મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 3.9

તચ્ચિત્તાસ્ તદ્ગતપ્રાણા બોધયન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
કથયન્તશ્ ચ તં નિત્યં તુષ્યન્તિ રમયન્તિ યે ॥

તેષાં જ્ઞાનૈકનિષ્ઠાનામ્ આત્મજ્ઞાનવિચારણાત્ ।
સા જીવન્મુક્તતોદેતિ વિદેહોન્મુક્તતૈવ યા ॥

બ્રહ્મન્ વિદેહમુક્તસ્ય જીવન્મુક્તસ્ય લક્ષણમ્ ।
બ્રૂહિ યેન તથૈવાહં યતે શાસ્ત્રદૃશા ધિયા ॥

યથાસ્થિતમ્ ઇદં યસ્ય વ્યવહારવતો ઽપિ ચ ।
અસ્તં ગતં સ્થિતં વ્યોમ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે ॥

બોધૈકનિષ્ઠતાં યાતો જાગ્રત્ય્ એવ સુષુપ્તવત્ ।
ય આસ્તે વ્યવહર્તૈવ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે ॥

નોદેતિ નાસ્તમ્ આયાતિ સુખે °ખ્⟨અ⟩[એ] દુઃખે મુખપ્રભા ।
યથાપ્રાપ્તસ્થિતેર્ યસ્ય સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે ॥

યો જાગર્તિ સુષુપ્તસ્થો યસ્ય જાગ્રન્ ન વિદ્યતે ।
યસ્ય નિર્વાસનો બોધઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે ॥

રાગદ્વેષભયાદીનામ્ અનુરૂપં ચરન્ન્ અપિ ।
યો ઽન્તર્ વ્યોમવદ્ અત્યચ્છઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે ॥

યસ્ય નાહઙ્કૃતો ભાવો બુદ્ધિર્ યસ્ય ન લિપ્યતે । ।
કુર્વતો ઽકુર્વતો વાપિ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે ॥

યશ્ ય⟨ચ્⟩[શ્] ચોન્મેષનિમેષાભ્યાં વિધેઃ પ્રલયસમ્ભવૌ ।
પશ્યેત્ ત્રિલોક્યાઃ ખસમઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે ॥

ભોક્તૈવ યો ન ભોક્તેવ °ક્ત્⟨ઐ⟩[એ]વ શુદ્ધબોધૈકતાં ગતઃ ।
બુદ્ધઃ સુપ્ત ઇવાસ્તે ઽન્તઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે ॥

નિત્યં દ્રષ્ટૈવ ચાદ્રષ્ટા જીવન્ન્ એવ મૃતોપમઃ ।
વ્યવહર્તૈવ શૈલાભઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે ॥

યસ્માન્ નોદ્વિજતે લોકો લોકાન્ નોદ્વિજતે ચ યઃ ।
હર્ષામર્ષભયોન્મુક્તઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે ॥

શાન્તસંસારકલનઃ °કલ્(પ્)અ° કલાવાન્ °લ્⟨અ⟩[આ]વાન્ અપિ નિષ્કલઃ ।
યઃ સચિત્તો ઽપિ નિશ્ચિત્તઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે ॥

યઃ સમસ્તાર્થજાતેષુ વ્યવહાર્ય્ અપિ શીતલઃ ।
પરાર્થેષ્વ્ ઇવ પૂર્ણાત્મા સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે ॥

જીવન્મુક્તપદં ત્યક્ત્વા દેહે °હ્(ઓ)એ કાલવશાત્ ક્ષતે ।
ચિદ્ યાત્ય્ અદેહમુક્તત્વં પવનઃ સ્પન્દનામ્ ઇવ ॥

વિદેહમુક્તો નોદેતિ નાસ્તમ્ એતિ ન શામ્યતિ ।
ન સન્ નાસન્ ન દૂરસ્થં ન ચાહં ન ચ વેતરત્ ॥

સૂર્યો ભૂત્વા પ્રતપતિ વિષ્ણુઃ પાતિ જગત્ત્રયમ્ ।
રુદ્રઃ સર્વાન્ સંહરતિ સર્વાન્ સૃજતિ પદ્મજઃ ॥

ખં ભૂત્વા પવનસ્કન્ધાન્ ધત્તે સર્ક્ષસુરાસુરાન્ ।
કુલાચલગણો ભૂત્વા લોકપાલપુરાસ્પદમ્ ॥

ભૂમિર્ ભૂત્વા બિભર્તીમાં લોકસ્થિતિમ્ અખણ્ડિતામ્ ।
તૃણગુલ્મલતા ભૂત્વા દદાતિ ફલસન્તતિમ્ ॥

