મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 4.11

અદ્યોદ્દામતરઙ્ગૌઘઝાઙ્કારરણિતાનિલે ।
તીરે વરતરઙ્ગિણ્યાઃ તપસ્ તપતિ તે સુતઃ ॥

જટાવાન્ અક્ષવલયી ન્17: (એ)અક્ષ° જિતસર્વેન્દ્રિયભ્રમઃ ।
તત્ર વર્ષશતાન્ય્ અષ્ટૌ સંસ્થિતસ્ તપસિ સ્થિરે ॥

યદીચ્છસિ મુને દ્રષ્ટું તં સ્વપુત્રમનોભ્રમમ્ ।
તત્ સમુન્મીલ્ય વિજ્ઞાનનેત્રમ્ આશુ વિલોકય ॥

ઇત્ય્ ઉક્તે જગદીશેન ન્17: °ગદ્⟨એ⟩[ઈ]શે° કાલેન સમદૃષ્ટિના ।
મુનિઃ સઞ્ચિન્તયામ્ આસ જ્ઞાનાક્ષ્ણા તનયેહિતમ્ ॥

દદર્શ ચ મુહૂર્તેન પ્રતિભાસવશાદ્ ન્17: (પ્રતિ)પ્રતિ° અસૌ ।
પુત્રોદન્તમ્ અશેષેણ બુદ્ધિદર્પણબિમ્બિતમ્ ॥

પુનર્ મન્દરસાનુસ્થાં કાલે કાલાગ્રસંસ્થિતામ્ ।
સમઙ્ગાયાસ્ તટાદ્ એત્ય વિવેશ સ્વતનુમ્ ભૃગુઃ ॥

વિસ્મયસ્મેરયા દૃષ્ટ્યા કાલમ્ આલોક્ય કાન્તયા ।
વીતરાગમ્ ન્17: વ્⟨એ⟩[ઈ]ત° ઉવાચેદં વીતરાગો મુનિર્ વચઃ ॥

ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ બાલા વયમ્ અનાબિલા ।
ત્વાદૃશામ્ એવ ધીર્ દેવ ત્રિકાલામલદર્શિની ॥

નાનાકારં વિકારાઢ્યા સત્યેવાસત્યરૂપિણી ।
વિભ્રમં જનયત્ય્ એષા ધીરસ્યાપિ જગદ્ગતિઃ ॥

ત્વમ્ એવ દેવ જાનાસિ ત્વદભ્યન્તરવર્તિ યત્ ।
રૂપમ્ અસ્યા મનોવૃત્તેર્ ઇન્દ્રજાલવિધાયકમ્ ॥

મત્પુત્રસ્યાસ્ય ભગવન્ મૃત્યુઃ કિલ ન વિદ્યતે ।
તેનેમમ્ મૃતમ્ આલોક્ય જાતઃ સમ્ભ્રમવાન્ ન્17: °વાન્(ન્) અહમ્ ॥

અક્ષીણજીવિતમ્ પુત્રં કાલો મે નીતવાન્ ઇતિ ।
નિયતેર્ વશતો દેવ ત્વચ્છાપેચ્છા મમોદિતા ॥

ન તુ વિજ્ઞાતસંસારગતયો વયમ્ આપદમ્ ।
સમ્પદં વાપિ ગચ્છામો હર્ષામર્ષવશં કિલ ॥

અયુક્તકારિણિ ક્રોધઃ પ્રસાદો યુક્તકારિણિ ।
કર્તવ્ય ઇતિ રૂઢેયં સાંસારી ભગવન્ સ્થિતિઃ ॥

ઇદં કાર્યમ્ ઇદં નેતિ યાવજ્જીવં જગત્ક્રમઃ ।
યાવદ્ અગ્નિઃ સ્થિતા તાવદ્ ઔષ્ણ્યદાહાદિદૃષ્ટયઃ ॥

ઇદં કાર્યમ્ ઇદં નેતિ હેયા યસ્ય જગત્સ્થિતિઃ ન્17: °ગ*ત્*સ્થિ° ।
તસ્યૈતત્સમ્પરિત્યાગો હેય એવ જગદ્ગુરો ન્17: °ગુરો⟨ઃ⟩ ॥

