મૃત્યુવઞ્ચનોપદેશ · અધ્યાય 1

અધિગતપરમાર્થઃ શ્રીઘનવ્યૂહ એવ પ્રતિ તુષિતજનાર્થં યો ઽભવચ્ છ્વેતકેતુઃ
તત ઇહ જગદર્થં ચાભવચ્ છાક્યકેતુઃ સ જયતુ જિતમૃત્યુર્ દર્શિતાનન્તમાયઃ ॥

અજરામરતાં પ્રાપ્તમ્ અજરામરકારકમ્
અજરામરતાપ્રાપ્ત્યૈ નત્વા સંબુદ્ધમ્ આદરાત્ ॥

દુર્બોધં મન્દબુદ્ધીનાં દુષ્કરં ચલચેતસામ્
સારિષ્ટં વઞ્ચનં મૃત્યોર્ ઉચ્યતે શાસ્ત્રસંગતમ્ ॥

સર્વથા વઞ્ચનં મૃત્યોર્ મુક્તાનામ્ એવ યુજ્યતે
અમુક્તાનાં ચ સર્વેષાં કિયત્કાલવિલમ્બનમ્ ॥

આયુરિન્દ્રિયચિત્તાનાં નિરોધો મૃત્યુલક્ષણમ્
ઉપાયૈર્ જીવિતં દીર્ઘં મૃત્યુવઞ્ચનમ્ ઉચ્યતે ॥

યાવજ્ જીવતિ સંસારે ધર્માચારી જિતેન્દ્રિયઃ
તાવત્ પુણ્યાદિસંભારં પ્રસૂતે બોધિસાધકમ્ ॥

ન વિના જીવિતાત્ સારં સંસારે કિં ચિદ્ ઈક્ષ્યતે
નાનોપાયૈર્ અતસ્ તૂર્ણં મૃત્યુવઞ્ચનમ્ આરભેત્ ॥

ન દુષ્કરં યતઃ કિં ચિદ્ ઉપાયૈર્ યુક્તિયોજિતૈઃ
મણિમન્ત્રૌષધીનાં ચ પ્રભાવઃ સર્વસંમતઃ ॥

લક્ષણાદ્ દૂરતો મૃત્યું જ્ઞાત્વા યુક્તા પ્રતિક્રિયા
મસ્તે પતતિ વજ્રાગ્નૌ સુપ્રજ્ઞો ઽપિ કરોતિ કિમ્ ॥

બાહ્યાધ્યાત્મિકભેદેન દ્વિધા મરણલક્ષણમ્
કથ્યતે જ્ઞાયતે યેન મરણં ભાવિ તત્પરૈઃ ॥

મૃત્યોર્ લક્ષણમ્ આજ્ઞાતું વાઞ્છા ચેત્ કસ્ય ચિદ્ ભવેત્
તેન સ્વસ્થશરીરેણ જ્ઞાતવ્યં સંશયો ઽન્યથા ॥

ધાતુવૈષમ્યતો રોગાત્ તિમિરાદિપ્રભાવતઃ
ભયશોકાદિસામર્થ્યાત્ પ્રતિભાતિ યતો ઽન્યથા ॥

દૈવભૂતોભયક્ષોભાન્ મૃત્યું ત્રિવિધલક્ષણમ્
પ્રાપ્યારિષ્ટસમુદ્ભૂતિર્ અતો ભેદેન લક્ષયેત્ ॥

બાહ્યાભ્યન્તરભેદેન દૈવક્ષોભો દ્વિધેષ્યતે
ભૂતક્ષોભો ઽપિ દ્વિવિધસ્ તથૈવેતિ નિરૂપયેત્ ॥

દૈવસંક્ષોભતો મૃત્યુર્ આધિદૈવિક ઉચ્યતે
દૈવક્ષોભો ઽનશનાદિ વજ્રપાતાદિલક્ષણઃ ॥

ભૂતસંક્ષોભતો મૃત્યુર્ આધિભૌતિક ઉચ્યતે
ભૂતક્ષોભસ્ તુ પિત્તાદિ વહ્નિતોયાદ્યુપદ્રવઃ ॥

ઉભયક્ષોભતો મૃત્યુર્ ઉભયાજ્જો નિગદ્યતે
ઉભયક્ષોભો વજ્રાદિ પિત્તશ્લેષ્માદ્યુપદ્રવઃ ॥

અરિષ્ટાનામ્ અનન્તત્વાન્ નોત્પત્તિર્ યુગપન્ મતા
ક્રમશો ઽપિ ન સર્વેષામ્ અપિ ત્વ્ એકાદિસંખ્યયા ॥

