Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 4.15

vicārayantas tattvajñā iti te jāgatīr gatīḥ /
samaṅgāyās taṭāt tasmāt praceluś cañcalāṃśavaḥ //

kramād ākāśam ākramya nirgatyāmbudakoṭaraiḥ /
samprāpuḥ siddhamārgeṇa mandaraṃ hemakandaram //

adhityakāyāṃ tasyādrer ārdraparṇāvaguṇṭhitām /
dadarśa bhārgavaḥ śuṣkām pūrvajanmodbhavāṃ tanum //

uvāca cedaṃ he tāta tanvī tanur iyaṃ hi sā /
yā tvayā sukhasambhogaiḥ purā samabhilālitā //

iyaṃ sā mattanur yasyā mandārakusumotkaraiḥ /
racitāḥ śītalāḥ śayyā merūpavanabhūmiṣu //

iyaṃ sā mattanur mattadevastrīgaṇalālitā /
sarīsṛpamukhakṣuṇṇā paśya śete dharātale //

nandanodyānaṣaṇḍeṣu mama tanvā yayānayā /
ciraṃ vilasitaṃ seyaṃ śuṣkakaṅkālatāṃ gatā //

surāṅganāṅgasaṃsaṅgād uttuṅgānaṅgaraṅgayā Ś1,Ś3: uttuṅgā°; N17: uṅgā° /
cetovṛttyā rahitayā tanveha mama śuṣyate //

teṣu teṣu vilāseṣu tāsu tāsu daśāsu ca /
tathā tā bhāvanā baddhvā kathaṃ svastho ḥsi dehaka //

hā tano kvāvabhagnāsi tāpasaṃśoṣam āgatā /
karaṅkatām prayātāsi mām bhāvayasi durbhage //

dehenāhaṃ vilāseṣu yenaiva mudito ḥbhavam /
kaṅkalatām upagatāt tasmād eva bibhemy aham //

tārājālasamākāro yatra hāro ḥbhavat purā /
mamorasi nilīyante N17: °ya⟨t⟩[n]te paśya tatra pipīlakāḥ //

dravatkāñcanakāntena lobhaṃ nītā varāṅganāḥ /
yena madvapuṣā tena paśya kaṅkalatohyate //

paśya me N17: °śy⟨e⟩[a] vitatāsyena tāpasaṃśuṣkakṛttinā /
matkaṅkālakuvaktreṇa vitrāsyante vane mṛgāḥ //

paśyātisaṃśuṣkatayā śavodaradarī mama /
prakāśārkāṃśujālena vivekeneva śobhate //

mattanuḥ pariśuṣkeyaṃ sthitottānā vanāvanau /
vairāgyaṃ nayatīvātmatucchatvenāmbarasthitān //

śabdarūparasasparśagandhalobhavimuktayā /
nirvikalpasamādhyeva mama tanvoṣyate girau //

saṃśānte cittavetāle yām ānandakalāṃ tanuḥ /
yāti tām api rājyena jāgatena na gacchati //

paśya viśrāntasarvehaṃ vigatāśeṣakautukam /
nirastakalpanājālaṃ sukhaṃ śete kalevaram //

cittamarkaṭasaṃrambhasaṅkṣubdhaḥ kāyapādapaḥ /
tathā vegena calati yathā mūlāni kṛntati //

cittānarthavimukto ḥsau gajābhraharivibhramam /
nāyam paśyati me dehaḥ parānanda iva sthitaḥ //

sarvāśājvarasammohamihikāśaradāgamam /
acittatvaṃ N17: aci⟨n⟩[t]ta° vinā nānyac chreyaḥ paśyāmi jantuṣu //

ta eva sukhasambhogasīmāntaṃ samupāgatāḥ /
mahādhiyaḥ śāntadhiyo ye yātā vimanaskatām //

sarvaduḥkhadaśāmuktāṃ saṃśāntāṃ vigatajvarām /
diṣṭyā paśyāmy amananāṃ vane tanum imām aham //

bhagavan sarvadharmajña bhārgaveṇa tadā kila /
subahūny upabhuktāni śarīrāṇi punaḥ punaḥ //

bhṛguṇotpādite kāye tat tasmiṃs tasya kim mune /
mahān atiśayo jātaḥ paridevanam eva vā //

