Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 3.9

taccittās tadgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam /
kathayantaś ca taṃ nityaṃ tuṣyanti ramayanti ye //

teṣāṃ jñānaikaniṣṭhānām ātmajñānavicāraṇāt /
sā jīvanmuktatodeti videhonmuktataiva yā //

brahman videhamuktasya jīvanmuktasya lakṣaṇam /
brūhi yena tathaivāhaṃ yate śāstradṛśā dhiyā //

yathāsthitam idaṃ yasya vyavahāravato 'pi ca /
astaṃ gataṃ sthitaṃ vyoma sa jīvanmukta ucyate //

bodhaikaniṣṭhatāṃ yāto jāgraty eva suṣuptavat /
ya āste vyavahartaiva sa jīvanmukta ucyate //

nodeti nāstam āyāti sukhe °kh⟨a⟩[e] duḥkhe mukhaprabhā /
yathāprāptasthiter yasya sa jīvanmukta ucyate //

yo jāgarti suṣuptastho yasya jāgran na vidyate /
yasya nirvāsano bodhaḥ sa jīvanmukta ucyate //

rāgadveṣabhayādīnām anurūpaṃ carann api /
yo 'ntar vyomavad atyacchaḥ sa jīvanmukta ucyate //

yasya nāhaṅkṛto bhāvo buddhir yasya na lipyate | /
kurvato 'kurvato vāpi sa jīvanmukta ucyate //

yaś ya⟨c⟩[ś] conmeṣanimeṣābhyāṃ vidheḥ pralayasambhavau /
paśyet trilokyāḥ khasamaḥ sa jīvanmukta ucyate //

bhoktaiva yo na bhokteva °kt⟨ai⟩[e]va śuddhabodhaikatāṃ gataḥ /
buddhaḥ supta ivāste 'ntaḥ sa jīvanmukta ucyate //

nityaṃ draṣṭaiva cādraṣṭā jīvann eva mṛtopamaḥ /
vyavahartaiva śailābhaḥ sa jīvanmukta ucyate //

yasmān nodvijate loko lokān nodvijate ca yaḥ /
harṣāmarṣabhayonmuktaḥ sa jīvanmukta ucyate //

śāntasaṃsārakalanaḥ °kal(p)a° kalāvān °l⟨a⟩[ā]vān api niṣkalaḥ /
yaḥ sacitto 'pi niścittaḥ sa jīvanmukta ucyate //

yaḥ samastārthajāteṣu vyavahāry api śītalaḥ /
parārtheṣv iva pūrṇātmā sa jīvanmukta ucyate //

jīvanmuktapadaṃ tyaktvā dehe °h(o)e kālavaśāt kṣate /
cid yāty adehamuktatvaṃ pavanaḥ spandanām iva //

videhamukto nodeti nāstam eti na śāmyati /
na san nāsan na dūrasthaṃ na cāhaṃ na ca vetarat //

sūryo bhūtvā pratapati viṣṇuḥ pāti jagattrayam /
rudraḥ sarvān saṃharati sarvān sṛjati padmajaḥ //

khaṃ bhūtvā pavanaskandhān dhatte sarkṣasurāsurān /
kulācalagaṇo bhūtvā lokapālapurāspadam //

bhūmir bhūtvā bibhartīmāṃ lokasthitim akhaṇḍitām /
tṛṇagulmalatā bhūtvā dadāti phalasantatim //

bibhraj jalānalākāraṃ jvalati bhavati drutaḥ /
candro 'mṛtaṃ prasravati mṛtiṃ hālāhalaṃ viṣam //

tejaḥ prakaṭayaty āśās tanoty āndhyaṃ tamo bhavat /
śūnyaṃ sad vyomatām eti giriḥ san rodhayaty alam //

karoti jaṅgamaṃ cittve sthāvaraṃ sthāvarākṛtiḥ /
bhūtvārṇavo valayati bhūstriyaṃ valayo yathā //

paramārkavapur bhūtvā prakāśe 'ntar visārayan /
trijagattrasareṇvoghaṃ śāntam evāvatiṣṭhati //

yat kiñcid idam ābhāti bhātaṃ vā bhām upaiṣyati /
kālatrayagataṃ dṛśyaṃ tad asau sarvam eva vā //

katham evaṃ vada brahman bhūyate viṣamā hi me /
dṛṣṭir eṣā tu duṣprāpā durākramyeti °ākra(ś)[m]y⟨a⟩[e]ti niścayaḥ //