અદૃષ્ટ્વા લક્ષણં યત્ર મૃત્યુર્ દૃષ્ટઃ ક્વ ચિદ્ ભવેત્
નિશ્ચેતુર્ દૂષણં તત્ર ન તુ લક્ષણનાસ્તિતા ॥

દૃષ્ટ્વાપિ લક્ષણં યત્ર ન મૃત્યુર્ દૃશ્યતે ક્વ ચિત્
અભ્રાન્તૌ તત્ર ધર્માદિ બાધકાન્તરકલ્પનમ્ ॥

નિશ્ચિતે દૂરતો મૃત્યૌ પ્રસિદ્ધિર્ મહતી ભવેત્
યથાશક્તિ પરિત્યાગે પ્રતીકારે ચ વર્તનમ્ ॥

સદા સમાહિતો ભૂત્વા તદ્ગતૈકાગ્રમાનસઃ
બાહ્યાનિ પ્રથમં તાવલ્ લક્ષણાન્ય્ ઉપલક્ષયેત્ ॥

લક્ષણાનાં પરિચ્છેદ કાલો દ્વિવિધ ઇષ્યતે
નિયતો ઽનિયતશ્ ચેતિ વિજ્ઞેયઃ સ તુ યત્નતઃ ॥

સંક્રાન્તિપૂર્ણમાસ્યાદૌ પ્રભાતાદિક્ષણાત્મકઃ
કાલો નિયત ઇત્ય્ ઉક્તો ઽનિયતસ્ તુ વિપર્યયાત્ ॥

સ્ફુરત્સંધિ કપોલં સ્યાદ્ અત્યર્થં મૃત્યુદર્શનાત્
વાતશીતાદિસઙ્ગાચ્ ચ લક્ષણીયમ્ અતઃ પૃથક્ ॥

કર્કટો રાશિર્ આષાઢઃ પુષ્યસ્ તુ મકરો મતઃ
કર્કટે મકરે ચાપિ જાયતે મૃત્યુલક્ષણમ્ ॥

આષાઢસંક્રાન્તિદિને મધ્યાહ્ને પદમાત્રિકા
ઉત્તરાભિમુખસ્થસ્ય ચ્છાયા સ્વાભાવિકી ભવેત્ ॥

પુષ્યસંક્રાન્તિદિવસે સૈવ સપ્તપદીભવેત્
વ્યભ્રે નભસિ મધ્યાહ્ને ચ્છાયાયાશ્ ચ નિરીક્ષણમ્ ॥

પ્રતિમાસં પદવૃદ્ધિઃ પ્રતિમાસં પદક્ષયઃ
અમુષ્માદ્ અન્યથાભાવે મૃત્યુશઙ્કા પ્રજાયતે ॥

એકૈકપદવૃદ્ધિઃ સ્યાદ્ આષાઢાન્ મકરાવધેઃ
એકૈકપાદ્યહ્રાસઃ સ્યાન્ મકરાત્ કર્કટાવધેઃ ॥

આષાઢાત્ ક્રમશો વૃદ્ધિઃ પુષ્યાદ્ ધ્રાસઃ ક્રમાત્ તથા
છાયાવિકારમ્ આલોચ્ય માસાન્ મરણમ્ આદિશેત્ ॥

ક્ષયકાલે ભવેદ્ વૃદ્ધિર્ વૃદ્ધિકાલે ક્ષયો યદિ
તમ્ એવ કાલમ્ આરભ્ય મૃત્યુર્ માસાદ્ વિનિશ્ચિતઃ ॥

વૃદ્ધિકાલે ઽપ્ય્ અતિવૃદ્ધૌ નાનારોગાદ્ ઉપદ્રવઃ
ક્ષયકાલે ઽપ્ય્ અતિક્ષયે મૃત્યુર્ એવ ન સંશયઃ ॥

આષાઢપુષ્યયોર્ અન્તે પૂર્વં કર્કટમત્સ્યયોઃ
યાનિ ષટ્ ષડ્ દિનાન્ય્ અત્ર કાલાકાલનિરૂપણમ્ ॥

આષાઢાન્તદિનૈર્ એભિઃ શ્રાવણાદૌ શુભાશુભમ્
પુષ્યશેષદિનૈશ્ ચાપિ માઘાદિષુ શુભાશુભમ્ ॥

પાદયોસ્ તાલુકાં વિદ્ધ્વા નાભૌ વેધો યદા ભવેત્
અહોરાત્રત્રયાદ્ ઊર્ધ્વં પઞ્ચત્વં જાયતે તદા ॥

