાક્ષત્રિયયોરુગ્રો માગધઃક્ષત્રિયાવિશોઃ

માહિષો ઽર્યાક્ષત્રિયયોઃ ક્ષત્તાર્યાશૂદ્રયોઃ સુતઃ

બ્રાહ્મણ્યાં ક્ષત્રિયાત્ સૂતસ્ તસ્યાં વૈદેહકો વિશઃ

રથકારસ્ તુ માહિષ્યાત્ કરણ્યાં યસ્ય સંભવઃ

સ્યાચ્ ચણ્ડાલસ્ તુ જનિતો બ્રાહ્મણ્યાં વૃષલેન યઃ

કારુઃ શિલ્પી સંહતૈસ્ તૈર્ દ્વયોઃ શ્રેણિઃ સજાતિભિઃ

કુલકઃ સ્યાત્ કુલશ્રેષ્ઠી માલાકારસ્ તુ માલિકઃ

કુમ્ભકારઃ કુલાલઃ સ્યાત્ પલગણ્ડસ્ તુ લેપકઃ

તન્તુવાયઃ કુવિન્દઃ સ્યાત્ તુન્નવાયસ્ તુ સૌચિકઃ

રઙ્ગાજીવશ્ ચિત્રકરઃ શસ્ત્રમાર્જો ઽસિ ધાવકઃ

પાદકૃચ્ ચર્મકારઃ સ્યાદ્ વ્યોકારો લોહકારકઃ

નાડિન્ધમઃ સ્વર્ણકારઃ કલાદો રુક્મકારકઃ

સ્યાચ્છાઙ્ખિકઃ કામ્બવિકઃ શૌલ્બિકસ્ તામ્રકુટ્ટકઃ

તક્ષા તુ વર્ધકિસ્ ત્વષ્ટા રથકારશ્ ચ કાષ્ઠતટ્

ગ્રામાધીનો ગ્રામતક્ષઃ કૌટતક્ષો ઽનધીનકઃ

ક્ષુરી મુણ્ડી દિવાકીર્તિનાપિતાન્તાવસાયિનઃ

નિર્ણેજકઃ સ્યાદ્ રજકઃ શૌણ્ડિકો મણ્ડહારકઃ

જાબાલઃ સ્યાદજાજીવો દેવાજીવસ્ તુ દેવલઃ

સ્યાન્ માયા શામ્બરી માયાકારસ્ તુ પ્રતિહારકઃ

શૈલાલિનસ્ તુ શૈલૂષા જાયાજીવાઃ કૃશાશ્વિનઃ

ભરતા ઇત્યપિ નટાશ્ ચારણાસ્ તુ કુશીલવાઃ

માર્દઙ્ગિકા મૌરજિકાઃ પાણિવાદાસ્ તુ પાણિઘાઃ

વેણુધ્માઃ સ્યુર્ વૈણવિકા વીણાવાદાસ્ તુ વૈણિકાઃ

જીવાન્તકઃ શાકુનિકો દ્વૌ વાગુરિકજાલિકૌ

વૈતંસિકઃ કૌટિકશ્ ચ માંસિકશ્ ચ સમં ત્રયમ્

ભૃતકો ભૃતિભુક્ કર્મકરો વૈતનિકો ઽપિ સઃ

વાર્તાવહો વૈવધિકો ભારવાહસ્ તુ ભારિકઃ

વિવર્ણઃ પામરો નીચઃ પ્રાકૃતશ્ ચ પૃથગ્જનઃ

નિહીનો ઽપસદો જાલ્મઃ ક્ષુલ્લકશ્ ચેતરશ્ ચ સઃ

ભૃત્યે દાસેરદાસેયદાસગોપ્યકચેટકાઃ

નિયોજ્યકિઙ્કરપ્રૈષ્યભુજિષ્યપરિચારકાઃ

પરાચિતપરિસ્કન્દપરજાતપરૈધિતાઃ

માન્દસ્ તુન્દપરિમૃજ આલસ્યઃ શીતકો ઽલસો ઽનુષ્ણઃ