muktir eṣocyate rāma brahmaitat samudāhṛtam /
nirvāṇam etat kathitaṃ śṛṇu samprāpyate katham //

yad idaṃ dṛśyate dṛśyam ahaṃtvattādisaṃyutam /
sato 'py asyāpy anutpattyā buddhyā vaitad avāpyate //

videhamuktās trailokyaṃ sampadyante yadā tadā /
manye te sargatām eva gatā vedyavidāṃ vara //

vidyate cet tribhuvanaṃ tat tattāṃ samprayāntu te /
yatra trailokyaśabdārtho na sambhavati kaścana //

tatra trilokatāṃ yātaṃ brahmety uktyarthadhīḥ kutaḥ |
tasmān no sambhavaty anyā jagacchabdārthakalpanā ||

ananyac chāntam ābhāsamātram ākāśanirmalam /
brahmaiva jagad ity eva satyaṃ satyāvabodhinaḥ //

yathā hi hemakaṭake vicāryāpi na dṛśyate /
kaṭakatvaṃ kvacin nāma ṛte nirmalahāṭakam //

jalād ṛte payovīcau nāhaṃ paśyāmi kiñcana /
vīcitvaṃ tvādṛśair dṛṣṭaṃ yat ya⟨ṃ⟩[t] tu nāsty eva tatra hi //

spandatvaṃ pavanād anyan na kadācana kutracit /
spanda eva sadā vāyur jagat tasmān na vidyate //

yathā śūnyatvam ākāśas tāpa eva marau jalam /
teja eva yathāloko brahmaiva trijagat tathā //

atyantābhāvasampattyā jagaddṛśyasya muktatā /
yayodeti mune yuktyā tāṃ mamopadiśottamām //

mithaḥ sampannayor draṣṭṛdṛśyayor ekasaṅkṣaye /
dvayābhāve sthitiṃ yāte nirvāṇam avaśiṣyate //

dṛśyasya jagatas tasmād atyantānudbhavo yathā /
brahma cetthaṃ svabhāvasthaṃ budhyate vada me tathā //

kayaitaj jñāyate yuktyā katham etat prasidhyati | /
etasmiṃs tu mune siddhe na sādhyam avaśiṣyate //

bahukālam iyaṃ rūḍhā mithyājñānaviṣūcikā | /
nūnaṃ vicāramantreṇa nirmūlam upaśāmyati //

na śakyate jhagity eva samucchedayituṃ kṣaṇāt /
samaprayatane hy adrau samārohāvarohaṇe //

tasmād abhyāsayogena yuktyā nyāyopapattibhiḥ /
jagadbhrāntir yathā śāmyet tathedaṃ kathyate śṛṇu //

vadāmy ākhyāyikāṃ rāma yām imāṃ bodhasiddhaye /
tāṃ cec chṛṇoṣi tat sādho mukta evāsi buddhimān //

athotpattiprakaraṇaṃ mayedaṃ tava kathyate | /
yaḥ kilotpadyate rāma tena muktena bhūyate //

iyam itthaṃ jagadbhrāntir bhāty ajātaiva khātmikā /
ity utpattiprakaraṇe kathyate 'smin mayādhunā //

yad idaṃ dṛśyate kiñcij jagat sthāvarajaṅgamam | /
sarvaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ °rā(bhyāṃ)*ḍhyaṃ* sasurāsurakiṃnaram //

tan mahāpralaye prāpte rudrādipariṇāmini /
bhavaty asad adṛśyaṃ ca kvāpi yāti vinaśyati //

tataḥ stimitagambhīraṃ na tejo na tamas tatam /
anākhyam anabhivyaktaṃ sat kiñcid avaśiṣyate //

na śūnyaṃ nāpi cākāśaṃ na dṛśyaṃ na ca darśanam /
na ca bhūtapadārthaugho yad anantatayā sthitam //

kim apy avyapadeśātma °deś⟨y⟩ā° pūrṇāt pūrṇatarākṛti °ti⟨ḥ⟩ /
na san nāsan na sadasan nābhāvo bhavanaṃ na ca //

cinmātraṃ cetyarahitam anantam ajaraṃ śivam /
anādimadhyaparyantaṃ yad anādhi nirāmayam //

yasmiñ jagat prasphurati dṛṣṭimauktikahaṃsavat /
yaś ya⟨c⟩[ś] cedaṃ yaś ya⟨c⟩[ś] ca naivedaṃ devaḥ sadasadātmakaḥ //

