Naishadhiya Charita · Chapter p15

athopakāryā niṣadhāvanīpatirnijāmayāsīdvaraṇasrajāñcitaḥ /
vasūni varṣansubahūni bandināṃ viśiṣyabhaimīguṇakīrtanākṛtām

tathā pathi tyāgamayaṃ vitīrṇavānyathātibhārādhigamena māgadhaiḥ /
tṛṇīkṛtaṃ ratnanikāya muccakaiścikāya lokaściramuñchamutsukaḥ

trapāsya na syātsadasi striyānvayātkuto'tirūpaḥ sukhabhājanaṃ janaḥ /
amūdṛśī tatkavibandivarṇanairavākkṛtā rājakarañjilokavāk

adoṣatāmeva satāṃ vivṛṇvate dviṣāṃ mṛṣādoṣakaṇādhiropaṇāḥ /
na jātu satye sati dūṣāṇe bhavedalīkamādhātumavadyamudyamaḥ

vidarbharājo'pi samaṃ tanūjayā praviśya hṛṣyannavarodhamātmanaḥ /
śaśaṃsa devīmanujātasaṃśayāṃ pratīccha jāmātaramutsuke nalam

tanutviṣā yasya tṛṇaṃ sa manmathā kulaśriyā yaḥ pavitāsmadanvayam /
jagattrayīnāyakamelake varaṃ sutāṃ paraṃ veda vivektumīdṛśam

sṛjantu pāṇigrahamaṅgalocitā mṛgīdṛśaḥ strīsamayaspṛśaḥ kriyāḥ /
śṛutismṛtīnāṃ tu vayaṃ vidadhmahe vidhīniti smāha ca niryayau ca saḥ

nirīya bhūpena nirīkṣitānanā śaśaṃsa mauhūrtikasaṃsadaṃśakam /
guṇairarīṇairudayāstanistuṣāṃ tadā sa dātuṃ tanayāṃ pracakrame

athāvadaddūtamukhaḥ sa naiṣadhaṃ kulaṃ ca bālā ca mamānukampyatām /
sa pallavatvadya manorathāṅkruraścireṇa nastvaccaraṇodakairiti

tathotthitaṃ bhīmavacaḥpratidhvaniṃ nipīya dūtasya sa vaktragahvarāt /
vrajāmi vande caraṇau guroriti bruvanpradāya prajighāya taṃ bahu

nipītadūtālapitastato nalaṃ vidarbhabhartāgamayāṃbabhūva saḥ /
niśāvasāne śrutatāmracūḍavāgyathā rathāṅgastapanaṃ dhṛtādaraḥ

kvacittadālepanadānapaṇḍitā kamapyahaṃkāramagātpuraskṛtā /
alambhi tuṅgāsanasaṃniveśanādapūpanirmāṇavidagdhayādaraḥ

mukhāni muktāmaṇitoraṇodgatairmarīcibhiḥ pānthavilāsamāśritaiḥ /
purasya tasyākhilaveśmanāmapi pramodahāsacchuritāni rejire

pathāmanīyanta tathādhivāsanānmadhuvratānāmapi dattavibhramāḥ /
vitānatāmātapanirbhayāstadā paṭacchidākālikapuṣpajāḥ srajaḥ

vibhūṣaṇaiḥ kañcukitā babhuḥ prajā vicitracitraiḥ snapitatviṣo gṛhāḥ /
babhūva tasminmaṇikuṭṭimaiḥ pure vapuḥ svamurvyāḥ parivartitopamam

tadā nisasvānatamāṃ ghanaṃ ghanaṃ nanāda tasminnitarāṃ tataṃ tatam /
avāpuruccaiḥ suṣirāṇi rāṇitāmamānamānaddhamiyattayādhvanīt

vipañcirācchādi na veṇubhirna te praṇītagītairna ca te'pi jharjharaiḥ /
na te huhukkena na so'pi ḍhakkayā na mardalaiḥ sāpi na te'pi ḍhakkayā