કેવલં તાનયીં ચિન્તામ્ અનાલોક્ય યદા વયમ્ ।
ભગવન્ ભવતે ક્ષુબ્ધા યાતાઃ સ્મસ્ ન્17: યાતા[ઃ] સ્મ[સ્] તેન વાચ્યતામ્ ॥

ત્વયેદાનીમ્ અહં દેવ સ્મારિતસ્ તનયેહિતમ્ ।
સમઙ્ગાયાસ્ તટે તેન દૃષ્ટો ઃયં તનયો મયા ॥

મન્યે જગતિ ભૂતાનાં દ્વે શરીરે ન ન્17: °રે(ણ) *ન* સર્વગ ।
મન એવ શરીરં હિ યેનેદમ્ ભાવ્યતે ન્17: °વ્(ઇ)*ય*તે જગત્ ॥

સમ્યગ્ ઉક્તં ત્વયા બ્રહ્મઞ્ શરીરમ્ મન એવ નઃ ।
કરોતિ દેહં સઙ્કલ્પ્ય કુમ્ભકારો ઘટં યથા ॥

કરોત્ય્ અકૃતમ્ આકારં કૃતં નાશયતિ ક્ષણાત્ ।
સઙ્કલ્પેન મનો મોહાદ્ બાલો વેતાલકં યથા ॥

તથા ચ સમ્ભ્રમે સ્વપ્નમિથ્યાજ્ઞાનાદિભાસ્વરાઃ ।
ગન્ધર્વનગરાકારા દૃષ્ટા મનસિ શક્તયઃ ॥

સ્થૂલદૃષ્ટિદૃશં ન્17: °દૃશ્⟨ય્⟩અં ત્વ્ એતામ્ અવલમ્બ્ય મહામુને ન્17: °મુને⟨ઃ⟩ ।
પુંસો મનઃ શરીરં ચ કાયૌ દ્વાવ્ શ્1,શ્3: કાયૌ દ્વાવ્; ન્17: કાયો દ્વા ઇતિ કથ્યતે ॥

મનોમનનનિર્માણમાત્રમ્ એતજ્ જગત્ત્રયમ્ ।
ન સન્ નાસદ્ ઇવ સ્ફારમ્ ન્17: ⟨અ⟩[ઇ]વ(-)*સ્ફા*રમ્ ઉદિતં નેતરન્ મુને ન્17: મુને⟨ઃ⟩ ॥

ચિત્તદેહાઙ્ગલતયા ભેદવાસનયેદ્ધયા ।
દ્વિચન્દ્રત્વમ્ ઇવાજ્ઞાનાન્ નાનાતેયં સમુત્થિતા ॥

ભેદવાસનયા બહ્વ્યા પદાર્થનિચયમ્ મનઃ ।
ભિન્નમ્ પશ્યતિ સર્વત્ર ઘટાવટપટાદિકમ્ ॥

કૃશો ઃતિદુઃખી મૂઢો ઃહમ્ એતાશ્ ચાન્યાશ્ ચ ભાવનાઃ ।
ભાવયત્ સ્વવિકલ્પોત્થા યાતિ સંસારતામ્ મનઃ ॥

મનનં કૃત્રિમં રૂપમ્ મમૈતન્ ન પતામ્ય્ અહમ્ ।
ઇતિ તત્ત્યાગતઃ શાન્તં ચેતો બ્રહ્મ સનાતનમ્ ॥

યથા પ્રવિતતે ઃમ્બોધૌ તતે ઃનેકતરઙ્ગિણિ ।
સોમ્યસ્પન્દમયાનેકકલ્લોલાવલિશાલિનિ ન્17: °કલ્[લ્]ઓલા° ॥

વાર્યાત્મનિ સમે સ્વચ્છે શુદ્ધે ન્17: શુદ્ધ્⟨અ⟩[એ], વ્ગ્લ્. 43બ્. સ્વાદુનિ શીતલે ।
અવિનાશિનિ વિસ્તીર્ણે મહામહિમનિ ન્17: °હિમ્(ઇ)અનિ સ્ફુટે ॥

ત્ર્યશ્રસ્ તરઙ્ગઃ ન્17: °રઙ્ગ[ઃ] સ્વં રૂપમ્ ભાવયન્ સ સ્વભાવતઃ ।
ત્ર્યશ્રો ઃસ્મીતિ વિકલ્પેન ન્17: *વિ*કલ્પે*ન* કરોતિ સ્વેન કલ્પનામ્ ॥

