Mṛtyuvañcanopadeśa · Chapter 2

idānīm āntaraṃ mṛtyor lakṣaṇaṃ kathyate sphuṭam
tac ca vāyūdayāj jñeyaṃ vāyur ghrāṇāsyagocaraḥ //

bāhyalakṣaṇamātrān na mṛtyoḥ samyag viniścayaḥ
yāvad ādhyātmikaṃ samyag lakṣaṇaṃ naiva niścitam //

ubhayor niścayān mṛtyur niścitaḥ syāt parisphuṭam
bāhye buddhiviparyāso rogāder api saṃskṛteḥ //

puṣyādimāsasaṃkrāntau pūrṇamāsyādiparvasu
sāmānyalakṣaṇaṃ mṛtyor lakṣayet prātarāditaḥ //

nirūpakanaro yatra dine kālaṃ nirūpayet
tad ārabhya dinaṃ mṛtyur mitakālātyayād bhavet //

samaprakṛtiyuktānāṃ sarvaprāṇabhṛtāṃ sadā
nāsikādakṣiṇetare puṭe pratyekam āśritaḥ //

vāyur vahati yāmārdhaṃ sūryaśītāṃśusaṃjñake
ato viparyayāt kalpyaṃ maraṇādi manīṣibhiḥ //

pratipadaṃ samārabhya śuklāṃ vahati candragaḥ
dināni trīṇi pavanaḥ tataḥ sūrye dinatrayam //

dinatrayaṃ punaś candre tataḥ sūrye dinatrayam
krameṇānena niyamād yāvat pañcadaśī sitā //

evaṃ kṛṣṇaṃ samārabhya sūrye vahati mārutaḥ
dināni trīṇi pūrvavad yāvat pañcadaśītarā //

kramasyāsya viparyāsāt tribhiḥ pakṣaiḥ suniścitāt
ṣaḍbhir māsair bhaven mṛtyur dharmam eva smaret tataḥ //

pakṣadvayaviparyāsāt suhṛdbandhuvipad bhavet
ekapakṣaviparyāsād dāruṇavyādhisaṃbhavaḥ //

ekadvitricatuḥpañca ṣaḍdināni viparyayāt
vahed vāyur yadi tadā kalyudvegādi jāyate //

trimārgago bhaved vāyuḥ prakṛteḥ parivarjanāt
madhyāhnāt parato mṛtyuḥ pratīkāravivarjitaḥ //

saṃkrāntirahito vāyur ubhayor api mārgayoḥ
vahed yasya daśāhāni saṃkrāntau mriyate hi saḥ //

viṣuvatkṣaṇasaṃprāptau spandete yasya locane
tasya nāśaṃ vijānīyād ahorātrān na saṃśayaḥ //

itaś cetaś ca bahudhā yasyārdhapraharaṃ vahet
vāyus tasya vijānīyāt pūjanaṃ lābham eva ca //

saṃkrāntipañcakaṃ yasya samatītya mukhe vahet
vāyus tasyārthanāśaḥ syād udvego vā bhayādi vā //

vāmanāsāpuṭe vāyuḥ saṃkrāntīś ca trayodaśa
samatītya vahed yasya tasya rogādi jāyate //

puṭadvayaṃ parityajya yadā vaktreṇa gacchati
tad ahar jīvitaṃ tasya yadi vajrasamo 'py asau //

mārgaśīrṣasya saṃkrānti kālam ārabhya mārutaḥ
pañcāhaṃ ced vahet sūrye mṛtyur aṣṭādaśābdataḥ //

aśvayuṅmāsasaṃkrānti kālam ārabhya mārutaḥ
pañcāhaṃ ced vahen mṛtyur bhavet pañcadaśābdataḥ //

śrāvaṇasyāpi ced evaṃ mṛtyur dvādaśavarṣataḥ
jyeṣṭhe 'pi ced bhaved evaṃ mṛtyuḥ syān navavarṣataḥ //

caitramāsasya saṃkrānti kālam ārabhya ced vahet
pañcāhaṃ māruto mṛtyuḥ ṣaḍbhir varṣais tadā bhavet //

māghamāsasya saṃkrānteḥ pañcāhaṃ ced vahen marut
varṣatrayātyayān mṛtyur iti kālavicakṣaṇāḥ //

sarvatra dvitricaturo vāyuś ced divasān vahet
abdabhāgais tu te śodhyā yathāvad anupūrvaśaḥ //

evam eva vahec candre vāyuś cen mṛtyuvarjitāḥ
vyādhidurbhikṣakāntāra śokarājādyupadravāḥ //

sāmānyakālasaṃbodhaḥ sphuṭo 'yam upadarśitaḥ
viśeṣakālabodhāya gatir anyā pradarśyate //

samasaptagate sūrye janmarkṣe candramā yadi
kālo 'sau pauṣṇanāmeti mṛtyunirṇayakārakaḥ //

yatra rāśau naro jātas tasmād yaḥ saptamo 'paraḥ
samasapta iti khyātas tatrārkaḥ samasaptagaḥ //

