Naishadhiya Charita · Chapter p21

surāḥ sarasvadullolalīlā jagmuryathāgatam

bhaimīṃ patye bhuvastasmai ciraṃ citte dhṛtāmapi /
vidyāmiva vinītāya na viṣeduḥ pradāya te

kāntimanti vimānāni bhejire bhāsurāḥ surāḥ /
sphaṭikādrestaṭānīva pratibimbā vivasvataḥ

javājjātena vātena balākṛṣṭabalāhakaiḥ /
śVasanātsvasya śīghratvaṃ rathaireṣāmivākathi

kamāddavīyasāṃ teṣāṃ tadānīṃ samadṛśyata /
spaṣṭamaṣṭaguṇaiśvaryātparyavasyannivāṇimā

tatāna vidyutā teṣāṃ rathe pītapatākatām /
labdhaketuśikhollekhā lekhā jalamucaḥ kvacit

punaḥpunarmilantīṣu pathi pāthodapaṅktiṣu /
nākanātharathālambi babhūvābharaṇaṃ dhanuḥ

jale jaladajālānāṃ vajritajrānubimbanaiḥ /
jāne tatkālajaisteṣāṃ jātāśanisanāthatā

sphuṭaṃ sāvarṇivaṃśyānāṃ kulacchatraṃ mahībhujām /
cakre daṇḍabhṛtaścumbandaṇḍaścaṇḍaruciṃ kvacit

nalabhīmabhuvoḥ premṇi vismitāyā dadhau divaḥ /
pāśipāśaḥ śiraḥkampasrastabhūṣaśravaḥśriyam

pavanaskandhamāruhya nṛtyattarakaraḥ śikhī /
anena prāpi bhaimīti bhramaṃ cakre nabhaḥsadām

tatkarṇau bhāratī dūnau virahādbhīmajāgirām /
adhvani dhvanibhirvaiṇiranukalpairvyanodayat

athāyāntamavaikṣanta te janaughamasitviṣam /
teṣāṃ pratyudgamaprītyā miladvyomeva mūrtimat

adrākṣurājihānaṃ te smaramagresaraṃ surāḥ /
akṣāvinayaśikṣārthaṃ kalineva puraskṛtam

agamyārthaṃ tṛṇaprāṇāḥ pṛṣṭhasthīkṛtabhīhriyaḥ /
śambhalībhuktasarvasvā janā yatpāripārśvikāḥ

bibharti lokajidbhāvaṃ buddhasya spardhayeva yaḥ /
yasyeśatulayevātra kartṛtvamaśarīriṇaḥ

īśvarasya jagatkṛtsnaṃ sṛṣṭimākulayannimām /
asti yo'strīkṛtastrīkastasya vairaṃ smaranniva

cakre śakrādinetrāṇāṃ smaraḥ pītanalaśriyām /
api daivatavaidyābhyāmacikitsyamarocakam

yattatkṣipantamutkampamutthāyukamathāruṇam /
bubudhurvibudhāḥ krodhamākrośākrośaghoṣaṇam

yamupāsanta dantauṣṭhakṣatāsṛkśiṣyacakṣuṣaḥ /
bhrukuṭīphaṇinīnādanibhaniśvāsaphūtkṛtaḥ

durgaṃ kāmāśugenāpi durlaṅghyamavalambya yaḥ /
durvāsohṛdayaṃ lokānsendrānapi didhakṣati

vairāgyaṃ yaḥ karotyuccai rañjanaṃ janayannapi /
sūte sarvendriyācchādi prajvalannapi yastamaḥ

pañceṣuvijayāśaktau bhavasya krudhyato jayāt /
yenānyavigṛhītārijayakālanayaḥ śritaḥ / १७.२३ //
hastau vistārayannibhye bibhyadardhapathasthavāk /
sūcayankākumākūtairlobhastatra vyaloki taiḥ

dainyastainyamayā nityamatyāhārāmayāvinaḥ /
bhuñjānajanasākūtapaśyā yasyānujīvinaḥ

dhanidānāmbuvṛṣṭeryaḥ pātrapāṇāvavagrahaḥ /
svāndāsāniva hā niḥsvādvikrīṇīte'rthavatsu yaḥ

ekadvikaraṇe hetū mahāpātakapañcake /
na tṛṇe manyate kopakāmau yaḥ pañca kārayan

yaḥ sarvendriyasadmāpi jihvāṃ bahvavalambate /
tasyāmācāryakaṃ yāñjābaṭave pāṭave'rjitum

pathyāṃ tathyāmagṛhṇantamandhaṃ bandhuprabodhanām /
śūnyamāśliṣya nojjhantaṃ mohamaikṣanta hanta te

