મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 4.15

વિચારયન્તસ્ તત્ત્વજ્ઞા ઇતિ તે જાગતીર્ ગતીઃ ।
સમઙ્ગાયાસ્ તટાત્ તસ્માત્ પ્રચેલુશ્ ચઞ્ચલાંશવઃ ॥

ક્રમાદ્ આકાશમ્ આક્રમ્ય નિર્ગત્યામ્બુદકોટરૈઃ ।
સમ્પ્રાપુઃ સિદ્ધમાર્ગેણ મન્દરં હેમકન્દરમ્ ॥

અધિત્યકાયાં તસ્યાદ્રેર્ આર્દ્રપર્ણાવગુણ્ઠિતામ્ ।
દદર્શ ભાર્ગવઃ શુષ્કામ્ પૂર્વજન્મોદ્ભવાં તનુમ્ ॥

ઉવાચ ચેદં હે તાત તન્વી તનુર્ ઇયં હિ સા ।
યા ત્વયા સુખસમ્ભોગૈઃ પુરા સમભિલાલિતા ॥

ઇયં સા મત્તનુર્ યસ્યા મન્દારકુસુમોત્કરૈઃ ।
રચિતાઃ શીતલાઃ શય્યા મેરૂપવનભૂમિષુ ॥

ઇયં સા મત્તનુર્ મત્તદેવસ્ત્રીગણલાલિતા ।
સરીસૃપમુખક્ષુણ્ણા પશ્ય શેતે ધરાતલે ॥

નન્દનોદ્યાનષણ્ડેષુ મમ તન્વા યયાનયા ।
ચિરં વિલસિતં સેયં શુષ્કકઙ્કાલતાં ગતા ॥

સુરાઙ્ગનાઙ્ગસંસઙ્ગાદ્ ઉત્તુઙ્ગાનઙ્ગરઙ્ગયા શ્1,શ્3: ઉત્તુઙ્ગા°; ન્17: ઉઙ્ગા° ।
ચેતોવૃત્ત્યા રહિતયા તન્વેહ મમ શુષ્યતે ॥

તેષુ તેષુ વિલાસેષુ તાસુ તાસુ દશાસુ ચ ।
તથા તા ભાવના બદ્ધ્વા કથં સ્વસ્થો ઃસિ દેહક ॥

હા તનો ક્વાવભગ્નાસિ તાપસંશોષમ્ આગતા ।
કરઙ્કતામ્ પ્રયાતાસિ મામ્ ભાવયસિ દુર્ભગે ॥

દેહેનાહં વિલાસેષુ યેનૈવ મુદિતો ઃભવમ્ ।
કઙ્કલતામ્ ઉપગતાત્ તસ્માદ્ એવ બિભેમ્ય્ અહમ્ ॥

તારાજાલસમાકારો યત્ર હારો ઃભવત્ પુરા ।
મમોરસિ નિલીયન્તે ન્17: °ય⟨ત્⟩[ન્]તે પશ્ય તત્ર પિપીલકાઃ ॥

દ્રવત્કાઞ્ચનકાન્તેન લોભં નીતા વરાઙ્ગનાઃ ।
યેન મદ્વપુષા તેન પશ્ય કઙ્કલતોહ્યતે ॥

પશ્ય મે ન્17: °શ્ય્⟨એ⟩[અ] વિતતાસ્યેન તાપસંશુષ્કકૃત્તિના ।
મત્કઙ્કાલકુવક્ત્રેણ વિત્રાસ્યન્તે વને મૃગાઃ ॥

પશ્યાતિસંશુષ્કતયા શવોદરદરી મમ ।
પ્રકાશાર્કાંશુજાલેન વિવેકેનેવ શોભતે ॥

મત્તનુઃ પરિશુષ્કેયં સ્થિતોત્તાના વનાવનૌ ।
વૈરાગ્યં નયતીવાત્મતુચ્છત્વેનામ્બરસ્થિતાન્ ॥

શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધલોભવિમુક્તયા ।
નિર્વિકલ્પસમાધ્યેવ મમ તન્વોષ્યતે ગિરૌ ॥