vicitravāditraninādamūrcchitaḥ sudūracārī janatāmukhāravaḥ /
mamau na karṇeṣu digantadantināṃ payodhipūrapratinādameduraḥ

udasya kumbhīratha śātakumbhajāścatuṣkacārutviṣi vedikodare /
yathākulācāramathāvanīndrajāṃ purandhrivargaḥ snapayāṃbabhūva tām

vijitya dāsyādiva vārihāritāmavāpitāstatkucayordvayena tāḥ /
śikhāmavākṣuḥ sahakāraśākhinastrapābharamlānimivānatairmukhaiḥ

asau muhurjātajalābhiṣecanā kramāddukūlena sitāṃśunojjvalā /
dvayasya varṣāśaradāṃ tadātanīṃ sanābhitāṃ sādhu babandha saṃdhyayā

purā prabhinnāmbudadurdinīkṛtāṃ nininda candradyutisundarīṃ divam /
śiroruhaugheṇa ghanena varṣatā kvaciddukūlena sitāṃśunojjvalā

virejire taccikurotkarāḥ kirāḥ kṣāṇaṃ galannirmalavārivipruṣām /
tamaḥsuhṛccāmaranirjayārjitāḥ sitā vamantaḥ khalu kīrtimuktikāḥ

mradīyasā snānajalasya vāsasā pramārjanenādhikamujjvalīkṛtāḥ /
adabhramabhrājata sāśmaśāṇanātprakāśarociḥpratimeva hemajā

tadā tadaṅgasya bibharti vibhramaṃ vilepanāmodamucaḥ sphuradrucaḥ /
darasphuratkāñcanaketakīdalātsuvarṇamabhyasyati saurabhaṃ yadi

avāpitāyāḥ śucivedikāntaraṃ kalāsu tasyāḥ sakalāsu paṇḍitāḥ /
kṣaṇena sakhyaściraśikṣaṇaiḥ sphuṭaṃ pratipratīkaṃ pratikarma nirmamuḥ

vināpi bhūṣāmavadhiḥ śriyāmiyaṃ vyabhūṣi vijñābhiradarśi cādhikā /
na bhūṣayaiṣādhicakāsti kiṃ tu sānayeti kasyāstu vicāracāturī vidhāya

bandhūkapayojapūjane kṛtāṃ vidhorgandhaphalībaliśriyam /
nininda labdhādharalocanārcanaṃ manaḥśilācitrakametya tanmukham

mahīmadhonāṃ madanāndhatātamītamaḥpaṭārambhaṇatantusaṃtatiḥ /
abandhi tanmūrdhajapāśamañjarī kayāpi dhūpagrahadhūmakomalā

punaḥpunaḥ kācana kurvatī kacacchaṭādhiyā dhūpajadhūmasaṃyamam /
sakhī smitaistarkitatannijabhramā babandha tanmūrdhajacāmaraṃ cirāt

valasya kṛṣṭeva halena bhāti yā kalindakanyā ghanabhaṅgabhaṅgurā /
tadārpitaistāṃ karuṇasya kuḍnalairjahāsa tasyāḥ kuṭilā kacacchaṭā

dhṛtaitayā hāṭakapaṭṭikālike babhūva keśāmbudavidyudeva sā /
mukhendusaṃbandhavaśātsudhājuṣaḥ sthiratvamūhe niyataṃ tadāyuṣaḥ

lalāṭikāsīmani cūrṇakuntalā babhuḥ sphuṭaṃ bhīmanarendrajanmanaḥ /
manaḥśilācitrakadīpasaṃbhavā bhrāmībhṛtaḥ kajjaladhūmavallayaḥ

apāṅgamāliṅgya tadīyamuccakairadīpi rekhā janitāñjanena yā /
apāti sūtraṃ tadiva dvitīyayā vayaḥśriyā vardhayituṃ vilocane

anaṅgalīlābhirapāṅgadhāvinaḥ kanīnikānīlamaṇeḥ punaḥ punaḥ /
tamisravaṃśaprabhavena raśminā svapaddhatiḥ sā kimarañji nāñjanaiḥ

