Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 3.10

mahāpralayasampattau yad etad eta(tt)*d* avaśiṣyate /
bhavatv etad anākāraṃ nāma nāsty atra saṃśayaḥ //

na śūnyaṃ katham etat syān na prakāśaḥ kathaṃ bhavet /
kathaṃ vā na tamorūpaṃ kathaṃ vā naiva khātmakam //

kathaṃ vā naiva cidrūpaṃ jīvo vā na kathaṃ bhavet /
kathaṃ na buddhitattvaṃ syāt kathaṃ vā na mano bhavet //

kathaṃ vā na na kiñcit syāt kathaṃ vā sarvam ity api /
anayā ca vacobhaṅgyā mama moha ivoditaḥ //

viṣamo 'yam ati praśno bhavatā samudāhṛtaḥ /
bhinadmy enaṃ tv ayatnena naiśaṃ tama ivāṃśumān //

mahākalpāntasampattau yat tat sad avaśiṣyate /
tad rāma na yathā śūnyaṃ tad idaṃ śṛṇu kathyate //

anutkīrṇā °rṇ*ā* yathā stambhe saṃsthitā sālabhañjikā /
tathā viśvaṃ sthitaṃ tatra tena śūnyaṃ na tat padam //

ayam itthaṃ mahābhogo jagadākhyo 'vabhāsate /
satyo bhavatv asatyo vā yatra °(ta)tra tatra kva śūnyatā //

yathā na putrikāśūnyaḥ stambho 'nutkīrṇasālikaḥ /
tathā tāta jagad brahma tena śūnyaṃ na tat padam //

somyāmbhasi yathā vīcir na cāsti na ca nāsti ca /
tathā jagad brahmaṇīdaṃ śūnyāśūnyapadaṃ gatam (śa)*ga*tam //

deśakālādiśāntatvāt putrikāracanaṃ drume /
sambhavaty ajadhātau tu kena nāntar nā[n]t⟨u⟩[a]r vimuhyate //

tat stambhaputrikādy etat paramārthajagatsthiteḥ /
ekadeśena sadṛśam upamānaṃ na sarvataḥ //

na kadācid udetīdaṃ parasmān na ca śāmyati /
idaṃrūpaṃ kevalaṃ sad brahma svātmani saṃsthitam //

aśūnyāpekṣayā śūnyaśabdārthaparikalpanā /
aśūnyatvāsambhavataḥ śūnyatvāśūnyate kutaḥ //

brahmaṇy ayaṃ prakāśo hi na sambhavati bhūtajaḥ /
sūryānalendutārādi kutas tatra kilāvyaye //

mahābhūtaprakāśānām abhāvas tama ucyate /
mahābhūtābhāvajaṃ tu tenātra na tamaḥ kvacit //

svānubhūtiprakāśo 'sya kevalaṃ vyomarūpiṇaḥ /
yo 'ntar asti sa tenaiva na tv anyenānubhūyate //

muktaṃ tamaḥprakāśābhyām ity etad ajaraṃ padam /
ākāśakośam evainaṃ viddhi kośaṃ jagatsthiteḥ //

bilvasya bilvasaṃjñasya yathā bhedo na kaścana /
tatheha brahmajagator na manāg api bhinnatā //

salile 'ntar yathā vīcir mṛdo 'ntar ghaṭako yathā /
tathā yatra jagatsattā tat kathaṃ khātmakaṃ bhavet //

mṛjjalādyupamānaśrīḥ sākārātra samā na sā /
brahma tv ākāśaviśadaṃ tasyāntaḥsthaṃ tathaiva tat //

tasmād yādṛk cidākāśam ākāśād api nirmalam /
tadantaḥsthaṃ tādṛg eva jagacchabdārthabhāg api //

marice 'ntar yathā taikṣṇyam ṛte bhoktur na lakṣyate /
cinmātratvaṃ parākāśe tathā cetyakalāṃ vinā //

tasmāc cid apy acidrūpā cetyariktatayātmani /
jagattā tādṛśy t*ā*dṛ° eveyaṃ tādṛṅmātrātmatāvaśā //

rūpālokamanaskārās tanmayā eva netarat /
yathāsthitam ato viśvaṃ suṣuptaṃ turyam eva vā //

tena yogī suṣuptātmā vyavahāry api śāntadhīḥ /
āste brahma nirābhāsaṃ sarvabhāsāṃ samudgakam //