પાદયોસ્ તાલુકાં વિદ્ધ્વા યદિ ચક્ષુશ્ ચ વિધ્યતિ
તદા માસત્રયાદ્ ઊર્ધ્વં ગમનં યમસદ્મનિ ॥

પાદયોસ્ તાલુકાં વિદ્ધ્વા નાસિકાં યદિ વિધ્યતિ
ત્રિભિર્ દિનૈસ્ તદા નૂનમ્ એકાકી યાતિ પઞ્ચતામ્ ॥

કુટિપ્રસ્રાવયોઃ કાલે તુલ્યં સ્યાદ્ યદિ હઞ્છિકા
તસ્યામ્ એવ હિ વેલાયાં મૃત્યુર્ વર્ષેણ તસ્ય હિ ॥

નાસિકાગદ્દ્રિકાવેધે મરણં પઞ્ચવત્સરૈઃ
જિહ્વાગ્રાદર્શને મૃત્યુર્ વાસરૈઃ સ્યાત્ ત્રિભિર્ નૃણામ્ ॥

માસૈશ્ ચતુર્ભિર્ મૃત્યુઃ સ્યાત્ કર્ણાગ્રે તીક્ષ્ણવેધનાત્
સદ્યો મૃત્યુર્ ભવેન્ નૂનમ્ ઊર્ણાસ્થાને પ્રવેધનાત્ ॥

તુલ્યકાલં યદા વેધશ્ ચન્દ્રસૂર્યગતો ભવેત્
તદા માસાદ્ ભવેન્ મૃત્યુઃ પુણ્યમ્ એવાર્જયેત્ તતઃ ॥

ભગલિઙ્ગસમાયોગે મધ્યે શેષે ચ હઞ્છિકા
સ્યાચ્ ચેત્ તુલ્યં તદા માસૈઃ પઞ્ચત્વં યાતિ પઞ્ચભિઃ ॥

હસ્તયોઃ પાદયોશ્ ચૈવ કનિષ્ઠાનાં ચ સંધયઃ
ચત્વારો યસ્ય વિધ્યન્તિ તુલ્યં માસાત્ સ મૃત્યુભાક્ ॥

હૃત્કણ્ઠમધ્યયોર્ વેધસ્ તુલ્યકાલં યદા ભવેત્
પક્ષત્રયેણ મૃત્યુઃ સ્યાદ્ યદિ ધર્મં ન સેવતે ॥

તુલ્યકાલં યદા વિધ્યેત્ તાલુકાનાં ત્રયં મુહુઃ
ત્રિભિર્ દિનૈસ્ તદા મૃત્યુર્ યદિ શક્રસમો ભવેત્ ॥

વામાક્ષિપુત્તલીચ્છાયાં યો ન પશ્યતિ દર્પણે
સપ્તાહાન્ મ્રિયતે નૂનં યદિ ન સ્યાત્ પ્રતિક્રિયા ॥

મૈથુને સતિ ઘણ્ટાયા નાદશ્ ચેત્ કર્ણયોર્ ભવેત્
ત્રિભિર્ માસૈસ્ તદા મૃત્યુર્ યદિ બ્રહ્મસમો ભવેત્ ॥

કૃષ્ણં યદિ ભવેચ્ છુક્રં શુક્લાયાં પ્રતિપત્તિથૌ
ષડ્ભિર્ માસૈસ્ તદા મૃત્યુર્ લોહિતં વ્યાધિસૂચકમ્ ॥

કર્ણમૂલે ભ્રુવોર્ મધ્યે મસ્તકાગ્રે પૃથક્પૃથક્
યદિ વેધો ઽપ્રતીકારો મૃત્યુઃ સદ્યસ્ તદા ભવેત્ ॥

પાદાઙ્ગુષ્ઠં સમારભ્ય નાભિપર્યન્તગો ભવેત્
વેધઃ સદાહો યસ્યાસૌ ષડ્માસાન્ મ્રિયતે ધ્રુવમ્ ॥

પાદાઙ્ગુષ્ઠાદ્ ધૃદયાન્તં યાવત્ કણ્ઠં શિરો ઽથવા
માસત્રયાત્ પક્ષત્રયાન્ મૃત્યુર્ એકદિનાત્ ક્રમાત્ ॥