śvaḥśvaḥ prāṇaprayāṇe'pi na smaranti smaradviṣāḥ /
magnāḥ kuṭumbajambāle bāliśā yadupāsinaḥ

puṃsāmalabdhanirvāṇajñānadīpamayātmanām /
antarmlāpayati vyaktaṃ yaḥ kajjalavadujjvalam

brahmacārivanasthāyiyatayo gṛhiṇaṃ yathā /
trayo yamupajīvanti krodhalobhamanobhavāḥ

jāgratāmapi nidrā yaḥ paśyatāmapi yo'ndhatā /
śṛute satyapi jāḍyaṃ yaḥ prakāśe'pi ca yastamaḥ

kurusainyaṃ hareṇeva prāgalajjata nāṛjunaḥ /
hataṃ yena jayankāmastamoguṇajuṣā jagat

cihnitāḥ katiciddevaiḥ prācaḥ paricayādamī /
anye na kecanācūḍamenaḥ kañcukamecakāḥ

tatrodgūrṇa ivārṇodhau sainye'bhyarṇamupeyuṣi /
kasyāpyākarṇayāmāsuste varṇānkarṇakarkaśān

grāvonmajjanavadyajñaphaleti śrutisatyatā /
kā śraddhā tatra dhīvṛddhāḥ kāmādhvā yatkhilīkṛtaḥ

kenāpi bodhisattvena jātaṃ sattvena hetunā /
yadvedamarmabhedāya jagade jagadasthiram

agnihotraṃ trayītantraṃ tridaṇḍaṃ bhasmapuṇḍrakam /
prajñāpauruṣāniḥsvānāṃ jīvo jalpati jīvikā

śuddhirvaṃśadvayīśuddhau pitroḥ pitroryadekaśaḥ /
tadānantakulādoṣādadoṣā jātirasti kā

kāminīvargasaṃsargairna kaḥ saṃkrāntapātakaḥ /
nāśnāti snāti hā mohātkāmakṣāmavrataṃ jagat

īrṣyayā rakṣato nārīrdhikkulasthitidāmbhikān /
smarāndhatvāviśeṣe'pi tathā naramarakṣataḥ

paradāranivṛttiryā so'yaṃ svayamanādṛtaḥ /
ahalyākelilolena dambho dambholipāṇinā

gurutalpagatau pāpakalpanāṃ tyajata dvijāḥ /
yeṣāṃ vaḥ patyuratyuccairgurudāragrahe grahaḥ

pāpāttāpā mudaḥ puṇyātparāsoḥ syuriti śrutiḥ /
vaiparītyaṃ drutaṃ sākṣāttadākhyāta balābale

saṃdehe'pyanyadehāptervivarjyaṃ vṛjinaṃ yadi /
tyajata śrotriyāḥ sattraṃ hiṃsādūṣaṇasaṃśayāt

yastrivedīvidāṃ vandyaḥ sa vyāso'pi jajalpa vaḥ /
rāmāyā jātakāmāyāḥ praśastā hastadhāraṇā

sukṛte vaḥ kathaṃ śraddhā surate ca kathaṃ na sā /
tatkarma puruṣaḥ kuryādyenānte sukhamedhate

bālātkuruta pāpāni santu tānyakṛtāni vaḥ /
sarvānbalakṛtāndoṣānakṛtānmanurabravīt

svāgamārthe'pi mā sthāsmiṃstīrthikā vicikitsavaḥ /
taṃ tamācaratānandaṃ svacchandaṃ yaṃ yamicchatha

śrutismṛtyarthabodheṣu kvaikamatyaṃ mahādhiyām /
vyākhyā buddhibalāpekṣā sā nopekṣya sukhonmukhī

yasminnasmīti dhīrdehe taddāhe vaḥ kimenasā /
kvāpi tatkiṃ phalaṃ na syādātmeti parasākṣike

mṛtaḥ smarati janmāni mṛte karmaphalormayaḥ /
anyabhuktairmṛte tṛptirityalaṃ dhūrtavārtayā

janena janatāsmīti kāyaṃ nāyaṃ tvamityasau /
tyājyate grāhyate cānyadaho śrutyātidhūrtayā

ekaṃ saṃdigdhayostāvadbhāvi tatreṣṭajanmani /
hetumāhuḥ svamantrādīnasaṅgānanyathā viṭāḥ

ekasya viśvapāpena tāpe'nante nimajjataḥ /
kaḥ śrautasyātmano bhīro bhāraḥ syādduritena te

kiṃ te vṛntahṛtātpuṣpāttanmātre hi phalatyadaḥ /
nyasya tanmūrdhnyananyasya nyāsyamevāśmano yadi

tṛṇānīva ghṛṇāvādānvidhūnaya vadhūranu /
tavāpi tādṛśasyaiva kā ciraṃ janavañcanā

kurudhvaṃ kāmadevājñāṃ brahmādyairapyalaṅghitām /
vedo'pi devakīyājñā tatrājñāḥ kādhikārhaṇā

pralāpamapi vedasya bhāgaṃ manyadhva eva cet /
kenābhagyena duḥkhānna vidhīnapi tathecchatha