aseviṣātāṃ suṣamāṃ vidarbhajādṛśāvavāpyāñjanarekhayā'nvayam /
bhujadvayajyākiṇapaddhatispṛśoḥ smareṇa bāṇīkṛtayoḥ payojayoḥ

tadakṣitatkālatulāgasā nakhaṃ nikhāya kṛṣṇasya mṛgasya cakṣuṣī /
vidhiryaduddhartumiyeṣa tattayoradūravartikṣatatā sma śaṃsati

vilocanābhyāmatimātrapīḍite vataṃsanīlāmburuhadvayīṃ khalu /
tayoḥ pratidvandvidhiyādhiropayāṃbabhūvaturbhīmasutāśrutī tataḥ

dhṛtaṃ vataṃsotpalayugmametayā vyarājadasyāṃ patite dṛśāviva /
manobhuvāndhyaṃ gamitasya paśyataḥ sthite lagitvā rasikasya kasyacit

vidarbhaputrīśravaṇāvataṃsikāmaṇīmahaḥkiṃśukakārmukodare /
udītanetrotpalabāṇasaṃbhṛtirnalaṃ paraṃ lakṣyamavaikṣata smaraḥ

anācarattathyamṛṣāvicāraṇāṃ tadānanaṃ karṇalatāyugena kim /
babandha jitvā maṇikuṇḍale vidhū dvicandrabuddhyā kathitāvasūyakau

avādi bhaimī paridhāpya kuṇḍale vayasyayābhyāmabhitaḥ samanvayaḥ /
tvadānanendoḥ priyakāmajanmani śrayatyayaṃ daurudharīṃ dhuraṃ dhruvam

niveśitaṃ yāvakarāgadīptaye lagattadīyādharasīmni sikthakam /
rarāja tatraiva nivastumutsukaṃ madhūni nirdhūya sudhāsadharmaṇi

svareṇa vīṇetyaviśeṣaṇaṃ purā sphurattadīyā khalu kaṇṭhakandalī /
avāpya tantrīratha saapta muktikāsarānarājatparivādinī sphuṭam

upāsyamānāviva śikṣituṃ tato mṛdutvamaprauḍhamṛṇālanālayā /
virejaturmāṅgalikena saṃgatau bhujau sudatyā valayena kambunaḥ

padadvaye'syā navayāvarañjanā janaistadānīmudanīyatārpitā /
cirāya padmau parirabhya jāgratī niśīva viśliṣya navā ravidyutiḥ

kṛtāparādhaḥ sutanoranantaraṃ vicintya kāntena samaṃ samāgamam /
sphuṭaṃ siṣeva kusumeṣupāvakaḥ sa rāgacihnaścaraṇau na yāvakaḥ

svayaṃ tadaṅgeṣu gateṣu cārutāṃ paraspareṇaiva vibhūṣiteṣu ca /
kimūcire'laṃkaraṇāni tāni taddṛthaiva teṣāṃ karaṇaṃ babhūva yat

kramādhikāmuttaramuttaraṃ śriyaṃ pupoṣa yāṃ bhūṣaṇacumbanairiyam /
puraḥ purastasthuṣi rāmaṇīyake tayā babādhe'vadhibuddhidhoraṇiḥ

maṇīsanābhau mukurasya maṇḍale babhau nijāsyapratibimbadarśinī /
vidhoradūraṃ svamukhaṃ vidhāya sā nirūpayantīva viśeṣametayoḥ

jitastadāsyena kalānidhirdadhe dvicandradhīsākṣikamāyakāyatām /
tathāpi jigye yugapatsakhīyugapradarśitādarśabahūbhaviṣṇunā

kimāliyugmārpitadarpaṇadvaye tadāsyamekaṃ bahu cānyadambujam /
himeṣu nirvāpya niśāsamādhibhistadīyasālokyamitaṃ vyalokyata

palāśadāmetimilacchilīmukhairvṛtā vibhūṣāmaṇiraśmikārmukaiḥ /
alakṣi lakṣairdhanuṣāmasau tadā ratīśasarvasvatayā'bhirakṣitā