નાસાગ્રમાંસશૈથિલ્યાન્ મૃત્યુઃ સ્યાત્ સપ્તરાત્રતઃ
કપોલમાંસવિચ્છેદાન્ મૃત્યુઃ સ્યાત્ પઞ્ચમાસતઃ ॥

ચક્ષુર્નાસિકયોર્ મધ્યે સ્પન્દનં ચેન્ ન દૃશ્યતે
જ્ઞાત્વા પઞ્ચદિનાન્ મૃત્યુમ્ આદદ્યાદ્ ધર્મસંવલમ્ ॥

નેત્રયોસ્ તારકે મ્લિષ્ટે સહસા ભવતો યદિ
ષડ્માસાભ્યન્તરે મૃત્યુઃ પ્રતિકારક્રિયા ન ચેત્ ॥

અકસ્માન્ નાસિકા વક્રા કર્ણૌ ભ્રષ્ટૌ સ્વદેશતઃ
નેત્રે ચ વર્તુલીભૂતે સપ્તાહાન્ મૃત્યુદર્શનાત્ ॥

અકસ્માદ્ ધૃદયં નિમ્નં સ્યાચ્ ચેત્ પક્ષાત્ તદા મૃતિઃ
ગ્રીવાપાર્શ્વસ્થયોર્ નાડ્યોર્ વિચ્છેદાદ્ અપિ પક્ષતઃ ॥

અકસ્માત્ કૃષ્ણરેખા સ્યાજ્ જિહ્વાયા યદિ મધ્યતઃ
દૃઢો વા દન્તસંદંશસ્ તદા મૃત્યુર્ દ્વિરાત્રતઃ ॥

કર્ણશષ્કુલિકાપૃષ્ઠ નાડીવિચ્છેદદર્શનાત્
તસ્મિન્ન્ એવ દિને મૃત્યુર્ અથવા પઞ્ચવાસરૈઃ ॥

નખેષુ રક્તવર્ણેષુ સહસા યદ્ય્ અરક્તતા
ષડ્ભિર્ માસૈસ્ તદા મૃત્યુર્ યદિ મન્ત્રાદિ નાચરેત્ ॥

અકસ્માજ્ જાયતે સ્થૂલઃ કૃશઃ ક્રુદ્ધો ભયાકુલઃ
યસ્ તસ્ય મૃત્યુર્ વર્ષેણ યદિ ધર્મં ન સેવતે ॥

ઇન્દ્રિયાણિ ન ગૃહ્ણન્તિ યથાસ્વં યસ્ય ગોચરાન્
મુહુઃ સ્ખલતિ વાણી ચ મુહુશ્ ચ મતિવિભ્રમઃ ॥

ચક્ષુષી સ્રવતો નિત્યં દૃષ્ટરૂપે ઽપિ વિભ્રમઃ
દર્પણે સલિલે વાપિ સ્વચ્છાયાં યો ન પશ્યતિ ॥

રાત્રાવ્ ઇન્દ્રધનુઃ પશ્યેદ્ દિવા નક્ષત્રમણ્ડલમ્
અમેઘે વિદ્યુતં પશ્યેત્ સ્ફુરન્તીં દક્ષિણાશ્રિતામ્ ॥

દિવા છાયાપથં પશ્યેદ્ ઉલ્કાયાઃ પતનં તથા
હંસકાકમયૂરાણાં પશ્યેદ્ એકત્ર મેલકમ્ ॥

ચન્દ્રદ્વયં દ્વિસૂર્યં વા સ્વશિરોજ્વલનં તથા
ગન્ધર્વનગરં પશ્યેદ્ વૃક્ષાગ્રે શિખરે ગિરેઃ ॥

પશ્યેત્ પ્રેતપિશાચાન્ અ દૃશ્યાન્ અન્યાંશ્ ચ ભીષણાન્
પ્રકમ્પતે ભૃશં ચૈવ મૂર્છિતો વા ભવેન્ મુહુઃ ॥

છર્દિં મૂત્રં પુરીષં ચ સુવર્ણરજતપ્રભમ્
પશ્યેદ્ એકૈકશસ્ તસ્ય મૃત્યુર્ માસાવધેર્ ભવેત્ ॥

કણ્ટ્ઃઓષ્ઠતાલુજિહ્વાનાં છેદં છિદ્રં તનૌ તથા
યઃ પશ્યેત્ તસ્ય મૃત્યુઃ સ્યાત્ ષડ્માસાભ્યન્તરે ધ્રુવમ્ ॥