śrutiṃ śraddhattha vikṣiptāḥ prakṣiptāṃ brūtha ca svayam /
mīmāṃsāmāṃsalaprajñāstāṃ yūpadvipadāpinīm

ko hi vedāstyamuṣminvā loka ityāha yā śrutiḥ /
tatprāmāṇyādamuṃ lokaṃ lokaḥ pratyetu vā katham

dharmādharmau manurjalpannaśakyārjanavarjanau /
vyājānmaṇḍaladaṇḍārthī śṛadadhāyi mudhā budhaiḥ

vyāsasyaiva girā tasmiñśraddhetyaddhā stha tāntrikāḥ /
matsyasyāpyupadeśyānvaḥ ko matsyānapi bhāṣatām

paṇḍitaḥ pāṇḍavānāṃ sa vyāsaścāṭupaṭuḥ kaviḥ /
nininda teṣu nindatsu stuvatsu stutavānna kim

na bhrātuḥ kila devyāṃ sa vyāsaḥ kāmātsamāsajat /
dāsīratastadāsīdyanmātrā tatrāpyadeśi kim

devairdvijaiḥ kṛtā granthāḥ panthā yeṣāṃ tadādṛtau /
gāṃ nataiḥ kiṃ na tairvyaktaṃ tato'pyātmādharīkṛtaḥ

sādhukāmukatāmuktā śāntasvāntairmakhonmukhaiḥ /
sāraṅgalocanāsārāṃ divaṃ pretyāpi lipsubhiḥ

kaḥ śamaḥ kriyatāṃ prājñāḥ priyāprītau pariśramaḥ /
bhasmībhūtasya bhūtasya punarāgamanaṃ kutaḥ

ubhayī prakṛtiḥ kāme sajjediti munermanaḥ /
apavarge tṛtīyeti bhaṇataḥ pāṇinerapi

bibhratyupariyānāya janā janitamajjanāḥ /
vigrahāyāgrataḥ paścādgatvarorabhravibhramam

enasānena tiryaksyādityādiḥ kā bibhīṣikā /
rājilo'pi hi rājeva svaiḥ sukhī sukhahetubhiḥ

hatāśceddivi dīvyanti daityā daityāriṇā raṇe /
tatrāpi tena yudhyantāṃ hatā api tathaiva te

svaṃ ca brahma ca saṃsāre muktau tu brahma kevalam /
iti svocchittimuktyuktivaidagdhī vedavādinām

muktaye yaḥ śilātvāya śāstramūce sacetasām /
gotamaṃ tamavekṣyaiva yathā vittha tathaiva saḥ

dārā hariharādīnāṃ tanmagnamanaso bhṛśam /
kiṃ na muktāḥkutaḥ santi kārāgāre manobhuvaḥ

devaścedasti sarvajñaḥ karuṇābhāgavandhyavāk /
tatkiṃ vāgvyayamātrānnaḥ kṛtārthayati nāṛthinaḥ

bhavināṃ bhāvayanduḥkhaṃ svakarmajamapīśvaraḥ /
syādakāraṇavairī naḥ kāraṇādapare pare

tarkāpratiṣṭhayā sāmyādanyonyasya vyatighnatām /
nāprāmāṇyaṃ matānāṃ syātkeṣāṃ satpratipakṣavat

akrodhaṃ śikṣayantyanyaiḥ krodhanā ye tapodhanāḥ /
nirdhanāste dhanāyaiva dhātuvādopadeśinaḥ

kiṃ vittaṃ datta tuṣṭeyamadātari haripriyā /
dattvā sarvaṃ dhanaṃ mugdho bandhanaṃ labdhavānbaliḥ

dogdhā drogdhā ca sarvo'yaṃ dhaninaścetasā janaḥ /
visṛjya lobhasaṃkṣobhamekadvā yadyudāsate

dainyasyāyuṣyamastainyamabhakṣyaṃ kukṣivañcanā /
svācchandyamṛcchatānandakandalīkandamekakam

itthamākarṇya durvarṇaṃ śakraḥ sakrodhatāṃ dadhe /
avocaduccaiḥ kaskoyaṃ dharmamarmāṇi kṛntati

lokatrayīṃ trayīnetrāṃ vajravīryasphuratkare /
ka itthaṃ bhāṣate pākaśāsane mayi śāsati