બિભ્રજ્ જલાનલાકારં જ્વલતિ ભવતિ દ્રુતઃ ।
ચન્દ્રો ઽમૃતં પ્રસ્રવતિ મૃતિં હાલાહલં વિષમ્ ॥

તેજઃ પ્રકટયત્ય્ આશાસ્ તનોત્ય્ આન્ધ્યં તમો ભવત્ ।
શૂન્યં સદ્ વ્યોમતામ્ એતિ ગિરિઃ સન્ રોધયત્ય્ અલમ્ ॥

કરોતિ જઙ્ગમં ચિત્ત્વે સ્થાવરં સ્થાવરાકૃતિઃ ।
ભૂત્વાર્ણવો વલયતિ ભૂસ્ત્રિયં વલયો યથા ॥

પરમાર્કવપુર્ ભૂત્વા પ્રકાશે ઽન્તર્ વિસારયન્ ।
ત્રિજગત્ત્રસરેણ્વોઘં શાન્તમ્ એવાવતિષ્ઠતિ ॥

યત્ કિઞ્ચિદ્ ઇદમ્ આભાતિ ભાતં વા ભામ્ ઉપૈષ્યતિ ।
કાલત્રયગતં દૃશ્યં તદ્ અસૌ સર્વમ્ એવ વા ॥

કથમ્ એવં વદ બ્રહ્મન્ ભૂયતે વિષમા હિ મે ।
દૃષ્ટિર્ એષા તુ દુષ્પ્રાપા દુરાક્રમ્યેતિ °આક્ર(શ્)[મ્]ય્⟨અ⟩[એ]તિ નિશ્ચયઃ ॥

મુક્તિર્ એષોચ્યતે રામ બ્રહ્મૈતત્ સમુદાહૃતમ્ ।
નિર્વાણમ્ એતત્ કથિતં શૃણુ સમ્પ્રાપ્યતે કથમ્ ॥

યદ્ ઇદં દૃશ્યતે દૃશ્યમ્ અહંત્વત્તાદિસંયુતમ્ ।
સતો ઽપ્ય્ અસ્યાપ્ય્ અનુત્પત્ત્યા બુદ્ધ્યા વૈતદ્ અવાપ્યતે ॥

વિદેહમુક્તાસ્ ત્રૈલોક્યં સમ્પદ્યન્તે યદા તદા ।
મન્યે તે સર્ગતામ્ એવ ગતા વેદ્યવિદાં વર ॥

વિદ્યતે ચેત્ ત્રિભુવનં તત્ તત્તાં સમ્પ્રયાન્તુ તે ।
યત્ર ત્રૈલોક્યશબ્દાર્થો ન સમ્ભવતિ કશ્ચન ॥

તત્ર ત્રિલોકતાં યાતં બ્રહ્મેત્ય્ ઉક્ત્યર્થધીઃ કુતઃ ।
તસ્માન્ નો સમ્ભવત્ય્ અન્યા જગચ્છબ્દાર્થકલ્પના ॥

અનન્યચ્ છાન્તમ્ આભાસમાત્રમ્ આકાશનિર્મલમ્ ।
બ્રહ્મૈવ જગદ્ ઇત્ય્ એવ સત્યં સત્યાવબોધિનઃ ॥

યથા હિ હેમકટકે વિચાર્યાપિ ન દૃશ્યતે ।
કટકત્વં ક્વચિન્ નામ ઋતે નિર્મલહાટકમ્ ॥

જલાદ્ ઋતે પયોવીચૌ નાહં પશ્યામિ કિઞ્ચન ।
વીચિત્વં ત્વાદૃશૈર્ દૃષ્ટં યત્ ય⟨ં⟩[ત્] તુ નાસ્ત્ય્ એવ તત્ર હિ ॥

સ્પન્દત્વં પવનાદ્ અન્યન્ ન કદાચન કુત્રચિત્ ।
સ્પન્દ એવ સદા વાયુર્ જગત્ તસ્માન્ ન વિદ્યતે ॥

યથા શૂન્યત્વમ્ આકાશસ્ તાપ એવ મરૌ જલમ્ ।
તેજ એવ યથાલોકો બ્રહ્મૈવ ત્રિજગત્ તથા ॥

અત્યન્તાભાવસમ્પત્ત્યા જગદ્દૃશ્યસ્ય મુક્તતા ।
યયોદેતિ મુને યુક્ત્યા તાં મમોપદિશોત્તમામ્ ॥

મિથઃ સમ્પન્નયોર્ દ્રષ્ટૃદૃશ્યયોર્ એકસઙ્ક્ષયે ।
દ્વયાભાવે સ્થિતિં યાતે નિર્વાણમ્ અવશિષ્યતે ॥