સંશાન્તે ચિત્તવેતાલે યામ્ આનન્દકલાં તનુઃ ।
યાતિ તામ્ અપિ રાજ્યેન જાગતેન ન ગચ્છતિ ॥

પશ્ય વિશ્રાન્તસર્વેહં વિગતાશેષકૌતુકમ્ ।
નિરસ્તકલ્પનાજાલં સુખં શેતે કલેવરમ્ ॥

ચિત્તમર્કટસંરમ્ભસઙ્ક્ષુબ્ધઃ કાયપાદપઃ ।
તથા વેગેન ચલતિ યથા મૂલાનિ કૃન્તતિ ॥

ચિત્તાનર્થવિમુક્તો ઃસૌ ગજાભ્રહરિવિભ્રમમ્ ।
નાયમ્ પશ્યતિ મે દેહઃ પરાનન્દ ઇવ સ્થિતઃ ॥

સર્વાશાજ્વરસમ્મોહમિહિકાશરદાગમમ્ ।
અચિત્તત્વં ન્17: અચિ⟨ન્⟩[ત્]ત° વિના નાન્યચ્ છ્રેયઃ પશ્યામિ જન્તુષુ ॥

ત એવ સુખસમ્ભોગસીમાન્તં સમુપાગતાઃ ।
મહાધિયઃ શાન્તધિયો યે યાતા વિમનસ્કતામ્ ॥

સર્વદુઃખદશામુક્તાં સંશાન્તાં વિગતજ્વરામ્ ।
દિષ્ટ્યા પશ્યામ્ય્ અમનનાં વને તનુમ્ ઇમામ્ અહમ્ ॥

ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ ભાર્ગવેણ તદા કિલ ।
સુબહૂન્ય્ ઉપભુક્તાનિ શરીરાણિ પુનઃ પુનઃ ॥

ભૃગુણોત્પાદિતે કાયે તત્ તસ્મિંસ્ તસ્ય કિમ્ મુને ।
મહાન્ અતિશયો જાતઃ પરિદેવનમ્ એવ વા ॥

શુક્રસ્ય કલના રામ યાસૌ જીવદશાં ગતા ।
કર્માત્મિકા સમુત્પન્ના ભૃગોર્ ન્17: °ગો[ર્] ભાર્ગવરૂપિણી ॥

સા હીદમ્પ્રથમત્વેન સમેત્ય પરમાત્ પદાત્ ।
ભૂતાકાશપદમ્ પ્રાપ્ય વાતવ્યાવલિતા સતી ॥

પ્રાણાપાનપ્રવાહેણ પ્રવિશ્ય હૃદયમ્ ભૃગોઃ ।
ક્રમેણ વીર્યતામ્ એત્ય સમ્પન્નૌશનસી તનુઃ ॥

વિહિતબ્રાહ્મસંસ્કારા તતઃ સા પિતુર્ અગ્રગા ।
કાલેન મહતા પ્રાપ્તા શુષ્કકઙ્કાલરૂપતામ્ ॥

ઇદમ્પ્રથમમ્ ન્17: °મ⟨ં⟩મ્ આયાતા યદા સા બ્રહ્મણસ્ શ્1,શ્3: બ્રહ્મ°; ન્17: બ્રાહ્મ° તનુઃ ।
અતસ્ તામ્ પ્રતિ શુક્રેણ તદા તત્ પરિદેવિતમ્ ॥

વીતરાગો ઃપ્ય્ અનિચ્છો ઃપિ સમઙ્ગાવિપ્રરૂપવાન્ ।
સ્વાં શુશોચ તનું શુક્રઃ સ્વભાવો હ્ય્ એષ દેહજઃ ॥

કિં તુ પ્રદર્શિતં તેન શોકવ્યાજેન ધીમતામ્ ।
વૈરાગ્યપ્રતિપત્ત્યૈ તત્ ન્17: ત[ત્] પૃથક્ત્વં દેહદેહિનોઃ ॥

જ્ઞસ્યાજ્ઞસ્ય ચ દેહસ્ય યાવજ્જીવમ્ અયં ક્રમઃ ।
લોકવદ્ વ્યવહારો યત્ સક્ત્યાસક્ત્યાથ વા સદા ॥