varṇāsaṃkīrṇatāyāṃ vā jātyalopo'nyathāpi vā /
brahmahādeḥ parīkṣāsu bhaṅgamaṅga pramāṇaya

brāhmaṇyādiprasiddhāyā gantā yannekṣate jayam /
tadviśuddhimaśeṣasya varṇavaṃśasya śaṃsati

jalānalaparīkṣādau saṃvādo vedavedite /
galahastitanāstikyāṃ dhigdhiyaṃ kurute'nate

satyeva patiyogādau garbhāderadhruvodayāt /
ākṣiptaṃ nāstikāḥ karma na kiṃ marma bhinatti vaḥ

yācataḥ svagayāśrāddhaṃ pretasyāviśya kaṃcana /
nānādeśajanopajñāḥ pratyeṣi na kathāḥ katham

nītānāṃ yamadūtena nāmabhrānterupāgatau /
śraddhatse saṃvadantīṃ na paralokakathāṃ katham

jajvāla jvalanaḥ krodhādācakhyau cākṣipannamum /
kimāttha re kimātthedamasmadagre nirargalam

mahāparākiṇaḥ śrautadharmaikabalajīvinaḥ /
kṣaṇābhakṣaṇamūrcchāla smaranvismayase na kim

putreṣṭiśyenakārīrīmukhā dṛṣṭaphalā makhāḥ /
na vaḥ kiṃ dharmasaṃdehamandehajayabhānavaḥ

daṇḍatāṇḍavanaiḥ kurvansphuliṅgāliṅgitaṃ nabhaḥ /
nirmame'tha girāmūrmīrbhinnamarmeva dharmarāṭ

tiṣṭha bhostiṣṭha kaṇṭhoṣṭhaṃ kuṇṭhayāmi haṭhādayam /
apaṣṭhu paṭhataḥ pāṭhyamadhigoṣṭhi śaṭhasya te

vedaistadveṣibhistadvatsthiraṃ mataśataiḥ kṛtam /
paraṃ kaste paraṃ vācā lokaṃ lokāyata tyajet

samajñānālpabhūyiṣṭhapānthavaimatyametya yam /
loke prayāsi panthānaṃ paraloke na taṃ kutaḥ

svakanyāmanyasātkartuṃ viśvānumatidṛśvanaḥ /
loke paratra lokasya kasya na syādṛḍhaṃ manaḥ

kasminnapi mate satye hatāḥ sarvamatatyajaḥ /
taddṛṣṭyā vyarthatāmātramanarthastu na dharmajaḥ

kvāpi sarvairavaimatyātpātityādanyathā kvacit /
sthātavyaṃ śrauta eva syāddharme śeṣe'pi tatkṛteḥ

babhāṇa varuṇaḥ krodhādaruṇaḥ karuṇojjhitam /
kiṃ na pracaṇḍātpākhaṇḍapāśa pāśādbibheṣi naḥ

mānavāśakyanirmāṇā kūrmādyaṅkabilā śilā /
na śraddhāpayate mugdhāstīrthikādhvani vaḥ katham

śatakratūrujādyākhyāvikhyātirnāstikāḥ katham /
śrutivṛttāntasaṃvādairna vaścamadacīkarat

tattajjanakṛtāveśāngayāśrāddhādiyācinaḥ /
bhūtānanubhavanto'pi kathaṃ śraddhattha na śrutīḥ

nāmabhramādyamaṃ nītānatha svatanumāgatān /
saṃvādavādino jīvānvīkṣya mā tyajata śrutīḥ

saṃrambhairjambhajaitrādestabhyamānādbalādvalan /
mūrdhabaddhāñjalirdevānathaivaṃ kaścidūcivān

nāparādhī parādhīno jano'yaṃ nākanāyakāḥ /
kālasyāhaṃ kalerbandī taccāṭucaṭulānanaḥ

iti tasminvadatyeva devāḥ syandanamandiram /
kalimākalayāṃcakrurdvāparaṃ cāparaṃ puraḥ

saṃdadarśonnamadgrīvaḥ śrībahutvakṛtādbhutān /
tattatpāpaparītastānnākīyānnārakīva saḥ

gururīḍhāvalīḍhaḥ prāgabhūnnamitamastakaḥ /
sa triśaṅkurivākrāntatejaseva biḍaujasaḥ

vimukhāndraṣṭumapyenaṃ janaṃgama iva dvijān /
eṣa mattaḥ sahelaṃ tānupetya samabhāṣata

svasti vāstoṣpate tubhyaṃ śikhinnasti na khinnatā /
sakhe kāla sukhenāsi pāśahasta mudastava