ભ્રશ્યંશ્ ચૈવ પરિભ્રષ્ટરૂપો ઃસ્મીતિ તલાતલમ્ ।
ભાવયન્ ભૂતલં યાતિ તાદૃગ્ભાવનયા તયા ॥

ઉત્થિતં ચ બલાદ્ ઊર્ધ્વમ્ ઉત્થિતો ઃસ્મીતિ ભાવિતઃ ।
તૈસ્ તૈર્ વિકલ્પૈસ્ તદ્ભાવં વિકલ્પયતિ ન્17: (વિક)વિકલ્પ° સાભિધમ્ ॥

સસૂર્યપ્રતિબિમ્બસ્ તુ પ્રકાશો ઃસ્મીતિ ભાવિતઃ ।
સરજઃપુઞ્જપાતસ્ તુ મલિનો ઃસ્મીતિ ભાવિતઃ ॥

સરત્નરશ્મિજાલસ્ તુ શોભતે દીપ્તયા શ્રિયા ।
તુષારભરવિદ્ધસ્ તુ શીતલો ઃસ્મીતિ વિન્દતિ ॥

સતટાચલદાવાગ્નિપ્રતિબિમ્બોજ્જ્વલદ્વપુઃ ।
બિભેતિ વત દગ્ધો ઃસ્મીત્ય્ આત્તમીનશ્ ચ કમ્પતે ॥

પ્રતિબિમ્બિતવેલાદ્રિતટપક્ષિવનદ્રુમઃ ।
મહાન્ આરમ્ભસંરમ્ભસંયુતો ઃસ્મીતિ રાજતે ॥

વિમલોલ્લસનોત્પન્નધ્વસ્તલોલશરીરકઃ ।
ખણ્ડશઃ પરિયાતો ઃસ્મીત્ય્ આત્તાક્રન્દ ન્17: આ⟨*ર્*⟩[ત્]તા° ઇવારવી ॥

ન ચોર્મયસ્ તે જલધેર્ વ્યતિરિક્તાઃ પયોરસાત્ ।
ન ચૈકં રૂપમ્ એતેષાં કિઞ્ચિત્ સન્ન્ અપ્ય્ શ્1, ન્17: સન્ન્ અપ્ય્; શ્3: સન્ ન્*આ*પ્ય્; ન્।એદ્: સન્ નાપ્ય્ અસન્મયમ્ ॥

ન ચ તે ન્યૂનદૈર્ઘ્યાદ્યા ગુણાસ્ તેષુ ચ તેષુ ચ ।
નોર્મયઃ સંસ્થિતા અબ્ધૌ ન ચ તત્ર શ્1,શ્3: તત્ર; ન્17: તવ ન સંસ્થિતાઃ ॥

કેવલં સ્વસ્વભાવસ્થસઙ્કલ્પવિકલીકૃતાઃ ।
નષ્ટાનષ્ટાઃ પુનર્ જાતા જાતાજાતાઃ ન્17: જાતા⟨ઃ⟩ જાતાઃ પુનઃ ક્ષતાઃ ॥

પરસ્પરપરામર્શાન્ નાનાતામ્ ઉપયાન્ત્ય્ અલમ્ ।
એકરૂપામ્બુસામાન્યમયા એવ નિરામયાઃ ॥

તથૈવાસ્મિન્ પ્રવિતતે સિતે શુદ્ધે નિરામયે ।
બ્રહ્મમાત્રૈકવપુષિ બ્રહ્મણિ સ્ફારરૂપિણિ ન્17: (કુલકમ્) ॥

સર્વશક્તાવ્ અનાદ્યન્તે પૃથગ્વદ્ અપૃથક્કૃતાઃ ।
સંસ્થિતાઃ શક્તયશ્ ચિત્રા વિચિત્રાચારચઞ્ચલાઃ ॥

નાનાશક્તિ હિ નાનાત્વમ્ એતિ સ્વવપુષિ સ્થિતમ્ ।
બૃંહિતમ્ બ્રહ્મણિ બ્રહ્મ પયસીવોર્મિમણ્ડલમ્ ॥

નાનારૂપકરૂપત્વાદ્ વૈરૂપ્યશતકારિણી ।
નિયતિર્ નિયતાકારા પદાર્થમ્ અધિતિષ્ઠતિ ન્17: *નાનારૂપક° → °તિષ્ઠતિ* ॥