યે પરિજ્ઞાતગતયો યે ચાજ્ઞાઃ પશુધર્મિણઃ ।
લોકસંવ્યવહારેષુ તે સ્થિતા વનજાલવત્ ॥

વ્યવહારી યથૈવાજ્ઞસ્ તથૈવ કિલ પણ્ડિતઃ ।
વાસનામાત્રભેદો ઃત્ર કારણમ્ બન્ધમોક્ષયોઃ ॥

યાવચ્ છરીરં તાવદ્ ધિ દુઃખે દુઃખં સુખે સુખમ્ ।
અસંસક્તધિયો ધીરા દર્શયન્ત્ય્ અપ્રબુદ્ધવત્ ॥

સુખેષુ સુખિતા શ્1,શ્3: સુખિ°; ન્17: સુખ° નિત્યં દુઃખિતા દુઃખવૃત્તિષુ ।
મહાત્માનો હિ દૃશ્યન્તે નૂનમ્ અન્તસ્ તુ શીતલાઃ ॥

સ્તમ્ભસ્ય ન્17: [સ્]તમ્ભ° પ્રતિબિમ્બાનિ ક્ષુભ્યન્તિ ન વપુઃ સ્થિરમ્ ।
જ્ઞસ્ય કર્મેન્દ્રિયાણ્ય્ એવ ક્ષુભ્યન્તિ ન મનઃ સ્થિરમ્ ॥

ચલાચલતયા તજ્જ્ઞો ન્17: ત[જ્]જ્ઞો લોકવૃત્તિષુ તિષ્ઠતિ ।
અધઃસ્થિતિર્ ન્17: અધ[ઃ]° ઇવ સ્વચ્છમ્ પ્રતિબિમ્બેષુ શ્1: સ્વચ્છમ્ પ્ર°; શ્3,ન્17: સ્વચ્છપ્ર° ભાસ્કરઃ ॥

સન્ત્યક્તલોકકર્માપિ બદ્ધ એવાપ્રબુદ્ધધીઃ ।
અત્યક્તમોહલીલો ઃપિ મુક્ત એવ પ્રબુદ્ધધીઃ ॥

મુક્તબુદ્ધીન્દ્રિયો મુક્તો બદ્ધકર્મેન્દ્રિયો ઃપિ હિ ।
બદ્ધબુદ્ધીન્દ્રિયો ન્17: બ્⟨ઉ⟩[અ]દ્ધબુદ્ધી° બદ્ધો મુક્તકર્મેન્દ્રિયો ઃપિ હિ ॥

સુખદુઃખદૃશોર્ લોકે બન્ધમોક્ષદૃશોસ્ તથા ।
હેતુર્ બુદ્ધીન્દ્રિયાણ્ય્ એવ તેજાંસીવ પ્રકાશને ॥

બહિર્ લોકોચિતાચારસ્ ત્વ્ અન્તર્ આચારવર્જિતઃ ।
સમો ઃસન્ન્ ઇવ તિષ્ઠ ત્વં સંશાન્તસકલૈષણઃ ॥

સર્વૈષણાવિમુક્તેન સ્વાત્મનાત્મનિ તિષ્ઠતા ।
કુરુ કર્માણિ કાર્યાણિ નૂનં સામનસિ સ્થિતિઃ ॥

આધિવ્યાધિમહાવર્તે ગર્તે સંસારવર્ત્મનિ ।
મમતોગ્રાન્ધકૂપે ઃસ્મિન્ મા પતાતપદાયિનિ ॥

ન ત્વમ્ ભાવેષુ નો ભાવાસ્ ત્વયિ તામરસેક્ષણ ।
શુદ્ધબુદ્ધસ્વભાવસ્ ત્વમ્ આત્મસંસ્થઃ સ્થિરો ભવ ॥

વ્યપગતમમતામહાન્ધકારમ્ પદમ્ અમલં વિગતૈષણં સમેત્ય ।
પ્રભવસિ યદિ ચેતસો મહાત્મંસ્ તદ્ અતિધિયે મહતે સતે નમસ્ તે ॥