svayaṃvaramahe bhaimīvaraṇāya tvarāmahe /
tadasmānanumanyadhvamadhvane tatra dhāvine

te'vajñāya tamasyoccairahaṃkāramakāraṇam /
ūcire'ticireṇainaṃ smitvā dṛṣṭamukhā mithaḥ

punarvakṣyasi mā maivaṃ kathamudvakṣyase tu saḥ /
sṛṣṭavānparameṣṭhī yaṃ naiṣṭhikabrahmacāriṇam

drohiṇaṃ druhiṇo vettu tvāmākarṇyāvakīrṇinam /
tvajjanairapi vā dhātuḥ seturlaṅghyastvayā na kim

ativṛttaḥ sa vṛttāntastrijagadyuvagarvanut /
āgacchatāmapādānaṃ sa svayaṃvara eva naḥ

nāgeṣu sānurāgeṣu paśyatsu diviṣatsu ca /
bhūmipālaṃ naraṃ bhaimī varaṃ sā'vavaradvaram

bhujageśānasadveśānvānarānitarānnarān /
amarānpāmarānbhaimī nalaṃ veda guṇojjvalam

iti śrutvā sa roṣāndhaḥ paramaścaramaṃ yugam /
jagannāśaniśārudramudrastānuktavānadaḥ

kayāpi krīḍatu brahmā divyāḥ strīrdīvyata svayam /
kalistu caratu brahma praitu vātipriyāya vaḥ

caryeva katameyaṃ vaḥ parasmai dharmadeśinām /
svayaṃ tatkurvatāṃ sarvaṃ śrotuṃ yadbibhitaḥ śrutī

tatra svayaṃvare'lambhi bhuvaḥ śrīrnaiṣādhena sā /
jagato hrīstu yuṣmābhirlābhastulyābha eva vaḥ

dūrānnaḥ prekṣya yauṣmākī yukteyaṃ vaktravakraṇā /
lajjayaivāsamarthānāṃ mukhamāsmākamīkṣitum

sthitaṃ bhavadbhiḥ paśyadbhiḥ kathaṃ bhostadasāṃpratam /
nirdagdhā durvidagdhā kiṃ sā dṛśā na jvalatkrudhā

mahāvaṃśānanādṛtya mahāntamabhilāṣukā /
svīcakāra kathaṃkāramaho sā taralaṃ nalam

bhavādṛśairdiśāmīśairmṛgyamāṇāṃ mṛgekṣaṇām /
svīkurvāṇaḥ kathaṃ soḍhaḥ kṛtarīḍhastṛṇaṃ nalaḥ

dāruṇaḥ kūṭamāśritya śikhī sākṣībhavannapi /
nāvahatkiṃ tadudvāhe kūṭasākṣikriyāmayam

aho mahaḥsahāyānāṃ saṃbhūtā bhavatāmapi /
kṣamaivāsmai kalaṅkāya devasyevāmṛtadyuteḥ

sā vavre yaṃ tamutsṛjya mahyamīrṣyājuṣāḥ stha kim /
brūtāgaḥ sadmanastasmācchadmanādyācchinadmi tān

yatadhvaṃ sahakartuṃ māṃ pāñcālī pāṇḍavairiva /
sāpi pañcabhirasmābhiḥ saṃvibhajyaiva bhujyatām

athāparivṛḍhā soḍhuṃ mūrkhatāṃ mukharasya tām /
cakre girā śarāghātaṃ bhāratī sāratīvrayā

kīrtiṃ bhaimīṃ varaṃ cāsmai dātumevāgamannamī /
na līḍhe dhīravaidagdhīṃ dhīragambhīragāhinī

vāggminīṃ jaḍajihvastāṃ prativaktumaśaktimān /
līlāvahelitāṃ kṛtvā devānevāvadatkaliḥ

prauñchi vāñchitamasmābhirapi tāṃ prati saṃprati /
tasminnale na leśo'pi kāruṇyasyāsti naḥ punaḥ

vṛtte karmaṇi kurmaḥ kiṃ tadā nābhūma tatra yat /
kālocitamidānīṃ yaḥ śṛṇutālocitaṃ punaḥ

pratijñeyaṃ nale vijñāḥ kalervijñāyatāṃ mama /
tena bhaimīṃ ca bhūmiṃ ca tyājayāmi jayāmi tam

naiṣadhena virodhaṃ me caṇḍatāmaṇḍitaijasaḥ /
jaganti hanta gāyantu raveḥ kairavavairavat

dvāparaḥ sādhukāreṇa tadvikāramadīdipat /
praṇīya śravaṇe pāṇimavocannamuce ripuḥ

vismeyamatirasmāsu sādhu vailakṣyamīkṣase /
yaddatte'lpamanalpāya taddatte hriyamātmanaḥ

