Mṛtyuvañcanopadeśa · Chapter 1

adhigataparamārthaḥ śrīghanavyūha eva prati tuṣitajanārthaṃ yo 'bhavac chvetaketuḥ
tata iha jagadarthaṃ cābhavac chākyaketuḥ sa jayatu jitamṛtyur darśitānantamāyaḥ //

ajarāmaratāṃ prāptam ajarāmarakārakam
ajarāmaratāprāptyai natvā saṃbuddham ādarāt //

durbodhaṃ mandabuddhīnāṃ duṣkaraṃ calacetasām
sāriṣṭaṃ vañcanaṃ mṛtyor ucyate śāstrasaṃgatam //

sarvathā vañcanaṃ mṛtyor muktānām eva yujyate
amuktānāṃ ca sarveṣāṃ kiyatkālavilambanam //

āyurindriyacittānāṃ nirodho mṛtyulakṣaṇam
upāyair jīvitaṃ dīrghaṃ mṛtyuvañcanam ucyate //

yāvaj jīvati saṃsāre dharmācārī jitendriyaḥ
tāvat puṇyādisaṃbhāraṃ prasūte bodhisādhakam //

na vinā jīvitāt sāraṃ saṃsāre kiṃ cid īkṣyate
nānopāyair atas tūrṇaṃ mṛtyuvañcanam ārabhet //

na duṣkaraṃ yataḥ kiṃ cid upāyair yuktiyojitaiḥ
maṇimantrauṣadhīnāṃ ca prabhāvaḥ sarvasaṃmataḥ //

lakṣaṇād dūrato mṛtyuṃ jñātvā yuktā pratikriyā
maste patati vajrāgnau suprajño 'pi karoti kim //

bāhyādhyātmikabhedena dvidhā maraṇalakṣaṇam
kathyate jñāyate yena maraṇaṃ bhāvi tatparaiḥ //

mṛtyor lakṣaṇam ājñātuṃ vāñchā cet kasya cid bhavet
tena svasthaśarīreṇa jñātavyaṃ saṃśayo 'nyathā //

dhātuvaiṣamyato rogāt timirādiprabhāvataḥ
bhayaśokādisāmarthyāt pratibhāti yato 'nyathā //

daivabhūtobhayakṣobhān mṛtyuṃ trividhalakṣaṇam
prāpyāriṣṭasamudbhūtir ato bhedena lakṣayet //

bāhyābhyantarabhedena daivakṣobho dvidheṣyate
bhūtakṣobho 'pi dvividhas tathaiveti nirūpayet //

daivasaṃkṣobhato mṛtyur ādhidaivika ucyate
daivakṣobho 'naśanādi vajrapātādilakṣaṇaḥ //

bhūtasaṃkṣobhato mṛtyur ādhibhautika ucyate
bhūtakṣobhas tu pittādi vahnitoyādyupadravaḥ //

ubhayakṣobhato mṛtyur ubhayājjo nigadyate
ubhayakṣobho vajrādi pittaśleṣmādyupadravaḥ //

ariṣṭānām anantatvān notpattir yugapan matā
kramaśo 'pi na sarveṣām api tv ekādisaṃkhyayā //

adṛṣṭvā lakṣaṇaṃ yatra mṛtyur dṛṣṭaḥ kva cid bhavet
niścetur dūṣaṇaṃ tatra na tu lakṣaṇanāstitā //

dṛṣṭvāpi lakṣaṇaṃ yatra na mṛtyur dṛśyate kva cit
abhrāntau tatra dharmādi bādhakāntarakalpanam //

niścite dūrato mṛtyau prasiddhir mahatī bhavet
yathāśakti parityāge pratīkāre ca vartanam //

sadā samāhito bhūtvā tadgataikāgramānasaḥ
bāhyāni prathamaṃ tāval lakṣaṇāny upalakṣayet //

lakṣaṇānāṃ pariccheda kālo dvividha iṣyate
niyato 'niyataś ceti vijñeyaḥ sa tu yatnataḥ //

saṃkrāntipūrṇamāsyādau prabhātādikṣaṇātmakaḥ
kālo niyata ity ukto 'niyatas tu viparyayāt //

sphuratsaṃdhi kapolaṃ syād atyarthaṃ mṛtyudarśanāt
vātaśītādisaṅgāc ca lakṣaṇīyam ataḥ pṛthak //

karkaṭo rāśir āṣāḍhaḥ puṣyas tu makaro mataḥ
karkaṭe makare cāpi jāyate mṛtyulakṣaṇam //