કણ્ઠોષ્ઠતાલુરસના દન્તા યસ્ય પૃથક્પૃથક્
શુષ્યન્ત્ય્ અભીક્ષ્ણં ષડ્માસાન્ મરણં તસ્ય નિર્દિશેત્ ॥

નક્ષત્રચક્રસપ્તર્ષિ દિશાં રાત્રાવ્ અદર્શનમ્
સપ્તાહમૃત્યોર્ જાયેત જ્વાલા વાકસ્મિકી તનૌ ॥

અરુન્ધતીં રોહિણીં ચ ધ્રુવં છાયાપથં તથા
રાત્રાવ્ અપશ્યતો ઽકસ્માત્ ષડ્માસાન્ મૃત્યુમ્ આદિશેત્ ॥

કલઙ્કરહિતં ચન્દ્રં સૂર્યં રશ્મિવિવર્જિતમ્
સરશ્મિકં ચિત્રભાનું ચન્દ્રં ચાપિ સરશ્મિકમ્ ॥

રાત્રૌ સૂર્યં દિવા ચન્દ્રં સ્વનેત્રે જ્વલનં તથા
તારાં મેરુપ્રમાણાં ચ સમુદ્રં ચ નદીમ્ ઇવ ॥

નાભૌ હિક્કાં ગુદે હઞ્છાં વર્ણં પદ્મોપમં મુખે
ગલકે પિટકાન્ રક્તાન્ ગાત્રે વર્ણવિચિત્રતામ્ ॥

હૃદયે ક્રન્દનં સાશ્રુ પ્રકમ્પમ્ અથ તાલુનિ
ચન્દ્રાંશું વહ્નિસંસ્પર્શં સૂર્યાંશું હિમશીતલમ્ ॥

ચન્દ્રચ્છિદ્રં રવિચ્છિદ્રં છિદ્રં ભૂમૌ તથામ્બરે
આત્મનૈવ હિ યઃ પશ્યેત્ પશ્યેન્ મૃત્યું સ પક્ષતઃ ॥

મૂત્રશુક્રપુરીષાણિ તુલ્યકાલં પતન્તિ ચેત્
વર્ષાન્ મૃત્યુર્ ભવેત્ તત્ર ભૈષજ્યાદિ પ્રતિક્રિયા ॥

અર્ધં શીતં તથા ચોષ્ણમ્ અર્ધં યસ્ય કલેવરમ્
સપ્તરાત્રાદ્ ભવેન્ મૃત્યુઃ પરલોકં વિચિન્તયેત્ ॥

હકારઃ શીતસંસ્પર્શઃ ફુકારો વહ્નિસંનિભઃ
યસ્યાનુભૂયતે તસ્ય દશાહાદ્ યમદર્શનમ્ ॥

અનામિકાનાં મૂલેષુ દૃષ્ટયા કૃષ્ણરેખયા
અષ્ટાદશદિનાદ્ ઊર્ધ્વં મૃત્યુઃ પ્રાક્કર્મદોષતઃ ॥

યસ્ય મસ્તકમ્ આરુહ્ય ત્રિવર્ણો યાતિ વેગતઃ
કૃકલાસો મૃતિસ્ તસ્ય પઞ્ચમાસાદ્ વિનિશ્ચિતા ॥

શબ્દો ન શ્રૂયતે દેહાદ્ ધસ્તાભ્યામ્ અપમાર્જિતાત્
સર્વાઙ્ગશીતલત્વેન દશાહાન્ મરણં ધ્રુવમ્ ॥

યુગપન્ નિર્ગમો બાહુ જઙ્ઘયોર્ યસ્ય ગચ્છતઃ
વિનાશો બ્રહ્મસૂત્રસ્ય મૃત્યુસ્ તસ્યૈકવર્ષતઃ ॥

કર્દમે પાંશુદેશે વા પુરતઃ પૃષ્ઠતો ઽપિ વા
ખણ્ડં પાદોદયે ન્યૂનં મૃત્યુર્ માસચતુષ્ટયાત્ ॥

અકસ્માત્ પુરુષં પશ્યેત્ કૃષ્ણપિઙ્ગલવર્ણકમ્
વર્ષત્રયાત્યયાન્ મૃત્યુર્ યદિ ભ્રાન્ત્યા ન કલ્પિતઃ ॥

દ્વિમાસમૃત્યુર્ હૃત્પાદૌ સ્નાતમાત્રસ્ય શુષ્યતઃ
ત્રિરાત્રમૃત્યુર્ દુર્ગન્ધો જાયતે વિકૃતાકૃતિઃ ॥