viśeṣatīrthairiva jahnunandinī guṇairivājānikarāgabhūmitā /
jagāma bhāgyairiva nītirujjvalairvibhūṣaṇaistatsuṣamā mahārdhatām

nalātsvavaiśvastyamanāptumānatā nṛpastriyo bhīmamahotsavāgatāḥ /
tadaṅghrilākṣāmadadhanta maṅgalaṃ śiraḥsu sindūramiva priyāyuṣe

amoghabhāvena sanābhitāṃ gatāḥ prasannagīrvāṇavarākṣarasrajām /
tataḥ praṇamrādhijagāma sā hriyā gururgurubrahmapativratāśiṣāḥ

tathaiva tatkālamathānujīvibhiḥ prasādhanāsañjanaśilpapāragaiḥ /
nijasya pāṇigrahaṇakṣaṇocitā kṛtā nalasyāpi vibhorvibhūṣaṇā

nṛpasya tatrādhikṛtāḥ punaḥ punarvicārya tānbandhamavāpipankacān /
kalāpalīlopanidhirgaruttyajaḥ sa yairapālāpi kalāpisaṃpadaḥ

patattriṇāṃ drādhimaśālinā dhanurguṇena saṃyogajuṣāṃ manobhuvaḥ /
kacena tasyārjitamārjanaśriyā sametya saubhāgyamalambhi kuṅnalaiḥ

anardhyaratnaughamayena maṇḍito rarāja rājā mukuṭena mūrdhani /
vanīpakānāṃ sa hi kalpabhūruhastato vimuñcanniva mañjumañjarīm

nalātsvavaiśvastyamanāptumānatā nṛpastriyo bhīmamahotsavāgatāḥ /
tadaṅghrilākṣāmadadhanta maṅgalaṃ śiraḥsu sindūramiva priyāyuṣe

amoghabhāvena sanābhitāṃ gatāḥ prasannagīrvāṇavarakṣarasrajām /
tataḥ praṇamrādhijagāma sā hriyā gururgurubrahmapativratāśiṣaḥ

tathaiva tatkālamathānujīvibhiḥ prasādhanāsajanaśilpapāragaiḥ /
nijasya pāṇigrahaṇakṣaṇocitā kṛtā nalasyāpi vibhorvibhūṣaṇā

nṛpasya tatrādhikṛtāḥ punaḥ punarvicārya tānbandhamavāpipankacāṇ /
kalāpalīlopanidhirgaruttyajaḥ sa yairapālāpi kalāpisaṃpadaḥ

patattriṇāṃ drādhimaśālinā dhanurguṇena saṃyogajuṣāṃ manobhuvaḥ /
kacena tasyārjitamārjanaśriyā sametya saubhāgyamalambhi kugnalaiḥ

anardhyaratnaighamayena maṇḍito rarāja rāja mukuṭena mūrdhati /
vanīpakānāṃ sa hi kalpabhūruhastato vimuñcanniva mañjumañjarīm

nalasya bhāle maṇivīrapaṭṭikānibhena lagnaḥ paridhirvidhorbabhau /
tadā śaśāṅkādhikarūpatāṃ gate tadānane mātumaśaknuvanniva

babhūva bhaimyāḥ khalu mānasaukasaṃ jighāṃsato dhairyabharaṃ manobhuvaḥ /
upabhru tadvartulacitrarūpiṇī dhanuḥsamīpe gulikeva saṃbhṛtā

acumbi yā candanabindumaṇḍalī nalīyavaktreṇa sarojatarjinā /
śriyaṃ śritā kācana tārakāsakhī kṛtā śaśāṅkasya tayāṅkavartinī

na yāvadagnibhramametyudūḍhatāṃ nalasya bhaimīti harerdurāśayā /
sa bindurinduḥ prahitaḥ kimasya sā na veti bhāle paṭhituṃ lipīmiva

kapolapālījanijānubimbayoḥ samāgamātkuṇḍalamaṇḍaladvayī /
nalasya tatkālamavāpa cittabhūratha sphuraccakracatuṣkacārutām