āṣāḍhasaṃkrāntidine madhyāhne padamātrikā
uttarābhimukhasthasya cchāyā svābhāvikī bhavet //

puṣyasaṃkrāntidivase saiva saptapadībhavet
vyabhre nabhasi madhyāhne cchāyāyāś ca nirīkṣaṇam //

pratimāsaṃ padavṛddhiḥ pratimāsaṃ padakṣayaḥ
amuṣmād anyathābhāve mṛtyuśaṅkā prajāyate //

ekaikapadavṛddhiḥ syād āṣāḍhān makarāvadheḥ
ekaikapādyahrāsaḥ syān makarāt karkaṭāvadheḥ //

āṣāḍhāt kramaśo vṛddhiḥ puṣyād dhrāsaḥ kramāt tathā
chāyāvikāram ālocya māsān maraṇam ādiśet //

kṣayakāle bhaved vṛddhir vṛddhikāle kṣayo yadi
tam eva kālam ārabhya mṛtyur māsād viniścitaḥ //

vṛddhikāle 'py ativṛddhau nānārogād upadravaḥ
kṣayakāle 'py atikṣaye mṛtyur eva na saṃśayaḥ //

āṣāḍhapuṣyayor ante pūrvaṃ karkaṭamatsyayoḥ
yāni ṣaṭ ṣaḍ dināny atra kālākālanirūpaṇam //

āṣāḍhāntadinair ebhiḥ śrāvaṇādau śubhāśubham
puṣyaśeṣadinaiś cāpi māghādiṣu śubhāśubham //

pādayos tālukāṃ viddhvā nābhau vedho yadā bhavet
ahorātratrayād ūrdhvaṃ pañcatvaṃ jāyate tadā //

pādayos tālukāṃ viddhvā yadi cakṣuś ca vidhyati
tadā māsatrayād ūrdhvaṃ gamanaṃ yamasadmani //

pādayos tālukāṃ viddhvā nāsikāṃ yadi vidhyati
tribhir dinais tadā nūnam ekākī yāti pañcatām //

kuṭiprasrāvayoḥ kāle tulyaṃ syād yadi hañchikā
tasyām eva hi velāyāṃ mṛtyur varṣeṇa tasya hi //

nāsikāgaddrikāvedhe maraṇaṃ pañcavatsaraiḥ
jihvāgrādarśane mṛtyur vāsaraiḥ syāt tribhir nṛṇām //

māsaiś caturbhir mṛtyuḥ syāt karṇāgre tīkṣṇavedhanāt
sadyo mṛtyur bhaven nūnam ūrṇāsthāne pravedhanāt //

tulyakālaṃ yadā vedhaś candrasūryagato bhavet
tadā māsād bhaven mṛtyuḥ puṇyam evārjayet tataḥ //

bhagaliṅgasamāyoge madhye śeṣe ca hañchikā
syāc cet tulyaṃ tadā māsaiḥ pañcatvaṃ yāti pañcabhiḥ //

hastayoḥ pādayoś caiva kaniṣṭhānāṃ ca saṃdhayaḥ
catvāro yasya vidhyanti tulyaṃ māsāt sa mṛtyubhāk //

hṛtkaṇṭhamadhyayor vedhas tulyakālaṃ yadā bhavet
pakṣatrayeṇa mṛtyuḥ syād yadi dharmaṃ na sevate //

tulyakālaṃ yadā vidhyet tālukānāṃ trayaṃ muhuḥ
tribhir dinais tadā mṛtyur yadi śakrasamo bhavet //

vāmākṣiputtalīcchāyāṃ yo na paśyati darpaṇe
saptāhān mriyate nūnaṃ yadi na syāt pratikriyā //