ખરાર્કદિવસે તોયૈર્ આપૂર્ય મુખકોટરમ્
પ્રત્યહં ફૂત્કૃતં કુર્વન્ ક્રમાત્ તન્મધ્યસંસ્થિતમ્ ॥

પશ્યેદ્ ઇન્દ્રધનુશ્ ચિત્રં દીર્ઘાયુઃ પુરુષઃ સદા
ષડ્માસાયુર્ ન તત્ પશ્યેદ્ ઇતિ કર્મવિચિત્રતા ॥

ખરાર્કદિવસે પશ્યેત્ પુરો ગગનમધ્યતઃ
મુક્તાહારાન્ ઇવાલૂનાન્ મુક્તાફલવિભૂષણાન્ ॥

ઇન્દ્રનીલમણિચ્છાયાન્ કેશોણ્ડુકસમાકૃતીન્
દૃશ્યદેશં પરિત્યજ્ય દેશાન્તરવિસર્પિણઃ ॥

નાગાન્ અનેકશઃ પશ્યેત્ સંયતાન્ ઇવ સંતતમ્
તેષામ્ અદૃષ્ટૌ ષડ્માસાન્ મરણં પરિકીર્તિતમ્ ॥

પ્રભાતે વાથ સાયાહ્ને જ્યોત્સ્નાયાં વા ચિરં પુરઃ
વિતત્ય બાહૂ સ્વચ્છાયાં દૃષ્ટ્વા પશ્યેચ્ છનૈર્ નભઃ ॥

તત્રાપિ દૃશ્યતે છાયા ધવલા નરરૂપિણી
શિરસો ઽદર્શનાત્ તસ્ય મૃત્યુઃ સ્યાદ્ વર્ષમધ્યતઃ ॥

પુત્રભાર્યાવિનાશઃ સ્યાદ્ વામપાણેર્ અદર્શનાત્
દક્ષિણાદર્શનાત્ પિતૃ ભ્રાત્રાદીનાં મહીયસામ્ ॥

જાનૂપરિ સ્થિતૌ બાહૂ કૃત્વા મૂર્ધ્નિ તથાઞ્જલિમ્
રમ્ભાફલનિભાં છાયાં લક્ષયેન્ મધ્યતસ્ તયોઃ ॥

યદા ત્વ્ એકં દલં તત્ર વિકાસિ પરિલક્ષ્યતે
તસ્યામ્ એવ તિથૌ નૂનં ષડ્માસાન્ મરણં ભવેત્ ॥

સૂર્યમાર્ગગતે વાયૌ લક્ષણીયમ્ ઇદં ત્રયમ્
શ્રોત્રે શિરસિ નેત્રે ચ શબ્દો ધૂમો દ્યુતિસ્ તથા ॥

કર્ણૌ પિધાય સુદૃઢં ગમ્ભીરો ગુલ્ગુલો ધ્વનિઃ
ન શ્રૂયતે પઞ્ચદિનં દશ પઞ્ચદશાથવા ॥

વિંશતિં દિવસાન્ યાવત્ પઞ્ચવિંશતિમ્ એવ વા
બાણાબ્ધિગુણનેત્રેન્દુ વર્ષૈર્ મૃત્યુર્ યથાક્રમમ્ ॥

એષામ્ અપ્ય્ અન્તરાલેષુ શોધ્યાઃ ષોડશ વાસરાઃ
વર્ષસ્યૈવ ચતુર્થાંશૈઃ ક્રમશશ્ ચાભિવર્ધિતૈઃ ॥

મસ્તકોપરિ નિર્યાન્તીં સપ્તાહં ધૂમમાલિકામ્
યો ન પશ્યતિ તસ્ય સ્યાન્ મૃત્યુર્ વર્ષત્રયાવધેઃ ॥

સ્વનેત્રયોશ્ ચતુર્દિક્ષુ દૃશ્યન્તે ઽઙ્ગુલિપીડનાત્
માર્જારનેત્રતુલ્યાનિ જ્યોતીંષિ ઝટિતિક્રમાત્ ॥

અપીડને ઽપિ તદ્દૃષ્ટૌ મૃત્યુઃ સ્યાચ્ છતવાસરૈઃ
એતત્ સામાન્યતો જ્ઞેયં વિશેષસ્ ત્વ્ અયમ્ ઉચ્યતે ॥

ચન્દ્રસ્યાધસ્ તથોર્ધ્વં ચ કર્ણનાસોપકણ્ઠયોઃ
નષ્ટે જ્યોતિષિ મૃત્યુઃ સ્યાત્ ષટ્ત્રિનેત્રેન્દુમાસતઃ ॥