rāśau tatraiva candraś cej janmanakṣatrago bhavet
pauṣṇaḥ kālaḥ sa vijñeyas tatra mṛtyor nirūpaṇam //

sarvatra sūryamārgāntar gate satatagāmini
kālaṃ nirūpayed vidvān itaratra vikālakam //

yatra velākṣaṇe vāyor gatir anyā pravartate
tatra velākṣaṇe pūrṇe mṛtyur nāsty atra saṃśayaḥ //

pauṣṇe kāle vahed vāyur dinārdhaṃ yadi sūryagaḥ
vatsarair manusaṃkhyātair lakṣayen maraṇaṃ tadā //

dinam ekam ahorātraṃ dinadvitricatuṣṭayam
vahec ced arkadikśaila ṣaḍvedābdaiḥ kramān mṛtiḥ //

pañcāhaṃ ca daśāhaṃ ca tathā pañcadaśāhakam
vahec cet tridvyekavarṣair bhaven mṛtyur yathākramam //

tathaiva ced vahed vāyur viṃśatiṃ pañcaviṃśatim
ṣaḍbhir māsais tribhiś caiva yathāsaṃkhyaṃ bhaven mṛtiḥ //

ṣaṭsaptāṣṭāviṃśatiṃ ced ūnatriṃśaddinaṃ vahet
syād dvyekamāsaiḥ pakṣeṇa digdinaiś ca kramān mṛtiḥ //

triṃśat tu caikatriṃśac ca dvātriṃśad divasān yadi
pañcatridvidinair mṛtyur yathāsaṃkhyaṃ bhavet tadā //

trayastriṃśaddinaṃ yāvat sūrye ced vāti mārutaḥ
tasminn eva dine mṛtyur viṣṇor api na saṃśayaḥ //

pañcāhapañcaviṃśatyor antarāleṣu vāsarāḥ
noktāḥ ṣoḍaśasaṃkhyā ye teṣāṃ śodhanam ucyate //

ṣaḍdinaṃ cet tribhir varṣaiś caturviṃśativarjitaiḥ
saptāhaṃ cet tribhir varṣaiḥ pūrvoktadviguṇonitaiḥ //

aṣṭāhaṃ cet tribhir varṣair dvāsaptatidinonitaiḥ
navāhaṃ cet tribhir varṣaiḥ ṣaṇṇavatidinonitaiḥ //

vahed ekādaśāhaṃ cen mārutaḥ sūryagocaraḥ
caturviṃśatirātronān mṛtyur varṣadvayād bhavet //

dvādaśāhaṃ varṣadvayāt pūrvoktadviguṇonitāt
trayodaśāhaṃ dvivarṣād dvāsaptatidinonitāt //

caturdaśāhaṃ dvivarṣāt ṣaṇṇavatidinonitāt
ṣoḍaśadinavāhena dvādaśonaikavarṣataḥ //

vahet saptadaśāhaṃ ced vāyuḥ sūryaikagocaraḥ
caturviṃśatyahanyūnād varṣān mṛtyur udīritaḥ //

aṣṭādaśāhaṃ ṣaṭtriṃśad dinanyūnaikavarṣataḥ
ūnaviṃśati ced aṣṭa catvāriṃśaddinonitāt //

ekaviṃśati ṣaḍmāsāt ṣaḍvāsaraviyojitāt
dvāviṃśatiṃ cet ṣaḍmāsair dvādaśāhavivarjitaiḥ //

trayoviṃśatyaharvāhe 'ṣṭādaśāhavivarjitāt
caturviṃśatyaharvāhe catuḥṣaṭkadinonitāt //

trayastriṃśaddineṣv evaṃ mṛtyulakṣaṇasaṃbhavaḥ
vāyūdayavaśāj jñeyo nāta ūrdhvam asaṃbhavāt //

ādau kṛtvā dinārdhaṃ sakaladinam athā-harniśaṃ yāvad eva tasmād ahnor dvayaṃ ca tridinam atha catur-vāsarān vyāpya yāvat
prāṇo nāḍyāśrito yo vahati dinapater udgame savyahīne tasmin vijñeyam etad bhuvanaravidiśo maṅgalaṃ ṣaṭ catuṣkam //

pañcabhyaḥ pañcaviṃśaddivasagatir ihā-rohate pañcavṛddhyā tasmād ekottareṇa triguṇitadaśakaṃ tryuttaraṃ yāvad eva
kāle pauṣṇe samās tās trinayanaśaśinaḥ ṣaṭtriyugmendavo ye māsās te 'hāni śeṣās tithidigiṣuguṇa-dvīndavo jīvitasya //

tripuṭaṃ cakram ālikhya saptatriṃśadgṛhānvitam
āyuṣaḥ prāṇavāyoś ca dināny aṅkakramāl likhet //

ity āntarāṇy api mayā kathitāni mṛtyor liṅgāny ariṣṭam iti cāparanāmakāni
vijñāya tāni sapadi tvaritair vidheyo dhyānādibhir maraṇa-vañcana eva yatnaḥ //