maithune sati ghaṇṭāyā nādaś cet karṇayor bhavet
tribhir māsais tadā mṛtyur yadi brahmasamo bhavet //

kṛṣṇaṃ yadi bhavec chukraṃ śuklāyāṃ pratipattithau
ṣaḍbhir māsais tadā mṛtyur lohitaṃ vyādhisūcakam //

karṇamūle bhruvor madhye mastakāgre pṛthakpṛthak
yadi vedho 'pratīkāro mṛtyuḥ sadyas tadā bhavet //

pādāṅguṣṭhaṃ samārabhya nābhiparyantago bhavet
vedhaḥ sadāho yasyāsau ṣaḍmāsān mriyate dhruvam //

pādāṅguṣṭhād dhṛdayāntaṃ yāvat kaṇṭhaṃ śiro 'thavā
māsatrayāt pakṣatrayān mṛtyur ekadināt kramāt //

nāsāgramāṃsaśaithilyān mṛtyuḥ syāt saptarātrataḥ
kapolamāṃsavicchedān mṛtyuḥ syāt pañcamāsataḥ //

cakṣurnāsikayor madhye spandanaṃ cen na dṛśyate
jñātvā pañcadinān mṛtyum ādadyād dharmasaṃvalam //

netrayos tārake mliṣṭe sahasā bhavato yadi
ṣaḍmāsābhyantare mṛtyuḥ pratikārakriyā na cet //

akasmān nāsikā vakrā karṇau bhraṣṭau svadeśataḥ
netre ca vartulībhūte saptāhān mṛtyudarśanāt //

akasmād dhṛdayaṃ nimnaṃ syāc cet pakṣāt tadā mṛtiḥ
grīvāpārśvasthayor nāḍyor vicchedād api pakṣataḥ //

akasmāt kṛṣṇarekhā syāj jihvāyā yadi madhyataḥ
dṛḍho vā dantasaṃdaṃśas tadā mṛtyur dvirātrataḥ //

karṇaśaṣkulikāpṛṣṭha nāḍīvicchedadarśanāt
tasminn eva dine mṛtyur athavā pañcavāsaraiḥ //

nakheṣu raktavarṇeṣu sahasā yady araktatā
ṣaḍbhir māsais tadā mṛtyur yadi mantrādi nācaret //

akasmāj jāyate sthūlaḥ kṛśaḥ kruddho bhayākulaḥ
yas tasya mṛtyur varṣeṇa yadi dharmaṃ na sevate //

indriyāṇi na gṛhṇanti yathāsvaṃ yasya gocarān
muhuḥ skhalati vāṇī ca muhuś ca mativibhramaḥ //

cakṣuṣī sravato nityaṃ dṛṣṭarūpe 'pi vibhramaḥ
darpaṇe salile vāpi svacchāyāṃ yo na paśyati //

rātrāv indradhanuḥ paśyed divā nakṣatramaṇḍalam
ameghe vidyutaṃ paśyet sphurantīṃ dakṣiṇāśritām //

divā chāyāpathaṃ paśyed ulkāyāḥ patanaṃ tathā
haṃsakākamayūrāṇāṃ paśyed ekatra melakam //

candradvayaṃ dvisūryaṃ vā svaśirojvalanaṃ tathā
gandharvanagaraṃ paśyed vṛkṣāgre śikhare gireḥ //

paśyet pretapiśācān a dṛśyān anyāṃś ca bhīṣaṇān
prakampate bhṛśaṃ caiva mūrchito vā bhaven muhuḥ //

chardiṃ mūtraṃ purīṣaṃ ca suvarṇarajataprabham
paśyed ekaikaśas tasya mṛtyur māsāvadher bhavet //

kaṇṭḥoṣṭhatālujihvānāṃ chedaṃ chidraṃ tanau tathā
yaḥ paśyet tasya mṛtyuḥ syāt ṣaḍmāsābhyantare dhruvam //

kaṇṭhoṣṭhatālurasanā dantā yasya pṛthakpṛthak
śuṣyanty abhīkṣṇaṃ ṣaḍmāsān maraṇaṃ tasya nirdiśet //