śritāsya kaṇṭhaṃ guruvipravandanādvinamramoleścibukāgracumbinī /
avāpa muktāvalirāsyacandramaḥsravatsudhātundilabinduvṛndatām

yato'jani śrīrbalavānbalaṃ dviṣanbabhūva yasyājiṣu vāraṇena saḥ /
apūpurattānkamalārthino ghanānsamudrabhāvaṃ sa babhāra tadbhujaḥ

kṛtārthayannarthijanānanārataṃ babhūva tasyāmarabhūruhaḥ karaḥ /
tadīyamūle nihitaṃ dvitīyavaddhruvaṃ dadhe kaṅkaṇamālavālatām

rarāja dormaṇḍanamaṇḍalījuṣoḥ sa vajramāṇikyasitāruṇatviṣoḥ /
miṣeṇa varṣandaśadiṅmukhonmukhau yaśaḥpratāpāvavanījayārjitau

ghane samastāpaghanāvalambināṃ vibhūṣaṇānāṃ maṇimaṇḍale nalaḥ /
svarūparekhāmavalokya niṣphalīcakāra sevācaṇadarpaṇārpaṇām

vyaloki lokena na kevalaṃ calanmudā tadīyābharaṇāṛpaṇādyutiḥ /
adarśi visphāritaratnalocanaiḥ paraspareṇeva vibhūṣaṇairapi

tato'nu vārṣṇeyaniyantṛkaṃ rathaṃ yudhi kṣitārikṣitibhṛjjayadrathaḥ /
nṛpaḥ pṛthāsūnurivādhirūḍhavānsa janyayātrāmuditaḥ kirīṭavān

vidarbhanāmnastridivasya vīkṣituṃ rasodayādapsarasastamujjvalam /
gṛhādgṛhādetya dhṛtaprasādhanā vyarājayanrājapathānathādhikam

ajānatī kāpi vilokanotsukā samīradhūtārdhamapi stanāṃśukam /
kucena tasmai calate'karotpuraḥ purāṅganā maṅgalakumbhasaṃbhṛtim

sakhīṃ nalaṃ darśayamānayāṅkato javādudastasya karasya kaṅkaṇe /
viṣajya hāraistruṭitairatarkitaiḥ kṛtaṃ kayāpi kṣaṇalājamokṣaṇam

lasannakhādarśamukhāmbujasmitaprasūnavāṇīmadhupāṇipallavam /
yiyāsatastasya nṛpasya jajñire praśastavastūni tadevayauvatam

karasthatāmbūlajighatsurekikā vilokanaikāgravilocanotpalā /
mukhe nicikṣepa mukhadvirājatāruṣeva līlākamalaṃ vilāsinī

kayāpi vīkṣāvimanaskalocane samāja evopapateḥ samīyuṣaḥ /
ghanaṃ savighnaṃ parirambhasāhasaistadā tadālokanamanvabhūyata

didṛkṣuranyā vinimeṣāvīkṣaṇāṃ nṛṇāmayogyāṃ dadhatī tanuśriyam /
padāgramātreṇa yadaspṛśanmahīṃ na tāvatā kevalamapsaro'bhavat

vibhūṣaṇasraṃsanaśaṃsanārpitaiḥ karaprahārairapi dhūnanairapi /
amāntamantaḥ prasabhaṃ purā'parā sakhīṣu saṃmāpayatīva saṃmadam

vataṃsanīlāmburuheṇa kiṃ dṛśā vilokamāne vimanībabhūvatuḥ /
api śrutī darśanasaktacetasāṃ na tena te śuśruvaturmṛgīdṛśām

kāścinnirmāya cakṣuḥprasṛticulukitaṃ tāsvaśaṅkanta kāntā maugdhyādācūḍamoghairniculitamiva taṃ bhūṣaṇānāṃ maṇīnām /
sāhasrībhirnimeṣākṛtamatibhirayaṃ dṛgbhirāliṅgitaḥ kiṃ jyotiṣṭomādiyajñaśrutiphalajagatīsārvabhaumabhrameṇa