દૃશ્યસ્ય જગતસ્ તસ્માદ્ અત્યન્તાનુદ્ભવો યથા ।
બ્રહ્મ ચેત્થં સ્વભાવસ્થં બુધ્યતે વદ મે તથા ॥

કયૈતજ્ જ્ઞાયતે યુક્ત્યા કથમ્ એતત્ પ્રસિધ્યતિ । ।
એતસ્મિંસ્ તુ મુને સિદ્ધે ન સાધ્યમ્ અવશિષ્યતે ॥

બહુકાલમ્ ઇયં રૂઢા મિથ્યાજ્ઞાનવિષૂચિકા । ।
નૂનં વિચારમન્ત્રેણ નિર્મૂલમ્ ઉપશામ્યતિ ॥

ન શક્યતે ઝગિત્ય્ એવ સમુચ્છેદયિતું ક્ષણાત્ ।
સમપ્રયતને હ્ય્ અદ્રૌ સમારોહાવરોહણે ॥

તસ્માદ્ અભ્યાસયોગેન યુક્ત્યા ન્યાયોપપત્તિભિઃ ।
જગદ્ભ્રાન્તિર્ યથા શામ્યેત્ તથેદં કથ્યતે શૃણુ ॥

વદામ્ય્ આખ્યાયિકાં રામ યામ્ ઇમાં બોધસિદ્ધયે ।
તાં ચેચ્ છૃણોષિ તત્ સાધો મુક્ત એવાસિ બુદ્ધિમાન્ ॥

અથોત્પત્તિપ્રકરણં મયેદં તવ કથ્યતે । ।
યઃ કિલોત્પદ્યતે રામ તેન મુક્તેન ભૂયતે ॥

ઇયમ્ ઇત્થં જગદ્ભ્રાન્તિર્ ભાત્ય્ અજાતૈવ ખાત્મિકા ।
ઇત્ય્ ઉત્પત્તિપ્રકરણે કથ્યતે ઽસ્મિન્ મયાધુના ॥

યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિજ્ જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । ।
સર્વં સર્વપ્રકારાઢ્યં °રા(ભ્યાં)*ઢ્યં* સસુરાસુરકિંનરમ્ ॥

તન્ મહાપ્રલયે પ્રાપ્તે રુદ્રાદિપરિણામિનિ ।
ભવત્ય્ અસદ્ અદૃશ્યં ચ ક્વાપિ યાતિ વિનશ્યતિ ॥

તતઃ સ્તિમિતગમ્ભીરં ન તેજો ન તમસ્ તતમ્ ।
અનાખ્યમ્ અનભિવ્યક્તં સત્ કિઞ્ચિદ્ અવશિષ્યતે ॥

ન શૂન્યં નાપિ ચાકાશં ન દૃશ્યં ન ચ દર્શનમ્ ।
ન ચ ભૂતપદાર્થૌઘો યદ્ અનન્તતયા સ્થિતમ્ ॥

કિમ્ અપ્ય્ અવ્યપદેશાત્મ °દેશ્⟨ય્⟩આ° પૂર્ણાત્ પૂર્ણતરાકૃતિ °તિ⟨ઃ⟩ ।
ન સન્ નાસન્ ન સદસન્ નાભાવો ભવનં ન ચ ॥

ચિન્માત્રં ચેત્યરહિતમ્ અનન્તમ્ અજરં શિવમ્ ।
અનાદિમધ્યપર્યન્તં યદ્ અનાધિ નિરામયમ્ ॥

યસ્મિઞ્ જગત્ પ્રસ્ફુરતિ દૃષ્ટિમૌક્તિકહંસવત્ ।
યશ્ ય⟨ચ્⟩[શ્] ચેદં યશ્ ય⟨ચ્⟩[શ્] ચ નૈવેદં દેવઃ સદસદાત્મકઃ ॥

અકર્ણજિહ્વો ઽનાસાત્વઙ્નેત્રઃ °ત્વ⟨ડ્⟩[ઙ્]ને° સર્વત્ર સર્વદા ।
યઃ શૃણોત્ય્ આસ્વાદયતિ જિઘ્રન્ સ્પૃશતિ પશ્યતિ ॥

સ એવ સદસદ્રૂપં યેનાલોકેન લક્ષ્યતે ।
સર્ગચિત્રમ્ અનાદ્યન્તં ખરૂપં ચાપ્ય્ અરઞ્જનમ્ ॥

અર્ધોન્મીલિતદૃગ્ભ્રૂભૂમધ્યતારકવજ્ જગત્ ।
વ્યોમાત્મૈવ સદાભાસં સ્વરૂપં યો ઽભિપશ્યતિ ॥

