મૃત્યુવઞ્ચનોપદેશ · અધ્યાય 2

ઇદાનીમ્ આન્તરં મૃત્યોર્ લક્ષણં કથ્યતે સ્ફુટમ્
તચ્ ચ વાયૂદયાજ્ જ્ઞેયં વાયુર્ ઘ્રાણાસ્યગોચરઃ ॥

બાહ્યલક્ષણમાત્રાન્ ન મૃત્યોઃ સમ્યગ્ વિનિશ્ચયઃ
યાવદ્ આધ્યાત્મિકં સમ્યગ્ લક્ષણં નૈવ નિશ્ચિતમ્ ॥

ઉભયોર્ નિશ્ચયાન્ મૃત્યુર્ નિશ્ચિતઃ સ્યાત્ પરિસ્ફુટમ્
બાહ્યે બુદ્ધિવિપર્યાસો રોગાદેર્ અપિ સંસ્કૃતેઃ ॥

પુષ્યાદિમાસસંક્રાન્તૌ પૂર્ણમાસ્યાદિપર્વસુ
સામાન્યલક્ષણં મૃત્યોર્ લક્ષયેત્ પ્રાતરાદિતઃ ॥

નિરૂપકનરો યત્ર દિને કાલં નિરૂપયેત્
તદ્ આરભ્ય દિનં મૃત્યુર્ મિતકાલાત્યયાદ્ ભવેત્ ॥

સમપ્રકૃતિયુક્તાનાં સર્વપ્રાણભૃતાં સદા
નાસિકાદક્ષિણેતરે પુટે પ્રત્યેકમ્ આશ્રિતઃ ॥

વાયુર્ વહતિ યામાર્ધં સૂર્યશીતાંશુસંજ્ઞકે
અતો વિપર્યયાત્ કલ્પ્યં મરણાદિ મનીષિભિઃ ॥

પ્રતિપદં સમારભ્ય શુક્લાં વહતિ ચન્દ્રગઃ
દિનાનિ ત્રીણિ પવનઃ તતઃ સૂર્યે દિનત્રયમ્ ॥

દિનત્રયં પુનશ્ ચન્દ્રે તતઃ સૂર્યે દિનત્રયમ્
ક્રમેણાનેન નિયમાદ્ યાવત્ પઞ્ચદશી સિતા ॥

એવં કૃષ્ણં સમારભ્ય સૂર્યે વહતિ મારુતઃ
દિનાનિ ત્રીણિ પૂર્વવદ્ યાવત્ પઞ્ચદશીતરા ॥

ક્રમસ્યાસ્ય વિપર્યાસાત્ ત્રિભિઃ પક્ષૈઃ સુનિશ્ચિતાત્
ષડ્ભિર્ માસૈર્ ભવેન્ મૃત્યુર્ ધર્મમ્ એવ સ્મરેત્ તતઃ ॥

પક્ષદ્વયવિપર્યાસાત્ સુહૃદ્બન્ધુવિપદ્ ભવેત્
એકપક્ષવિપર્યાસાદ્ દારુણવ્યાધિસંભવઃ ॥

એકદ્વિત્રિચતુઃપઞ્ચ ષડ્દિનાનિ વિપર્યયાત્
વહેદ્ વાયુર્ યદિ તદા કલ્યુદ્વેગાદિ જાયતે ॥

ત્રિમાર્ગગો ભવેદ્ વાયુઃ પ્રકૃતેઃ પરિવર્જનાત્
મધ્યાહ્નાત્ પરતો મૃત્યુઃ પ્રતીકારવિવર્જિતઃ ॥

સંક્રાન્તિરહિતો વાયુર્ ઉભયોર્ અપિ માર્ગયોઃ
વહેદ્ યસ્ય દશાહાનિ સંક્રાન્તૌ મ્રિયતે હિ સઃ ॥

વિષુવત્ક્ષણસંપ્રાપ્તૌ સ્પન્દેતે યસ્ય લોચને
તસ્ય નાશં વિજાનીયાદ્ અહોરાત્રાન્ ન સંશયઃ ॥

ઇતશ્ ચેતશ્ ચ બહુધા યસ્યાર્ધપ્રહરં વહેત્
વાયુસ્ તસ્ય વિજાનીયાત્ પૂજનં લાભમ્ એવ ચ ॥

સંક્રાન્તિપઞ્ચકં યસ્ય સમતીત્ય મુખે વહેત્
વાયુસ્ તસ્યાર્થનાશઃ સ્યાદ્ ઉદ્વેગો વા ભયાદિ વા ॥

વામનાસાપુટે વાયુઃ સંક્રાન્તીશ્ ચ ત્રયોદશ
સમતીત્ય વહેદ્ યસ્ય તસ્ય રોગાદિ જાયતે ॥

પુટદ્વયં પરિત્યજ્ય યદા વક્ત્રેણ ગચ્છતિ
તદ્ અહર્ જીવિતં તસ્ય યદિ વજ્રસમો ઽપ્ય્ અસૌ ॥