phalasīmāṃ caturvargaṃ yacchatāṃśo'pi yacchati /
nalasyāsmadupaghnā sā bhaktirbhūtāvakeśinī

bhavyo na vyavasāyaste nale sādhumatau kale /
lokapālaviśālo'yaṃ niṣādhānāṃ sudhākaraḥ

na paśyāmaḥ kalestasminnavakāśaṃ kṣāmābhṛti /
nicitākhiladharme ca dvāparasyodayaṃ vayam

sā vinītaatamā bhaimī vyarthānarthagrahairaho /
kathaṃ bhavadvidhairbādhyā pramitirvibhramairiva

taṃ nāsatyayugaṃ tāṃ vā tretā spardhitumarhati /
ekaprakāśadharmāṇaṃ na kalidvāparau yuvām

kariṣye'vaśyamityuktiḥ kariṣyannapi duṣyasi /
dṛṣṭādṛṣṭā hi nāyattāḥ kāryīyā hetavastava

drohaṃ mohena yastasminnācaredacireṇa saḥ /
tatpāpasaṃbhavaṃ tāpamāpnuyādanayāttataḥ

yugaśeṣa tava dveṣastasminneṣa na sāṃpratam /
bhavitā na hitāyaitadvairaṃ te vairaseninā

tatra yāmītyasajjñānaṃ rājasaṃ sadihāsyatām /
iti tara gato mā gā rājasaṃsadi hāsyatām

gatvāntarā nalaṃ bhaimīṃ nākasmāttvaṃ pravekṣyasi /
ṣaṇṇāṃ cakramasaṃyuktaṃ paṭhyamānaṃ ḍakāravat

apare'pi diśāmīśā vācametāṃ śacīpateḥ /
anvamanyanta kiṃtvenāṃ nādatta yugayoryugam

kaliṃ prati kaliṃ devā devānpratyekaśaḥ kaliḥ /
sopahāsaṃ samairvarṇairitthaṃ vyararacanmithaḥ

tavā'gamanamevārhaṃ vairasenau tayā vṛte /
udvegena vimānena kimanenāpi dhāvatā

purā yāsi varītuṃ yāmagra eva tayā vṛte /
anyasminbhavato hāsyaṃ vṛttametattrapākaram

patyau tayā vṛte'nyasminyadarthaṃ gatavānasi /
bhavataḥ koparodhastādakṣamasya vṛthāruṣaḥ

yāsi smarañjayankāntyā yojanaughaṃ mahārvatā /
samūḍhastaṃ vṛte'nyasminkiṃ na hīste'tra pāmara

nalaṃ pratyanapetārti tārtīyīkaturīyayoḥ /
yugayoryugalaṃ buddhvā divi devā dhiyaṃ dadhuḥ

dvāparaikaparīvāraḥ kalirmatsaramūrcchitaḥ /
nalanigrāhiṇīṃ yātrāṃ jagrāha grahilaḥ kila

naleṣṭāpūrtasaṃpūrterdūraṃ durgānamuṃ prati /
niṣedhanniṣadhāngantuṃ vighnaḥ saṃjaghaṭe ghanaḥ

maṇḍalaṃ niṣādhendrasya candrasyevāmalaṃ kaliḥ /
prāpa mlāpayituṃ pāpaḥ svarbhānuriva saṃgrahāt

kiyatāpi ca kālena kālaḥ kalirupeyivān /
bhaimībharturahaṃmānī rājadhānīṃ mahībhujaḥ

vedānuddharatāṃ tatra mukhādākarṇayanpadam /
na prasārayituṃ kālaḥ kaliḥ padamapārayat

śrutipāṭhakavaktrebhyastatrākarṇayataḥ kramam /
kramaḥ saṃkucitastasya pure dūramavartata

tāvadgatirdhṛtāṭopā pādayostena saṃhitā /
na vedapāṭhikaṇṭhebhyo yāvadaaśrāvi saṃhitā

tasya homājyagandhena nāsā nāśamivāgamat /
tathātata dṛśau nāsau kratudhūmakadarthitaḥ

atithīnāṃ padāmbhobhirimaṃ pratyatipicchile /
aṅgaṇe gṛhiṇāṃ tatra khalenānena caskhale

puṭapākamasau prāpa kratuśuṣmamahoṣmabhiḥ /
tatpratyaṅgamivākarti pūrtormivyajanānilaiḥ

pitṝṇāṃ tarpaṇe varṇaiḥ kīrṇādveśmani veśmani /
kālādiva tilātkālāddūramatrasadatra saḥ

snātṝṇāṃ tilakairmene svamantardīrṇameva saḥ /
kṛpāṇībhūya hṛdayaṃ praviṣṭairiva tatra taiḥ

pumāṃsaṃ mumude tatra vidanmithyāvadāvadam /
striyaṃ prati tathā vīkṣya tamatha mlānavānayam

yajñayūpaghanāṃ jajñau sa puraṃ śaṅkusaṃkulām /
janairdharmadhanaiḥ kīrṇāṃ vyālakroḍīkṛtāṃ ca tām

sa pārśvamaśakadgantuṃ na varākaḥ parākiṇām /
māsopavāsināṃ chāyālaṅghane ghanamaskhalat