જડા જાડ્યમ્ ઉપાદત્તે ચિત્ત્વમ્ આયાતિ ચિન્મયી ન્17: °મય્⟨એ⟩[ઈ] ।
વાસનારૂપિણી શક્તિઃ સ્વસ્વરૂપસ્થિતાત્મનઃ ॥

બ્રહ્મૈવાનઘ તેનેદં સ્ફારાકારં વિજૃમ્ભતે ।
નાનારૂપૈઃ પરિસ્પન્દૈઃ પરિપૂર્ણ ઇવાર્ણવઃ ॥

નાનાતાં સ્વયમ્ આદત્તે નાનાકારવિહારતઃ ।
આત્મૈવાત્મન્ય્ આત્મનૈવ સમુદ્રામ્ભ ઇવામ્ભસિ ॥

વ્યતિરિક્તા ન પયસો વિચિત્રા વીચયો યથા ।
વ્યતિરિક્તા ન સર્વેશાત્ સમગ્રાઃ કલનાસ્ તથા ॥

સ્તમ્ભપુષ્પલતાપત્ત્રફલકોરકયુક્તયઃ ।
યથૈકસ્મિં સ્થિતા બીજે તથા બ્રહ્મણિ શક્તયઃ ॥

નાનાકર્તૃતયા નાનાશક્તિતા પુરુષે યથા ।
તથૈવાત્મનિ સર્વજ્ઞે સર્વદા સર્વશક્તિતા ॥

વિચિત્રવર્ણતા યદ્વદ્ દૃશ્યતે કઠિનાતપે ।
વિચિત્રશક્તિતા તદ્વદ્ દેવેશે સદસન્મયી ॥

વિચિત્રરૂપોદેતીયમ્ અવિચિત્રાત્ સ્થિતિઃ શિવાત્ ।
એકવર્ણાત્ પયોવાહાચ્ છક્રચાપલતા યથા ॥

અજડાજ્ જડતોદેતિ જાડ્યભાવનહેતુકા ।
ઊર્ણનાભાદ્ યથા તન્તુર્ યથા પુંસઃ સુષુપ્તતા ॥

અચિત્તશ્ ચૈતસીં શક્તિં સ્વબન્ધાયેચ્છયા શિવઃ ।
તનોતિ તાન્તવં કોશં ન્17: ⟨શોકં⟩ [કોશં] કોશકારક્રિમિર્ યથા ॥

સ્વેચ્છયાત્માત્મનો બ્રહ્મન્ ભાવયિત્વા સ્વકં વપુઃ ।
સંસારાન્ મોક્ષમ્ આયાતિ સ્વાલાનાદ્ ઇવ વારણઃ ॥

યદ્ એવ ભાવયત્ય્ આત્મા સતતમ્ ભાવિતઃ સ્વયમ્ ।
તયૈવાપૂર્યતે શક્ત્યા શીઘ્રમ્ એવ મહાન્ અપિ ॥

ભાવિતા શક્તિર્ આત્માનમ્ આત્મતાં નયતિ ક્ષણાત્ ।
અનન્તમ્ અપિ ખમ્ પ્રાવૃણ્મિહિકા મહતી યથા ॥

યા શક્તિર્ ઉદિતા શીઘ્રં યાતિ તન્મયતામ્ અજઃ ।
યામ્ એવ તુ સ્થિતિં યાતસ્ તન્મયો ભવતિ દ્રુમઃ ન્17: °મ્(આ)અઃ ॥

ન મોક્ષો મોક્ષ ઈશસ્ય ન બન્ધો બન્ધ આત્મનઃ ।
બન્ધમોક્ષદૃશૌ લોકે ન જાને પ્રોત્થિતે કુતઃ ॥

નાસ્ય બન્ધો ન મોક્સો ઃસ્તિ તન્મયશ્ ચૈવ લક્ષ્યતે ।
ગ્રસ્તં નિત્યમ્ અસત્યેન ન્17: અ⟨નિ⟩[સ]ત્યેન માયામયમ્ અહો જગત્ ॥

યદૈવ ચિત્તં કલિતમ્ અકલેન ન્17: °તં ⟨સ્⟩અક° કિલાત્મના ।
કોશકીટવદ્ આત્માયમ્ અનેનાવલિતસ્ તદા ॥