સૂર્યે ઽપિ યદિ ચન્દ્રસ્ય ક્રમઃ સ્યાત્ પૂર્વવત્ તદા
દિગ્બાણગુણનેત્રેષુ દિનેષુ મરણં ભવેત્ ॥

સ્વરૂપસ્ય વિપર્યાસાત્ ષડ્માસાન્ મરણં ભવેત્
પઞ્ચમાસાદ્ ભવેન્ મૃત્યુર્ નાસાગ્રસ્ય વિનાશતઃ ॥

બાધિર્યે શ્રોત્રયોર્ મૃત્યુશ્ ચતુર્માસાત્યયાદ્ ભવેત્
સ્વસ્થેન્દ્રિયસ્ય પતને મૃત્યુર્ માસત્રયાદ્ ભવેત્ ॥

ભ્રૂમધ્યે જ્યોતિષો ઽદૃષ્ટૌ દ્વિમાસાદ્ યમદર્શનમ્
એકમાસાત્યયાન્ મૃત્યુર્ વૃષણે ગોલકક્ષયાત્ ॥

પરાક્ષ્ણોઃ પ્રતિબિમ્બસ્યા દૃષ્ટૌ પક્ષાદ્ વિનાશનમ્
જિહ્વાયા અપરાવૃત્તૌ દશાહાન્ મૃત્યુસંગમઃ ॥

નાભેર્ વિપર્યયાન્ મૃત્યુઃ પઞ્ચાહાદ્ ઉપશ્લિષ્યતિ
પાર્શ્વદ્વયસ્યાકૃષ્ટૌ તુ મૃત્યુઃ સ્યાદ્ વાસરત્રયાત્ ॥

સમસ્તગાત્રસ્તબ્ધત્વે મૃત્યુર્ એકાહિકો ભવેત્
લલાટસ્થત્રિરેખાણાં નાશાન્ મૃત્યુર્ અહસ્ત્રયાત્ ॥

સ્વસ્થસ્ય લાલાજિહ્વા ચેન્ નિઃસ્પર્શા દ્રવવર્જિતા
યાવત્ પઞ્ચદિનં મૃત્યુઃ પઞ્ચાશદ્દિવસૈસ્ તથા ॥

અમ્લાદિત્વં ચ રસતો નીલાદિત્વં ચ વર્ણતઃ
વિકારઃ શુક્રમૂત્રાણાં ષડ્માસાન્ મૃત્યુદર્શનાત્ ॥

યુગપત્પઞ્ચધારં વા વામાવર્તં વિગન્ધિ ચ
મૂત્રં યસ્ય ભવેન્ મૃત્યુસ્ તસ્ય ષડ્માસમધ્યતઃ ॥

કૃષ્ણે વા યદિ વા શુક્લે પક્ષે રેતો ઽતિકૃષ્ણકમ્
મૃત્યુઃ ષડ્માસતો નો ચેત્ તેનૈવ સ્યાત્ પ્રતિક્રિયા ॥

કૃષ્ણભાગં પરિત્યજ્ય ગૃહીત્વા શુક્લભાગકમ્
ચન્દ્રે પ્રભઞ્જને વાતિ પ્રવેશાત્ સ્યાત્ પ્રતિક્રિયા ॥

સ્થિરત્વે ઽપિ સ્વદેહસ્ય તચ્છાયા ચઞ્ચલા યદિ
ચતુર્માસાદ્ ભવેન્ મૃત્યુર્ ઇત્ય્ આગમવિચક્ષણાઃ ॥

દક્ષિણાશાગતાં છાયામ્ આત્મનો યદિ પશ્યતિ
અદ્યૈવ મૃત્યુર્ અસ્માકમ્ ઇતિ પશ્યેદ્ અનિત્યતામ્ ॥

નિરર્થકો વિસંવાદી મિથ્યેત્યાદિ પ્રકાશનાત્
સ્વપ્નો ઽપ્ય્ અસત્યઃ સર્વેષાં નાતઃ શ્રદ્ધા ન યુજ્યતે ॥

દેવતાદર્શિતઃ સ્વપ્નઃ સત્યસ્વપ્નો ઽથ યો નરઃ
સ સ્વપ્ને પ્રત્યયં કૃત્વા મૃત્યુલિઙ્ગાનિ પશ્યતુ ॥