akarṇajihvo 'nāsātvaṅnetraḥ °tva⟨ḍ⟩[ṅ]ne° sarvatra sarvadā /
yaḥ śṛṇoty āsvādayati jighran spṛśati paśyati //

sa eva sadasadrūpaṃ yenālokena lakṣyate /
sargacitram anādyantaṃ kharūpaṃ cāpy arañjanam //

ardhonmīlitadṛgbhrūbhūmadhyatārakavaj jagat /
vyomātmaiva sadābhāsaṃ svarūpaṃ yo 'bhipaśyati //

yasyānyad asti na vibhoḥ kāraṇaṃ śaśaśṛṅgavat /
yasyedaṃ ca jagat kāryaṃ taraṅgaugha ivāmbhasaḥ //

jvalataḥ sarvato 'jasraṃ cittasthālīṣu tiṣṭhataḥ /
yasya cinmātradīpasya bhāsā bhāti jagattrayam //

yaṃ vinārkādayo 'py ete prakāśās timiropamāḥ /
sati yasmin pravartante trijaganmṛgatṛṣṇikāḥ //

saspande samudetīva niḥspande 'ntargateva ca /
iyaṃ yasmiñ jagallakṣmīr alāta iva cakratā //

jagannirmāṇavilayavilāso vyāpako mahān /
spandāspandātmako yasya svabhāvo nirmalo 'kṣayaḥ //

spandāspandamayī yasya pavanasyeva sarvagā /
sattā nāmnaiva bhinneva vyavahārān na vastutaḥ //

sarvadaiva prabuddho yaḥ supto yaḥ sarvadaiva ca /
na prasupto na buddhaś ca yaḥ sarvatraiva sarvadā //

yadaspandaḥ śivaṃ śāntaṃ yatspandas trijagatsthitiḥ /
spandāspandavilāsātmā ya eko bharitākṛtiḥ //

āmoda iva puṣpeṣu na naśyati vināśiṣu /
pratyakṣastho 'py athāgrāhyaḥ śauklyaṃ śuklapaṭeṣv iva //

mūkopamo 'pi yo vaktā mantā mant*ā* yo 'py upalopamaḥ /
yo bhoktā nityatṛpto 'pi kartā yaś cāpy akiñcana //

yo 'naṅgo 'pi samastāṅgaḥ sahasrakaralocanaḥ /
na kiñcit saṃsthitenāpi yena vyāptam idaṃ jagat //

nirindriyabalasyāpi yasyāśeṣendriyakriyāḥ /
yasya nirmanaso 'py etā manonirmāṇarītayaḥ //

yadanālocanād bhānti saṃsāroragabhītayaḥ /
yasmin dṛṣṭe palāyante sarvathā sarvadetayaḥ //

sākṣiṇi sphāra ābhāse dhruve dīpa iva kriyāḥ /
sati yasmin pravartante citrehāḥ spandapūrvikāḥ //

yasmād ghaṭapaṭākārapadārthaśatapaṅktayaḥ /
taraṅgakaṇakallolavīcayo °v⟨idha⟩[īca]yo vāridher iva //

sa evānyatayodeti yaḥ padārthaśatabhramaiḥ /
kaṭakāṅgadakeyūranūpurair iva kāñcanam //

yas tvam ekāvabhāsātmā yo 'ham ete janāś ca ye /
yaś ca na tvam abuddhātman °tm(ā)an nāhaṃ naite janāś ca yaḥ //

anyevāvyatiriktaiva saivāseva ca bhaṅgurā /
payasīva taraṅgālī yasmin sphurati dṛśyabhūḥ //

yataḥ kālasya kalanā yato dṛśyasya dṛśyatā /
mānasī kalanā yena yena bhāsāṃ vibhāsanam //

kriyāṃ rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ sparśaṃ śabdaṃ ca cetanam /
yad vetsi tad asau devo yena *ye*na vetsi tad apy tad a(vā)py asau //

draṣṭṛdarśanadṛśyānāṃ madhye yad darśanaṃ sthitam /
sādho tadavadhānena svātmānam avabudhyase //

ajam ajaram ajāḍyaṃ śāśvataṃ brahma nityaṃ śivam amalam anādyaṃ vandhyavedyair anindyam /
sakalakalanaśūnyaṃ kāraṇaṃ kāraṇānām anubhavanam avedyaṃ vedanaṃ vittvam antaḥ //