ākāriṇi yathā saumye sthitas toye dravakramaḥ /
anākṛtau tathā viśvaṃ sthitaṃ tatsadṛśaṃ pare //

pūrṇāt pūrṇaṃ pūrṇāt⟨makaṃ⟩ [pūrṇaṃ] prasarati nirākārān nirākṛti °ti⟨ḥ⟩ /
brahmaṇo viśvam ābhātaṃ tad viśvārthavivarjitam //

pūrṇāt pūrṇaṃ prasarati saṃsthitaṃ pūrṇam eva tat /
ato viśvam anutpannaṃ yac cotpannaṃ tad eva tat //

cetyāsambhavatas tasmin pade keva cidarthatā /
āsvādakāsambhavato marice keva tīkṣṇatā //

satyeveyam asatyaiva citeś cittoditā pare /
abhāvāt pratibimbasya pratibimbārhatā °bimbā(m)rha° kutaḥ //

paramāṇor api paraṃ tad aṇīyo 'py aṇīyasaḥ /
śuddhaṃ sūkṣmaṃ paraṃ śāntaṃ tad ākāśodarād api //

dikkālādyanavacchinnarūpatvād ativistṛtam /
tad anādyantam ābhāsaṃ bhāsanīyavivarjitam //

cidrūpam eva no yatra labhyate tatra jīvatā /
kathaṃ syāc cittatākārā vāsanānilarūpiṇī //

cidrūpānudayād eva tatra nāsty eva jīvatā /
na buddhitā na cittattvaṃ nendriyatvaṃ na vāsanāḥ //

evaṃ sthitaṃ layārambhapūrṇam apy ajaraṃ padam /
asmaddṛṣṭyā sthitaṃ śāntaṃ śūnyam ākāśato 'dhikam //

paramārthasya kiṃ rūpaṃ tasyānantacidākṛteḥ /
punar etat samācakṣva nipuṇaṃ bodhavṛddhaye //

mahāpralayasampattau sarvakāraṇakāraṇam /
śiṣyate yat paraṃ brahma tad idaṃ varṇyate śṛṇu //

nāśayitvā svam ātmānaṃ manaso vṛttisaṅkṣaye /
yad rūpaṃ yad anākhyeyaṃ tad rūpaṃ tasya vastunaḥ //

nāsti dṛśyaṃ jagad draṣṭā dṛśyābhāvād vilīnavat /
bhātīti bhāsanaṃ yat syāt tad rūpaṃ tasya vastunaḥ //

citer jīvasvabhāvo °sva(m)*bh*ā° yo yadi cetyonmukho vapuḥ /
cinmātraṃ vimalaṃ śāntaṃ tat tat kāraṇakāraṇam //

aṅguṣṭhasyātha vāṅgulyā vātādyasparśane sati /
jīvataś °v⟨i⟩[a]taś cetaso rūpaṃ yat tat paramam ātmanaḥ //

asvapnāyā anantāyā ajaḍāyā a*ja*ḍā° ghanasthiteḥ /
yad rūpaṃ ciracintāyās °ci⟨t⟩[n]tā° tat tadānagha śiṣyate ⟨-⟩[śi]ṣyate //

yad vyomno hṛdayaṃ yad vā śilāyāḥ pavanasya ca /
tasyācetyasya cidvyomnas tad rūpaṃ paramātmanaḥ //

acetyasyāmanaskasya jīvato yā kriyāvataḥ /
syāt sthitiḥ sā parā śāntā sattā tasyādyavastunaḥ °syā(nya)*dya*va° //

citprakāśasya yan madhyaṃ prakāśasya ghanasya ca /
darśanasya ca yan madhyaṃ tad rūpaṃ brahmaṇo viduḥ //

vedanasya prakāśasya dṛśyasya tamasas tathā /
vedanaṃ yad anādyantaṃ tad rūpaṃ paramātmanaḥ //

yato jagad udetīva nityānuditarūpy api /
vibhinnavad ivābhinnaṃ tad rūpaṃ pāramātmikam //

vyavahāraparasyāpi yat pāṣāṇavad āsanam /
avyomna eva vyomatvaṃ tad rūpaṃ pāramātmikam //

vedyavedanavettṛtvarūpatrayam idaṃ punaḥ /
yatrodety astam āyāti tat tat paramam uttamam °ma⟨n⟩[m] ut° //

vedyavedanavettṛtvaṃ yatredaṃ pratibimbati /
abuddhyādau mahādarśe tad rūpaṃ paramaṃ smṛtam //

manaṣṣaṣṭhendriyātītaṃ y⟨onmuk⟩[ātī]taṃ yad rūpaṃ syān mahāciteḥ /
jaṅgame sthāvare vāpi tat sargānte 'vaśiṣyate //

sthāvarāṇāṃ hi ⟨dv⟩[h]i yad rūpaṃ tac ced bodhamayaṃ bhavet /
manobuddhyādinirmuktaṃ tat pareṇa samaṃ bhavet //

brahmārkaśakraharaviṣṇusadāśivādi- śāntau śivaṃ paramam etad ihaikam āste /
śiṣṭaṃ pradiṣṭam avinaṣṭam akaṣṭam iṣṭaṃ miśraṃ na miśram aṇunāśritam a⟨n⟩[ṇ]u° āśritena //