nakṣatracakrasaptarṣi diśāṃ rātrāv adarśanam
saptāhamṛtyor jāyeta jvālā vākasmikī tanau //

arundhatīṃ rohiṇīṃ ca dhruvaṃ chāyāpathaṃ tathā
rātrāv apaśyato 'kasmāt ṣaḍmāsān mṛtyum ādiśet //

kalaṅkarahitaṃ candraṃ sūryaṃ raśmivivarjitam
saraśmikaṃ citrabhānuṃ candraṃ cāpi saraśmikam //

rātrau sūryaṃ divā candraṃ svanetre jvalanaṃ tathā
tārāṃ merupramāṇāṃ ca samudraṃ ca nadīm iva //

nābhau hikkāṃ gude hañchāṃ varṇaṃ padmopamaṃ mukhe
galake piṭakān raktān gātre varṇavicitratām //

hṛdaye krandanaṃ sāśru prakampam atha tāluni
candrāṃśuṃ vahnisaṃsparśaṃ sūryāṃśuṃ himaśītalam //

candracchidraṃ ravicchidraṃ chidraṃ bhūmau tathāmbare
ātmanaiva hi yaḥ paśyet paśyen mṛtyuṃ sa pakṣataḥ //

mūtraśukrapurīṣāṇi tulyakālaṃ patanti cet
varṣān mṛtyur bhavet tatra bhaiṣajyādi pratikriyā //

ardhaṃ śītaṃ tathā coṣṇam ardhaṃ yasya kalevaram
saptarātrād bhaven mṛtyuḥ paralokaṃ vicintayet //

hakāraḥ śītasaṃsparśaḥ phukāro vahnisaṃnibhaḥ
yasyānubhūyate tasya daśāhād yamadarśanam //

anāmikānāṃ mūleṣu dṛṣṭayā kṛṣṇarekhayā
aṣṭādaśadinād ūrdhvaṃ mṛtyuḥ prākkarmadoṣataḥ //

yasya mastakam āruhya trivarṇo yāti vegataḥ
kṛkalāso mṛtis tasya pañcamāsād viniścitā //

śabdo na śrūyate dehād dhastābhyām apamārjitāt
sarvāṅgaśītalatvena daśāhān maraṇaṃ dhruvam //

yugapan nirgamo bāhu jaṅghayor yasya gacchataḥ
vināśo brahmasūtrasya mṛtyus tasyaikavarṣataḥ //

kardame pāṃśudeśe vā purataḥ pṛṣṭhato 'pi vā
khaṇḍaṃ pādodaye nyūnaṃ mṛtyur māsacatuṣṭayāt //

akasmāt puruṣaṃ paśyet kṛṣṇapiṅgalavarṇakam
varṣatrayātyayān mṛtyur yadi bhrāntyā na kalpitaḥ //

dvimāsamṛtyur hṛtpādau snātamātrasya śuṣyataḥ
trirātramṛtyur durgandho jāyate vikṛtākṛtiḥ //

kharārkadivase toyair āpūrya mukhakoṭaram
pratyahaṃ phūtkṛtaṃ kurvan kramāt tanmadhyasaṃsthitam //

paśyed indradhanuś citraṃ dīrghāyuḥ puruṣaḥ sadā
ṣaḍmāsāyur na tat paśyed iti karmavicitratā //

kharārkadivase paśyet puro gaganamadhyataḥ
muktāhārān ivālūnān muktāphalavibhūṣaṇān //

indranīlamaṇicchāyān keśoṇḍukasamākṛtīn
dṛśyadeśaṃ parityajya deśāntaravisarpiṇaḥ //

nāgān anekaśaḥ paśyet saṃyatān iva saṃtatam
teṣām adṛṣṭau ṣaḍmāsān maraṇaṃ parikīrtitam //

prabhāte vātha sāyāhne jyotsnāyāṃ vā ciraṃ puraḥ
vitatya bāhū svacchāyāṃ dṛṣṭvā paśyec chanair nabhaḥ //