bhavansudyumnaḥ strī narapatirabhūdyasya jananī tamurvaśyāḥ prāṇānapi vijayamānastanurucā /
harārabdhakrodhendhanamadanasiṃhāsanamasāvalaṃkarmīṇaśrīrudabhavadalaṃkartumadhunā

arthī sarvasuparvaṇāṃ patirasāvetasya yūnaḥ kṛte paryatyāji vidarbharājasutayā yuktaṃ viśeṣajñayā /
asminnāma tayā vṛte sumanasaḥ santo'pi yannirjarā jātā durmanaso na soḍhumucitā teṣāṃ tu sā'naucitī

asyotkaṇṭhitakaṇṭhaloṭhivaraṇasraksākṣibhirdigbhaṭaiḥ svaṃ vakṣaḥ svayamasphuṭanna kimadaḥ śastrādapi sphoṭitam /
vyāvṛtyopanatena hā śatamakhenādya prasādyā kathaṃ bhaimyāṃ vyarthamanorathena ca śacī sācīkṛtāsyāmbujā

mā jānīta vidarbhajāmaviduṣīṃ kīrtiṃ mudaḥ śroyasīṃ seyaṃ bhadramacīkaranmaghavatā na svaṃ dvitīyāṃ śacīm /
kaḥ śacyā racayāṃcakāra carite kāvyaṃ sa naḥ kathyatāmetasyāstu kariṣyate rasadhunīpātre caritre na kaiḥ

vaidarbhībahujanmanirmitatapaḥśilpena dehaśriyā netrābhyāṃ svadate yuvāyamavanīvāsaḥ prasūnāyudhaḥ /
gīrvāṇālayasārvabhaumasukṛtaprāgbhāraduṣprāpayā goyaṃ bhīmajayānubhūya bhajatāmadvaitamadya tviṣām

strīpuṃsavyatiṣañjanaṃ janayataḥ patyuḥ prajānāmabhūdabhyāsaḥ paripākimaḥ kimanayordāmpatyasaṃpattaye /
āsaṃsārapurandhripūruṣamithaḥpremārpaṇakrīḍayāpyetajjampatigāḍharāgaracanā prākarṣi cetobhuvaḥ

tābhirdṛśyata eṣa yānpathi mahājyaiṣṭhīmahe manmahe yadṛgbhiḥ puruṣottamaḥ paricitaḥ prāgmañcamañcankṛtaḥ /
sā strīrāṭ patayālubhiḥ śitisitaiḥ syādasya dṛkcāmaraiḥ sasne māghamaghātighātiyamunāgaṅgaughayoge yayā

vaidarbhīvipulānurāgakalanātsaubhāgyamatrākhilakṣoṇīcakraśatakratau nijagade tadbṛttavṛttakramaiḥ /
kiṃcāsmākanarendrabhūsubhagatāsaṃbhūtaye lagnakaṃ devendrāvaraṇaprasāditaśacīviśrāṇitāśīrvacaḥ

āsutrāmamapāsanānmakhabhujāṃ bhaimyaiva rājavraje tādarthyāgamanānurodhaparayā yuktārji lajjāmṛjā /
ātmānaṃ tridaśaprasādaphalatām patye vidhāyānayā hrīroṣāpayaśaḥkathānavasaraḥ sṛṣṭaṃ surāṇāmapi

ityālepuranupratīkanilayālaṃkārasāraśriyāhaṃkurvattanurāmaṇīyakamamūrālokya paurapriyāḥ /
sānandāḥ kuruvindasundarakarasyānandanaṃ syandanaṃ tasyādhyāsya yataḥ śatakratuharitkrīḍādrimindoriva

śṛīharṣaṃ kavirājarājimukuṭālaṃkārahīraḥ sutaṃ śrīhīraḥ suṣuve jitendriyacayaṃ māmalladevī ca yam /
yātaḥ pañcadaśaḥ kṛśetararasasvādāvihāyaṃ mahākāvye tasya kṛtau nalīyacarite sargo nisargojjvalaḥ