અનન્યરૂપાસ્ ત્વ્ અન્યત્વવિકલ્પિતશરીરકાઃ ।
મનઃશક્તય એતસ્માદ્ ઇમા નિર્યાન્તિ કોટિશઃ ॥

તત્સ્થાસ્ તજ્જાઃ પૃથગ્રૂપાઃ સમુદ્રાદ્ ઇવ વીચયઃ ।
તત્સ્થાસ્ તજ્જાઃ પૃથક્સ્થાશ્ ચ ચન્દ્રાદ્ ઇવ મરીચયઃ ન્17: *મ*⟨વ્⟩[ર્]ઈચ° ॥

અસ્મિન્ સ્પન્દમયે સ્ફારે પરમાત્મમહામ્બુધૌ ।
ચિજ્જલે વિતતાભોગે ચિન્માત્રરસશાલિનિ ॥

કાશ્ચિત્ સ્થિતા હરિબ્રહ્મરુદ્રચિદ્વલનાધિકાઃ ન્17: °ચિ⟨ત્⟩[દ્]વ° ।
લહર્યઃ પ્રસ્ફુરન્ત્ય્ એતાઃ સ્વભાવોદ્ભાવિતાત્મિકાઃ ॥

કાશ્ચિદ્ યમમહેન્દ્રાર્કવહ્નિવૈશ્રવણાદિકાઃ ।
ઘ્નન્તિ કુર્વન્તિ તિષ્ઠન્તિ લહર્યશ્ ચપલૈષણાઃ ॥

કાશ્ચિત્ કિન્નરગન્ધર્વવિદ્યાધરસુરાદિકાઃ ।
ઉત્પતન્તિ પતન્ત્ય્ ઉગ્રા લહર્યઃ પરિવલ્ગિતાઃ ॥

કાશ્ચિત્ કિઞ્ચિત્સ્થિતાકારા ન્17: °આ⟨રાકા⟩[કારા] યથા કમલજાદિકાઃ ।
કાશ્ચિદ્ ઉત્પન્નવિધ્વસ્તા યથા સુરનરાદિકાઃ ॥

ક્રિમિકીટપતઙ્ગાદિગોનાસાજગરાદિકાઃ ।
કાશ્ચિત્ તસ્મિન્ મહામ્ભોધૌ સ્ફુરન્ત્ય્ એતેષુ બિન્દુવત્ ॥

કાશ્ચિચ્ ચલાનનમૃગગૃધ્રવઞ્જુલકાદયઃ ।
સ્ફુરન્તિ ગિરિકુઞ્જેષુ વેલાવનતટેષ્વ્ ઇવ ॥

સુદીર્ઘજીવિતાઃ કાશ્ચિત્ કાશ્ચિદ્ અત્યલ્પજીવિતાઃ ।
સ્વતુચ્છભાવનાત્ ન્17: °ના[ત્] તુચ્છાત્ કાશ્ચિત્ તુચ્છશરીરિકાઃ ॥

સંસારસ્વપ્નસંરમ્ભે કાશ્ચિત્ સ્થૈર્યેણ ભાવિતાઃ ।
સ્વવિકલ્પહતાઃ કાશ્ચિચ્ છઙ્કન્તે સુસ્થિરં જગત્ ॥

અલ્પાલ્પભાવનાઃ કાશ્ચિદ્ દૈન્યદોષવશીકૃતાઃ ।
કૃશો ઃતિદુઃખી મૂઢો ઃહમ્ ન્17: °ઢો (ય)હમ્ ઇતિ દુઃખૈર્ દૃઢીકૃતાઃ ॥

કાશ્ચિત્ સ્થાવરતાં યાતાઃ કાશ્ચિદ્ દેવત્વમ્ આગતાઃ ।
કાશ્ચિત્ પુરુષતામ્ પ્રાપ્તાઃ કાશ્ચિદ્ દાનવતાં ગતાઃ ॥

કાશ્ચિત્ સ્થિતા જગતિ કલ્પશતાન્ય્ અનલ્પાઃ કાશ્ચિદ્ વ્રજન્તિ પરમમ્ પુરુષં સુશુદ્ધાઃ ન્17: સુ(શ્રુ)શુ° ।
બ્રહ્માર્ણવાત્ સમુદિતા લહરીવિલોલાશ્ ચિત્સંવિદો હિ મનનાપરનામવત્યઃ ન્17: °વત્ય્(આ)અઃ ॥