કિંશુકં કોવિદારં ચ પુષ્પિતં કરવીરકમ્
યો ઽભિરોહતિ સ્વપ્નાન્તે સ સ્યાત્ ષડ્માસમૃત્યુકઃ ॥

વિહારયષ્ટિં સ્વપ્નાન્તે યો ઽભિરોહતિ માનવઃ
વાલુકાભસ્મરાશિં વા મરણં તસ્ય પૂર્વવત્ ॥

ગર્દભં યઃ સમારૂઢઃ પ્રયાયાદ્ દક્ષિણાં દિશમ્
ભૂયશ્ ચ ન નિવર્તેત તદ્વત્ તસ્યાપિ જીવિતમ્ ॥

યશ્ ચાપિ વાનરારૂઢઃ પ્રયાયાદ્ દક્ષિણાં દિશમ્
તત્રસ્થશ્ ચ વિબુધ્યેત મૃત્યુઃ સ્યાત્ તસ્ય પૂર્વવત્ ॥

દણ્ડં વા ચૈત્યયૂપં વા નરો યસ્ ત્વ્ અભિરોહતિ
વાલ્મીકં પાંશુરાશિં વા ષડ્માસાન્ ન સ જીવતિ ॥

કાલી કુમારી સંક્રુદ્ધા યા તુ બધ્નાતિ બન્ધનૈઃ
કાલરાત્રી તુ સા જ્ઞેયા સપ્તાહાન્ મૃત્યુકારિકા ॥

કૃષ્ણવસ્ત્રા તુ યા નારી કાલી કામયતે નરં
કરવીરમાલા સ્વપ્ને યાત્ય્ અસૌ યમમણ્ડલમ્ ॥

તમો વા પ્રવિશેત્ સ્વપ્ને શ્વભ્રં વા ચારકં તથા
વૃક્ષાદ્ વા પ્રપતેત્ સ્વપ્ને સ મૃત્યોર્ અન્તિકે સ્થિતઃ ॥

વૃક્ષં તૃણં વા કાષ્ઠં વા વિફલં યસ્ તુ પશ્યતિ
સુપ્તઃ શીર્ષે શરીરે વા ષડ્માસાન્ ન સ જીવતિ ॥

યો વાનરરથારૂઢો ગચ્છેત્ પૂર્વાં દિશં નરઃ
પ્રતિબુદ્ધો વિજાનીયાદ્ રાત્રિર્ એષા મમાન્તિમા ॥

શ્વકાકગૃધ્રગોમાયુ રક્ષઃપ્રેતપિશાચકૈઃ
ભક્ષ્યતે પ્રોહ્યતે ચાપિ ખરપોત્ર્યુષ્ટ્રસૌરભૈઃ ॥

એકાબ્દવિગમે નૂનં મરણં તસ્ય નિર્દિશેત્
સ્વપ્નદૃષ્ટનિમિત્તાનાં શાન્તિર્ માયોપમા મતિઃ ॥

લોહદણ્ડધરં કૃષ્ણં નરં કૃષ્ણપરિચ્છદમ્
પ્રસુપ્તેનાગ્રતો દૃષ્ટ્વા ત્રિમાસાન્ મૃત્યુર્ આપ્યતે ॥

રક્તગન્ધપ્રલિપ્તાઙ્ગં રક્તમાલ્યવિભૂષિતમ્
તૈલાભ્યક્તમ્ અતિભીતં મુણ્ડિતં રક્તવાસસમ્ ॥

ખરમ્ આરુહ્ય વેગેન વ્રજન્તં દક્ષિણાં દિશમ્
આત્માનમ્ ઈદૃશં સ્વપ્ને પશ્યેત્ ષડ્માસમૃત્યુકઃ ॥

રક્તમાલ્યાનિ ગન્ધાંશ્ ચ રક્તામ્બરમ્ અથાપિ વા
યઃ સ્વપ્ને લભતે તસ્ય મૃત્યુઃ સ્યાદ્ અષ્ટમાસતઃ ॥

સંખ્યાતીતાનિ બાહ્યાનિ મૃત્યુલિઙ્ગાનિ તાનિ કઃ
એકવક્ત્રેણ શક્નોતિ વક્તું વર્ષશતૈર્ અપિ ॥

એતાનિ મૃત્યોઃ પ્રતિપાદકાનિ લિઙ્ગાનિ બાહ્યાનિ યથોદિતાનિ
વિજ્ઞાય તાનિ ત્વરિતં વિધેયો મન્ત્રાદિભિર્ વઞ્ચન એવ યત્નઃ ॥