દક્ષે તુ ચતુરપેશલપટવઃ સૂત્થાન ઉષ્ણશ્ ચ

ચણ્ડાલપ્લવમાતઙ્ગદિવાકીર્તિજનઙ્ગમાઃ

નિપાદશ્વપચાવન્તેવાસિચાણ્ડાલપુક્કસાઃ

ભેદાઃ । કિરાતશબરપુલિન્દા મ્લેચ્છજાતયઃ

વ્યાધો મૃગવધાજીવો મૃગયુર્ લુબ્ધકો ઽપિ સઃ

કૌલેયકઃ સારમેયઃ કુક્કુરો મૃગદંશકઃ

શુનકો ભપકઃ શ્વા સ્યાદલર્કસ્ તુ સ યોગિતઃ

શ્વા વિશ્વકદ્રુર્ મૃગયાકુશલઃ સરમા શુની

વિટ્ચરઃ સૂકરો ગ્રામ્યો વર્કરસ્ તરુણઃ પશુઃ

આચ્છોદનં મૃગવ્યં સ્યાદાખેટોમૃગયા સ્ત્રિયામ્

દક્ષિણારુર્ લુબ્ધયોગાદ્ દક્ષિણેર્મા કુરઙ્ગકઃ

ચૌરૈકાગારિકસ્તેનદસ્યુતસ્કરમોપકાઃ

પ્રતિરોધિપરાસ્કન્દિપાટચ્ચરમલિમ્લુચાઃ

ચૌરિકા સ્તૈન્યચૌર્યે ચ સ્તેયં લોપ્ત્રં તુ તદ્ધને

વીતંસસ્ તૂપકરણં બન્ધને મૃગપક્ષિણામ્

ઉન્માથઃ કૂટયન્ત્રં સ્યાદ્ વાગુરા મૃગબન્ધની

શુલ્બં વરાટકં સ્ત્રી તુ રજ્જુસ્ ત્રિષુ વટી ગુણઃ

ઉદ્ઘાટનં ઘટીયન્ત્રં સલિલોદ્વાહનં પ્રહેઃ

પુંસિ વેમા વાયદણ્ડઃ સૂત્રાણિ નરિ તન્તવઃ

વાણિર્ વ્યૂતિઃ સ્ત્રિયૌ તુલ્યે પુસ્તં લેપ્યાદિકર્મણિ

પાઞ્ચાલિકા પુત્ત્રિકા સ્યાદ્ વસ્ત્રદન્તાદિભિઃ કૃતા

જતુત્રપુવિકારે તુ જાતુપં ત્રાપુષં ત્રિષુ

પિટકઃ પેટકઃ પેટામઞ્જૂષાથ વિહઙ્ગિકા

ભારયષ્ટિસ્ તદાલમ્બિ શિક્યં કાચો ઽથ પાદુકા

પાદૂરુપાનત્ સ્ત્રી સૈવાનુપદીના પદાયતા

નદ્ધ્ની વર્ધ્ની વરત્રા સ્યાદશ્વાદેસ્ તાડની કશા

ચાણ્ડાલિકા તુ કણ્ડોલ વીણા ચણ્ડાલવલ્લકી

નારાચી સ્યાદેષણિકા શાણસ્ તુ નિકષઃ કષઃ

વ્રશ્ચનઃપત્રપરશુરીપિકા તૂલિકા સમે

તૈજસાવર્તની મૂષા ભસ્ત્રા ચર્મપ્રસેવિકા

આસ્ફોટની વેધનિકા કૃપાણી કર્તરી સમે

વૃક્ષાદની વૃક્ષભેદી ટઙ્કઃ પાષાણદારણઃ

ક્રકચો ઽસ્ત્રી કરપત્રમારા ચર્મપ્રભેધિકા