tatrāpi dṛśyate chāyā dhavalā nararūpiṇī
śiraso 'darśanāt tasya mṛtyuḥ syād varṣamadhyataḥ //

putrabhāryāvināśaḥ syād vāmapāṇer adarśanāt
dakṣiṇādarśanāt pitṛ bhrātrādīnāṃ mahīyasām //

jānūpari sthitau bāhū kṛtvā mūrdhni tathāñjalim
rambhāphalanibhāṃ chāyāṃ lakṣayen madhyatas tayoḥ //

yadā tv ekaṃ dalaṃ tatra vikāsi parilakṣyate
tasyām eva tithau nūnaṃ ṣaḍmāsān maraṇaṃ bhavet //

sūryamārgagate vāyau lakṣaṇīyam idaṃ trayam
śrotre śirasi netre ca śabdo dhūmo dyutis tathā //

karṇau pidhāya sudṛḍhaṃ gambhīro gulgulo dhvaniḥ
na śrūyate pañcadinaṃ daśa pañcadaśāthavā //

viṃśatiṃ divasān yāvat pañcaviṃśatim eva vā
bāṇābdhiguṇanetrendu varṣair mṛtyur yathākramam //

eṣām apy antarāleṣu śodhyāḥ ṣoḍaśa vāsarāḥ
varṣasyaiva caturthāṃśaiḥ kramaśaś cābhivardhitaiḥ //

mastakopari niryāntīṃ saptāhaṃ dhūmamālikām
yo na paśyati tasya syān mṛtyur varṣatrayāvadheḥ //

svanetrayoś caturdikṣu dṛśyante 'ṅgulipīḍanāt
mārjāranetratulyāni jyotīṃṣi jhaṭitikramāt //

apīḍane 'pi taddṛṣṭau mṛtyuḥ syāc chatavāsaraiḥ
etat sāmānyato jñeyaṃ viśeṣas tv ayam ucyate //

candrasyādhas tathordhvaṃ ca karṇanāsopakaṇṭhayoḥ
naṣṭe jyotiṣi mṛtyuḥ syāt ṣaṭtrinetrendumāsataḥ //

sūrye 'pi yadi candrasya kramaḥ syāt pūrvavat tadā
digbāṇaguṇanetreṣu dineṣu maraṇaṃ bhavet //

svarūpasya viparyāsāt ṣaḍmāsān maraṇaṃ bhavet
pañcamāsād bhaven mṛtyur nāsāgrasya vināśataḥ //

bādhirye śrotrayor mṛtyuś caturmāsātyayād bhavet
svasthendriyasya patane mṛtyur māsatrayād bhavet //

bhrūmadhye jyotiṣo 'dṛṣṭau dvimāsād yamadarśanam
ekamāsātyayān mṛtyur vṛṣaṇe golakakṣayāt //

parākṣṇoḥ pratibimbasyā dṛṣṭau pakṣād vināśanam
jihvāyā aparāvṛttau daśāhān mṛtyusaṃgamaḥ //

nābher viparyayān mṛtyuḥ pañcāhād upaśliṣyati
pārśvadvayasyākṛṣṭau tu mṛtyuḥ syād vāsaratrayāt //

samastagātrastabdhatve mṛtyur ekāhiko bhavet
lalāṭasthatrirekhāṇāṃ nāśān mṛtyur ahastrayāt //

svasthasya lālājihvā cen niḥsparśā dravavarjitā
yāvat pañcadinaṃ mṛtyuḥ pañcāśaddivasais tathā //

amlāditvaṃ ca rasato nīlāditvaṃ ca varṇataḥ
vikāraḥ śukramūtrāṇāṃ ṣaḍmāsān mṛtyudarśanāt //

yugapatpañcadhāraṃ vā vāmāvartaṃ vigandhi ca
mūtraṃ yasya bhaven mṛtyus tasya ṣaḍmāsamadhyataḥ //

kṛṣṇe vā yadi vā śukle pakṣe reto 'tikṛṣṇakam
mṛtyuḥ ṣaḍmāsato no cet tenaiva syāt pratikriyā //