śukrasya kalanā rāma yāsau jīvadaśāṃ gatā /
karmātmikā samutpannā bhṛgor N17: °go[r] bhārgavarūpiṇī //

sā hīdamprathamatvena sametya paramāt padāt /
bhūtākāśapadam prāpya vātavyāvalitā satī //

prāṇāpānapravāheṇa praviśya hṛdayam bhṛgoḥ /
krameṇa vīryatām etya sampannauśanasī tanuḥ //

vihitabrāhmasaṃskārā tataḥ sā pitur agragā /
kālena mahatā prāptā śuṣkakaṅkālarūpatām //

idamprathamam N17: °ma⟨ṃ⟩m āyātā yadā sā brahmaṇas Ś1,Ś3: brahma°; N17: brāhma° tanuḥ /
atas tām prati śukreṇa tadā tat paridevitam //

vītarāgo ḥpy aniccho ḥpi samaṅgāviprarūpavān /
svāṃ śuśoca tanuṃ śukraḥ svabhāvo hy eṣa dehajaḥ //

kiṃ tu pradarśitaṃ tena śokavyājena dhīmatām /
vairāgyapratipattyai tat N17: ta[t] pṛthaktvaṃ dehadehinoḥ //

jñasyājñasya ca dehasya yāvajjīvam ayaṃ kramaḥ /
lokavad vyavahāro yat saktyāsaktyātha vā sadā //

ye parijñātagatayo ye cājñāḥ paśudharmiṇaḥ /
lokasaṃvyavahāreṣu te sthitā vanajālavat //

vyavahārī yathaivājñas tathaiva kila paṇḍitaḥ /
vāsanāmātrabhedo ḥtra kāraṇam bandhamokṣayoḥ //

yāvac charīraṃ tāvad dhi duḥkhe duḥkhaṃ sukhe sukham /
asaṃsaktadhiyo dhīrā darśayanty aprabuddhavat //

sukheṣu sukhitā Ś1,Ś3: sukhi°; N17: sukha° nityaṃ duḥkhitā duḥkhavṛttiṣu /
mahātmāno hi dṛśyante nūnam antas tu śītalāḥ //

stambhasya N17: [s]tambha° pratibimbāni kṣubhyanti na vapuḥ sthiram /
jñasya karmendriyāṇy eva kṣubhyanti na manaḥ sthiram //

calācalatayā tajjño N17: ta[j]jño lokavṛttiṣu tiṣṭhati /
adhaḥsthitir N17: adha[ḥ]° iva svaccham pratibimbeṣu Ś1: svaccham pra°; Ś3,N17: svacchapra° bhāskaraḥ //

santyaktalokakarmāpi baddha evāprabuddhadhīḥ /
atyaktamohalīlo ḥpi mukta eva prabuddhadhīḥ //

muktabuddhīndriyo mukto baddhakarmendriyo ḥpi hi /
baddhabuddhīndriyo N17: b⟨u⟩[a]ddhabuddhī° baddho muktakarmendriyo ḥpi hi //

sukhaduḥkhadṛśor loke bandhamokṣadṛśos tathā /
hetur buddhīndriyāṇy eva tejāṃsīva prakāśane //

bahir lokocitācāras tv antar ācāravarjitaḥ /
samo ḥsann iva tiṣṭha tvaṃ saṃśāntasakalaiṣaṇaḥ //

sarvaiṣaṇāvimuktena svātmanātmani tiṣṭhatā /
kuru karmāṇi kāryāṇi nūnaṃ sāmanasi sthitiḥ //

ādhivyādhimahāvarte garte saṃsāravartmani /
mamatogrāndhakūpe ḥsmin mā patātapadāyini //

na tvam bhāveṣu no bhāvās tvayi tāmarasekṣaṇa /
śuddhabuddhasvabhāvas tvam ātmasaṃsthaḥ sthiro bhava //

vyapagatamamatāmahāndhakāram padam amalaṃ vigataiṣaṇaṃ sametya /
prabhavasi yadi cetaso mahātmaṃs tad atidhiye mahate sate namas te //