સૂર્મી સ્થૂણાયઃપ્રતિમા શિલ્પં કર્મ કલાદિકમ્

પ્રતિમાનં પ્રતિબિમ્બં પ્રતિમા પ્રતિયાતના પ્રતિચ્છાયા

પ્રતિકૃતિરર્ચા પુંસિ પ્રતિનિધિરુપમોપમાનં સ્યાત્

વાચ્યલિઙ્ગાઃ સમસ્ તુલ્યઃ સદૃક્ષઃ સદૃશઃ સદૃક્

સાધારણઃ સમાનશ્ ચ સ્યુરુત્તરપદે ત્વમી

નિભસંકાશનીકાશપ્રતીકાશોપમાદયઃ

કર્મણ્યા તુ વિધાભૃત્યાભૃતયો ભર્મ વેતનમ્

ભરણ્યં ભરણં મૂલ્યં નિર્વેશઃ પણ ઇત્યપિ

સુરા હલિપ્રિયા હાલા પરિસ્રુદ્ વરુણાત્મજા

ગન્ધોત્તમાપ્રસન્નેરાકાદમ્બર્યઃ પરિસ્રુતા

મદિરા કશ્યમદ્યે ચાપ્યવદંશસ્ તુ ભક્ષણમ્

શુણ્ડાપાનં મદસ્થાનં મધુવારા મધુક્રમાઃ

મધ્વાસવો માધવકો મધુ માધ્વીકમદ્વયોઃ

મૈરેયમાસવઃ સીધુર્ મન્દકો જગલઃ સમૌ

સન્ધાનં સ્યાદભિષવઃ કિણ્વં પુંસિ તુ નગ્નહૂઃ

કારોત્તરઃ સુરામણ્ડ આપાનં પાનઘોષ્ઠિકા

ચપકો ઽસ્ત્રી પાનપાત્રં સરકો ઽપ્યનુતર્ષણમ્

ધૂર્તો ઽક્ષદેવી કિતવો ઽક્ષધૂર્તો દ્યૂતકૃત્ સમાઃ

સ્યુર્ લગ્નકાઃ પ્રતિભુવઃ સભિકા દ્યૂતકારકાઃ

દ્યૂતો ઽસ્ત્રિયામક્ષવતી કૈતવં પણ ઇત્યપિ

પણો ઽક્ષેષુ ગ્લહો ઽક્ષાસ્ તુ દેવનાઃ પાશકાશ્ ચ તે

પરિણાયસ્ તુ શારીણાં સમન્તાત્ નયને ઽસ્ત્રિયામ્

અષ્ટાપદં શારિફલં પ્રાણિવૃત્તં સમાહ્વયઃ

ઉક્તા ભૂરિપ્રયોગત્વાદેકસ્મિન્ યે ઽત્ર યૌગિકાઃ

તાદ્ધર્મ્યાદન્યતો વૃત્તાવૂત્દ્યા લિઙ્ગાન્તરે ઽપિ તે
। ઇતિ શૂદ્રવર્ગઃ 10 અત્ર મૂલશ્લોકાઃ 46 ॥ ક્ષે ॥

ઇત્યમરસિંહકૃતૌ નામલિઙ્ગાનુશાસને દ્વિતીયઃ કાણ્ડો

ભૂમ્યાદિઃસાઙ્ગ એવ સમર્થિતઃ । અત્ર મૂલશ્લોકાઃ 735

સર્વે ચ મિલિત્વા 750 પ્ર કા મૂ શ્લો 281 । ક્ષે શ્લો 18 સર્વે મિ 299 ।

એવં મૂ શ્લો 1017 ક્ષે શ્લો 32 સર્વે મિ 1049
અમરકોશ એવં નામલિઙ્ગાનુશાસનં કાણ્ડ 3
તૃતીયં સામાન્યકાણ્ડમ્ ।
અથ વિશેષ્યનિઘ્નવર્ગઃ ।