માર્ગશીર્ષસ્ય સંક્રાન્તિ કાલમ્ આરભ્ય મારુતઃ
પઞ્ચાહં ચેદ્ વહેત્ સૂર્યે મૃત્યુર્ અષ્ટાદશાબ્દતઃ ॥

અશ્વયુઙ્માસસંક્રાન્તિ કાલમ્ આરભ્ય મારુતઃ
પઞ્ચાહં ચેદ્ વહેન્ મૃત્યુર્ ભવેત્ પઞ્ચદશાબ્દતઃ ॥

શ્રાવણસ્યાપિ ચેદ્ એવં મૃત્યુર્ દ્વાદશવર્ષતઃ
જ્યેષ્ઠે ઽપિ ચેદ્ ભવેદ્ એવં મૃત્યુઃ સ્યાન્ નવવર્ષતઃ ॥

ચૈત્રમાસસ્ય સંક્રાન્તિ કાલમ્ આરભ્ય ચેદ્ વહેત્
પઞ્ચાહં મારુતો મૃત્યુઃ ષડ્ભિર્ વર્ષૈસ્ તદા ભવેત્ ॥

માઘમાસસ્ય સંક્રાન્તેઃ પઞ્ચાહં ચેદ્ વહેન્ મરુત્
વર્ષત્રયાત્યયાન્ મૃત્યુર્ ઇતિ કાલવિચક્ષણાઃ ॥

સર્વત્ર દ્વિત્રિચતુરો વાયુશ્ ચેદ્ દિવસાન્ વહેત્
અબ્દભાગૈસ્ તુ તે શોધ્યા યથાવદ્ અનુપૂર્વશઃ ॥

એવમ્ એવ વહેચ્ ચન્દ્રે વાયુશ્ ચેન્ મૃત્યુવર્જિતાઃ
વ્યાધિદુર્ભિક્ષકાન્તાર શોકરાજાદ્યુપદ્રવાઃ ॥

સામાન્યકાલસંબોધઃ સ્ફુટો ઽયમ્ ઉપદર્શિતઃ
વિશેષકાલબોધાય ગતિર્ અન્યા પ્રદર્શ્યતે ॥

સમસપ્તગતે સૂર્યે જન્મર્ક્ષે ચન્દ્રમા યદિ
કાલો ઽસૌ પૌષ્ણનામેતિ મૃત્યુનિર્ણયકારકઃ ॥

યત્ર રાશૌ નરો જાતસ્ તસ્માદ્ યઃ સપ્તમો ઽપરઃ
સમસપ્ત ઇતિ ખ્યાતસ્ તત્રાર્કઃ સમસપ્તગઃ ॥

રાશૌ તત્રૈવ ચન્દ્રશ્ ચેજ્ જન્મનક્ષત્રગો ભવેત્
પૌષ્ણઃ કાલઃ સ વિજ્ઞેયસ્ તત્ર મૃત્યોર્ નિરૂપણમ્ ॥

સર્વત્ર સૂર્યમાર્ગાન્તર્ ગતે સતતગામિનિ
કાલં નિરૂપયેદ્ વિદ્વાન્ ઇતરત્ર વિકાલકમ્ ॥

યત્ર વેલાક્ષણે વાયોર્ ગતિર્ અન્યા પ્રવર્તતે
તત્ર વેલાક્ષણે પૂર્ણે મૃત્યુર્ નાસ્ત્ય્ અત્ર સંશયઃ ॥

પૌષ્ણે કાલે વહેદ્ વાયુર્ દિનાર્ધં યદિ સૂર્યગઃ
વત્સરૈર્ મનુસંખ્યાતૈર્ લક્ષયેન્ મરણં તદા ॥

દિનમ્ એકમ્ અહોરાત્રં દિનદ્વિત્રિચતુષ્ટયમ્
વહેચ્ ચેદ્ અર્કદિક્શૈલ ષડ્વેદાબ્દૈઃ ક્રમાન્ મૃતિઃ ॥

પઞ્ચાહં ચ દશાહં ચ તથા પઞ્ચદશાહકમ્
વહેચ્ ચેત્ ત્રિદ્વ્યેકવર્ષૈર્ ભવેન્ મૃત્યુર્ યથાક્રમમ્ ॥

તથૈવ ચેદ્ વહેદ્ વાયુર્ વિંશતિં પઞ્ચવિંશતિમ્
ષડ્ભિર્ માસૈસ્ ત્રિભિશ્ ચૈવ યથાસંખ્યં ભવેન્ મૃતિઃ ॥

ષટ્સપ્તાષ્ટાવિંશતિં ચેદ્ ઊનત્રિંશદ્દિનં વહેત્
સ્યાદ્ દ્વ્યેકમાસૈઃ પક્ષેણ દિગ્દિનૈશ્ ચ ક્રમાન્ મૃતિઃ ॥

ત્રિંશત્ તુ ચૈકત્રિંશચ્ ચ દ્વાત્રિંશદ્ દિવસાન્ યદિ
પઞ્ચત્રિદ્વિદિનૈર્ મૃત્યુર્ યથાસંખ્યં ભવેત્ તદા ॥