kṛṣṇabhāgaṃ parityajya gṛhītvā śuklabhāgakam
candre prabhañjane vāti praveśāt syāt pratikriyā //

sthiratve 'pi svadehasya tacchāyā cañcalā yadi
caturmāsād bhaven mṛtyur ity āgamavicakṣaṇāḥ //

dakṣiṇāśāgatāṃ chāyām ātmano yadi paśyati
adyaiva mṛtyur asmākam iti paśyed anityatām //

nirarthako visaṃvādī mithyetyādi prakāśanāt
svapno 'py asatyaḥ sarveṣāṃ nātaḥ śraddhā na yujyate //

devatādarśitaḥ svapnaḥ satyasvapno 'tha yo naraḥ
sa svapne pratyayaṃ kṛtvā mṛtyuliṅgāni paśyatu //

kiṃśukaṃ kovidāraṃ ca puṣpitaṃ karavīrakam
yo 'bhirohati svapnānte sa syāt ṣaḍmāsamṛtyukaḥ //

vihārayaṣṭiṃ svapnānte yo 'bhirohati mānavaḥ
vālukābhasmarāśiṃ vā maraṇaṃ tasya pūrvavat //

gardabhaṃ yaḥ samārūḍhaḥ prayāyād dakṣiṇāṃ diśam
bhūyaś ca na nivarteta tadvat tasyāpi jīvitam //

yaś cāpi vānarārūḍhaḥ prayāyād dakṣiṇāṃ diśam
tatrasthaś ca vibudhyeta mṛtyuḥ syāt tasya pūrvavat //

daṇḍaṃ vā caityayūpaṃ vā naro yas tv abhirohati
vālmīkaṃ pāṃśurāśiṃ vā ṣaḍmāsān na sa jīvati //

kālī kumārī saṃkruddhā yā tu badhnāti bandhanaiḥ
kālarātrī tu sā jñeyā saptāhān mṛtyukārikā //

kṛṣṇavastrā tu yā nārī kālī kāmayate naraṃ
karavīramālā svapne yāty asau yamamaṇḍalam //

tamo vā praviśet svapne śvabhraṃ vā cārakaṃ tathā
vṛkṣād vā prapatet svapne sa mṛtyor antike sthitaḥ //

vṛkṣaṃ tṛṇaṃ vā kāṣṭhaṃ vā viphalaṃ yas tu paśyati
suptaḥ śīrṣe śarīre vā ṣaḍmāsān na sa jīvati //

yo vānararathārūḍho gacchet pūrvāṃ diśaṃ naraḥ
pratibuddho vijānīyād rātrir eṣā mamāntimā //

śvakākagṛdhragomāyu rakṣaḥpretapiśācakaiḥ
bhakṣyate prohyate cāpi kharapotryuṣṭrasaurabhaiḥ //

ekābdavigame nūnaṃ maraṇaṃ tasya nirdiśet
svapnadṛṣṭanimittānāṃ śāntir māyopamā matiḥ //

lohadaṇḍadharaṃ kṛṣṇaṃ naraṃ kṛṣṇaparicchadam
prasuptenāgrato dṛṣṭvā trimāsān mṛtyur āpyate //

raktagandhapraliptāṅgaṃ raktamālyavibhūṣitam
tailābhyaktam atibhītaṃ muṇḍitaṃ raktavāsasam //

kharam āruhya vegena vrajantaṃ dakṣiṇāṃ diśam
ātmānam īdṛśaṃ svapne paśyet ṣaḍmāsamṛtyukaḥ //

raktamālyāni gandhāṃś ca raktāmbaram athāpi vā
yaḥ svapne labhate tasya mṛtyuḥ syād aṣṭamāsataḥ //

saṃkhyātītāni bāhyāni mṛtyuliṅgāni tāni kaḥ
ekavaktreṇa śaknoti vaktuṃ varṣaśatair api //

etāni mṛtyoḥ pratipādakāni liṅgāni bāhyāni yathoditāni
vijñāya tāni tvaritaṃ vidheyo mantrādibhir vañcana eva yatnaḥ //