āvāhitāṃ dvijaistatra gāyatrīmarkamaṇḍalāt /
sa saṃnidadhatīṃ paśyandṛṣṭanaṣṭo'bhavadbhiyā

sa gṛhe gṛhibhiḥ pūrṇe vane vaikhānasairghane /
yatyādhāre'marāgāre kvāpi na sthānamānaśe

kvāpi nāpaśyadanviṣyanhiṃsāmātmapriyāmasau /
svamittraṃ tatra na prāpnodapi mūrkhamukhe kalim

hiṃsāgavīṃ makhe vīkṣya riraṃsurdhāvati sma saḥ /
sā tu saumyavṛṣāsaktā kharaṃ dūrānnirāsa tam

maunena vrataniṣṭhānāṃ svākrośaṃ manyate sma saḥ /
vandyavandārubhirjajñau sva śiraśca padāhatam

ṛṣīṇāṃ sa bṛsīḥ pāṇau paśyannācāmatāmapaḥ /
mene ghanairamī hantuṃ śaptuṃ māmadbhirudyatāḥ

mauñjīdhṛto dhṛtāṣāḍhānāśaśaṅke sa varṇinaḥ /
rajjvāmī banddhumāyānti hantuṃ daṇḍena māṃ tataḥ

dṛṣṭvā puraḥ puroḍāśamāsīduttrāsadurmanāḥ /
manvānaḥ phaṇinīstatra sa mumocāsru ca srucaḥ

mumude madirādānaṃ vidanneṣa dvijanmanaḥ /
dṛṣṭvā sautrāmaṇīmiṣṭiṃ taṃ kurvantamadūyata

apaśyadyāvato vedavidāṃ brahmāñjalīnasau /
udaḍīyanta tāvantastasyāsrāñjalayo hṛdaḥ

snātakaṃ ghātakaṃ jajñe jajñau dāntaṃ kṛtāntavat /
vācaṃyamasya dṛṣṭyeva yamasyeva bibhāya saḥ

sa pākhaṇḍajanānveṣī prāpnuvanvedapaṇḍitān /
jalārthīvānalaṃ prāpya pāpastāpādapāsarat

tatra brahmahaṇaṃ paśyannatisaṃtoṣāmānaśe /
nirvarṇya sarvamedhasya yajvānaṃ jvarati sma saḥ

yatihastasthitaistasya rāmbhairārambhi tarjanā /
durjanasyājani kliṣṭirgṛhiṇāṃ vedayaṣṭibhiḥ

maṇḍalatyāgamevaicchadvīkṣya sthaṇḍilaśāyinaḥ /
pavitrālokanādeṣa pavitrāsamavindata

apaśyañjinamanviṣyannajinaṃ brahmacāriṇā /
kṣapaṇārthī sadīkṣasya sa cākṣapaṇamaikṣata

japatāmakṣamālāsu bījākarṣaṇadarśanāt /
sa jīvākṛṣṭikaṣṭāni viparītadṛganvabhūt

trisaṃdhyaṃ tatra viprāṇāṃ sa paśyannaghamarṣaṇam /
varamaicchaddṛśoreva nijayorapakarṣaṇam

adrākṣīttatra kiṃcinna kaliḥ paricitaṃ kvacit /
bhaimīnalavyalīkāṇupraśnakāmaḥ paribhraman

tapaḥ svādhyāyayajñānāmakāṇḍadviṣṭatāpasaḥ /
svavidviṣāṃ śriyaṃ tasminpaśyannupatatāpa saḥ

kamraṃ tatropanamrāyā viśvasyā vīkṣya tuṣṭavān /
sa mamlau taṃ vibhāvyātha vāmadevyābhyupāsakam

vairiṇī śucitā tasmai na praveśaṃ dadau bhuvi /
na vedadhvanirālambamambare vitatāra vā

darśasya darśanātkaṣṭamagniṣṭomasya cānaśe /
jughūrṇe paurṇamāsekṣī somaṃ so'manatāntakam

tenādṛśyanta vīraghnā na tu vīrahaṇo janāḥ /
nāpaśyatso'bhinirmuktāñjīvanmuktānavaikṣata

sa tutoṣāśnato viprāndṛṣṭvā spṛṣṭaparasparān /
homaśeṣībhavatsomabhujastānvīkṣya dūnavān