ત્રયસ્ત્રિંશદ્દિનં યાવત્ સૂર્યે ચેદ્ વાતિ મારુતઃ
તસ્મિન્ન્ એવ દિને મૃત્યુર્ વિષ્ણોર્ અપિ ન સંશયઃ ॥

પઞ્ચાહપઞ્ચવિંશત્યોર્ અન્તરાલેષુ વાસરાઃ
નોક્તાઃ ષોડશસંખ્યા યે તેષાં શોધનમ્ ઉચ્યતે ॥

ષડ્દિનં ચેત્ ત્રિભિર્ વર્ષૈશ્ ચતુર્વિંશતિવર્જિતૈઃ
સપ્તાહં ચેત્ ત્રિભિર્ વર્ષૈઃ પૂર્વોક્તદ્વિગુણોનિતૈઃ ॥

અષ્ટાહં ચેત્ ત્રિભિર્ વર્ષૈર્ દ્વાસપ્તતિદિનોનિતૈઃ
નવાહં ચેત્ ત્રિભિર્ વર્ષૈઃ ષણ્ણવતિદિનોનિતૈઃ ॥

વહેદ્ એકાદશાહં ચેન્ મારુતઃ સૂર્યગોચરઃ
ચતુર્વિંશતિરાત્રોનાન્ મૃત્યુર્ વર્ષદ્વયાદ્ ભવેત્ ॥

દ્વાદશાહં વર્ષદ્વયાત્ પૂર્વોક્તદ્વિગુણોનિતાત્
ત્રયોદશાહં દ્વિવર્ષાદ્ દ્વાસપ્તતિદિનોનિતાત્ ॥

ચતુર્દશાહં દ્વિવર્ષાત્ ષણ્ણવતિદિનોનિતાત્
ષોડશદિનવાહેન દ્વાદશોનૈકવર્ષતઃ ॥

વહેત્ સપ્તદશાહં ચેદ્ વાયુઃ સૂર્યૈકગોચરઃ
ચતુર્વિંશત્યહન્યૂનાદ્ વર્ષાન્ મૃત્યુર્ ઉદીરિતઃ ॥

અષ્ટાદશાહં ષટ્ત્રિંશદ્ દિનન્યૂનૈકવર્ષતઃ
ઊનવિંશતિ ચેદ્ અષ્ટ ચત્વારિંશદ્દિનોનિતાત્ ॥

એકવિંશતિ ષડ્માસાત્ ષડ્વાસરવિયોજિતાત્
દ્વાવિંશતિં ચેત્ ષડ્માસૈર્ દ્વાદશાહવિવર્જિતૈઃ ॥

ત્રયોવિંશત્યહર્વાહે ઽષ્ટાદશાહવિવર્જિતાત્
ચતુર્વિંશત્યહર્વાહે ચતુઃષટ્કદિનોનિતાત્ ॥

ત્રયસ્ત્રિંશદ્દિનેષ્વ્ એવં મૃત્યુલક્ષણસંભવઃ
વાયૂદયવશાજ્ જ્ઞેયો નાત ઊર્ધ્વમ્ અસંભવાત્ ॥

આદૌ કૃત્વા દિનાર્ધં સકલદિનમ્ અથા-હર્નિશં યાવદ્ એવ તસ્માદ્ અહ્નોર્ દ્વયં ચ ત્રિદિનમ્ અથ ચતુર્-વાસરાન્ વ્યાપ્ય યાવત્
પ્રાણો નાડ્યાશ્રિતો યો વહતિ દિનપતેર્ ઉદ્ગમે સવ્યહીને તસ્મિન્ વિજ્ઞેયમ્ એતદ્ ભુવનરવિદિશો મઙ્ગલં ષટ્ ચતુષ્કમ્ ॥

પઞ્ચભ્યઃ પઞ્ચવિંશદ્દિવસગતિર્ ઇહા-રોહતે પઞ્ચવૃદ્ધ્યા તસ્માદ્ એકોત્તરેણ ત્રિગુણિતદશકં ત્ર્યુત્તરં યાવદ્ એવ
કાલે પૌષ્ણે સમાસ્ તાસ્ ત્રિનયનશશિનઃ ષટ્ત્રિયુગ્મેન્દવો યે માસાસ્ તે ઽહાનિ શેષાસ્ તિથિદિગિષુગુણ-દ્વીન્દવો જીવિતસ્ય ॥

ત્રિપુટં ચક્રમ્ આલિખ્ય સપ્તત્રિંશદ્ગૃહાન્વિતમ્
આયુષઃ પ્રાણવાયોશ્ ચ દિનાન્ય્ અઙ્કક્રમાલ્ લિખેત્ ॥

ઇત્ય્ આન્તરાણ્ય્ અપિ મયા કથિતાનિ મૃત્યોર્ લિઙ્ગાન્ય્ અરિષ્ટમ્ ઇતિ ચાપરનામકાનિ
વિજ્ઞાય તાનિ સપદિ ત્વરિતૈર્ વિધેયો ધ્યાનાદિભિર્ મરણ-વઞ્ચન એવ યત્નઃ ॥