śrutvā janaṃ rajojuṣṭaṃ tuṣṭiṃ prāpnojjhaṭityasau /
taṃ paśyanpāvanasnānāvasthaṃ duḥsthastato'bhavat

adhāvatkvāpi gāṃ vīkṣya hanyamānāmayaṃ mudā /
atithibhyastathā buddhvā mando mandaṃ nyavartata

hṛṣṭavānsa dvijaṃ dṛṣṭvā nityanaimittikatyajam /
yajamānaṃ nirūpyainaṃ dūraṃ dīnamukho'dravat

ānananda nirīkṣyāyaṃ pure tarātmaghātinam /
sarvasvārasya yajvānamenaṃ dṛṣṭvātha vivyathe

kratau mahāvrate paśyanbrahmacārītvarīratam /
jajñe yajñakriyāmajñaḥ sa bhaṇḍākāṇḍatāṇḍavam

yajvabhāryāśvamedhāśvaliṅgāliṅgivarāṅgatām /
dṛṣṭvācaṣṭa sa kartāraṃ śṛuterbhaṇḍamapaṇḍitaḥ

atha bhīmajayā juṣṭaṃ vyalokata kalirnalam /
duṣṭadṛgbhirdurālokaṃ prabhayeva prabhāprabhum

tayoḥ sauhārdasāndratvaṃ paśyañśalyamivānaśe /
marmacchedamivānarccha sa tannarmormibhirmithaḥ

amarṣādātmano doṣāttayostejasvitāguṇāt /
spraṣṭuṃ dṛśāpyanīśastau tasmādapyacalatkaliḥ

agacchadāśrayānveṣī naladveṣī sa niḥśvasan /
abhirāmaṃ gṛhārāmaṃ tasya rāmasamaśriyaḥ

rakṣilakṣavṛtatvena bādhanaṃ na tapodhanaiḥ /
mene mānī manāktatra svānukūlaṃ kaliḥ kila

dalapuṣpaphalairdevadvijapūjābhisaṃdhinā /
sa nalenārjitānprāpa tatra nākramituṃ drumān

atha sarvodbhidāsattipūraṇāya sa ropitam /
bibhītakaṃ dadarśaikaṃ kuṭaṃ dharme'pyakarmaṭham

sa taṃ naiṣadhasaudhasya nikaṭaṃ niṣkuṭadhvajam /
bahu mene nijaṃ tasminkalirālambanaṃ vane

niṣpadasya kalestatra sthānadānādbibhītakam /
kalidrumaḥ paraṃ nāsīdāsītkalpadrumo'pi saḥ

dadau padena dharmasya sthātumekena yatkaliḥ /
ekaḥ so'pi tadā tasya padaṃ manye'milattataḥ

udbhidviracitāvāsaḥ kapotādiva tatra saḥ /
rājñaḥ sāgrerdvijādasmātsaṃtāpaṃ prāpa dīkṣitāt

bibhītakamadhiṣṭhāya tathābhūtena tiṣṭhatā /
tena bhīmabhuvo'bhīkaḥ sa rājarṣiradharṣi na

tamālambanamāsādya vaidarbhīniṣādheśayoḥ /
kaluṣaṃ kaliranviṣyannavātsīdvatsarānbahūn

yathāsītkānane tatra vinidrakalikā latā /
tathā nalacchalāsaktivinidrakalikālatā

doṣaṃ nalasya jijñāsurbabhrāma dvāparaḥ kṣitau /
adoṣaḥ ko'pi lokasya mukhe'stīti durāśayā

amuṣminnārāme satatanipataddohadatayā prasūnairunnidrairaniśamamṛtāṃśupratibhaṭe /
asau baddhālambaḥ kalirajani kādambavihagacchadacchāyābhyaṅgocitarucitayā lāñchanamṛgaḥ

sphāre tādṛśi vairaseninagare puṇyaiḥ prajānāṃ ghanaṃ vighnaṃ labdhavaaścirādupanatistasminkilābhūtkaleḥ /
etasminpunarantare'ntaramitānandaḥ sa bhaimīnalāvārāddhuṃ vyadhita smaraḥ śrutiśikhāvandārucūḍaṃ dhanuḥ

śrīharṣaṃ kavirājarājimukuṭālaṃkārahīraḥ sutaṃ śrīhīraḥ suṣuve jitendriyacayaṃ māmalladevī ca yam /
yātaḥ saptadaśaḥ svasuḥ susadṛśi chindapraśastermahākāvye tadbhuvi naiṣadhīyacarite sargo nisargojjvalaḥ