યસ્યાન્યદ્ અસ્તિ ન વિભોઃ કારણં શશશૃઙ્ગવત્ ।
યસ્યેદં ચ જગત્ કાર્યં તરઙ્ગૌઘ ઇવામ્ભસઃ ॥

જ્વલતઃ સર્વતો ઽજસ્રં ચિત્તસ્થાલીષુ તિષ્ઠતઃ ।
યસ્ય ચિન્માત્રદીપસ્ય ભાસા ભાતિ જગત્ત્રયમ્ ॥

યં વિનાર્કાદયો ઽપ્ય્ એતે પ્રકાશાસ્ તિમિરોપમાઃ ।
સતિ યસ્મિન્ પ્રવર્તન્તે ત્રિજગન્મૃગતૃષ્ણિકાઃ ॥

સસ્પન્દે સમુદેતીવ નિઃસ્પન્દે ઽન્તર્ગતેવ ચ ।
ઇયં યસ્મિઞ્ જગલ્લક્ષ્મીર્ અલાત ઇવ ચક્રતા ॥

જગન્નિર્માણવિલયવિલાસો વ્યાપકો મહાન્ ।
સ્પન્દાસ્પન્દાત્મકો યસ્ય સ્વભાવો નિર્મલો ઽક્ષયઃ ॥

સ્પન્દાસ્પન્દમયી યસ્ય પવનસ્યેવ સર્વગા ।
સત્તા નામ્નૈવ ભિન્નેવ વ્યવહારાન્ ન વસ્તુતઃ ॥

સર્વદૈવ પ્રબુદ્ધો યઃ સુપ્તો યઃ સર્વદૈવ ચ ।
ન પ્રસુપ્તો ન બુદ્ધશ્ ચ યઃ સર્વત્રૈવ સર્વદા ॥

યદસ્પન્દઃ શિવં શાન્તં યત્સ્પન્દસ્ ત્રિજગત્સ્થિતિઃ ।
સ્પન્દાસ્પન્દવિલાસાત્મા ય એકો ભરિતાકૃતિઃ ॥

આમોદ ઇવ પુષ્પેષુ ન નશ્યતિ વિનાશિષુ ।
પ્રત્યક્ષસ્થો ઽપ્ય્ અથાગ્રાહ્યઃ શૌક્લ્યં શુક્લપટેષ્વ્ ઇવ ॥

મૂકોપમો ઽપિ યો વક્તા મન્તા મન્ત્*આ* યો ઽપ્ય્ ઉપલોપમઃ ।
યો ભોક્તા નિત્યતૃપ્તો ઽપિ કર્તા યશ્ ચાપ્ય્ અકિઞ્ચન ॥

યો ઽનઙ્ગો ઽપિ સમસ્તાઙ્ગઃ સહસ્રકરલોચનઃ ।
ન કિઞ્ચિત્ સંસ્થિતેનાપિ યેન વ્યાપ્તમ્ ઇદં જગત્ ॥

નિરિન્દ્રિયબલસ્યાપિ યસ્યાશેષેન્દ્રિયક્રિયાઃ ।
યસ્ય નિર્મનસો ઽપ્ય્ એતા મનોનિર્માણરીતયઃ ॥

યદનાલોચનાદ્ ભાન્તિ સંસારોરગભીતયઃ ।
યસ્મિન્ દૃષ્ટે પલાયન્તે સર્વથા સર્વદેતયઃ ॥

સાક્ષિણિ સ્ફાર આભાસે ધ્રુવે દીપ ઇવ ક્રિયાઃ ।
સતિ યસ્મિન્ પ્રવર્તન્તે ચિત્રેહાઃ સ્પન્દપૂર્વિકાઃ ॥

યસ્માદ્ ઘટપટાકારપદાર્થશતપઙ્ક્તયઃ ।
તરઙ્ગકણકલ્લોલવીચયો °વ્⟨ઇધ⟩[ઈચ]યો વારિધેર્ ઇવ ॥

સ એવાન્યતયોદેતિ યઃ પદાર્થશતભ્રમૈઃ ।
કટકાઙ્ગદકેયૂરનૂપુરૈર્ ઇવ કાઞ્ચનમ્ ॥

યસ્ ત્વમ્ એકાવભાસાત્મા યો ઽહમ્ એતે જનાશ્ ચ યે ।
યશ્ ચ ન ત્વમ્ અબુદ્ધાત્મન્ °ત્મ્(આ)અન્ નાહં નૈતે જનાશ્ ચ યઃ ॥

અન્યેવાવ્યતિરિક્તૈવ સૈવાસેવ ચ ભઙ્ગુરા ।
પયસીવ તરઙ્ગાલી યસ્મિન્ સ્ફુરતિ દૃશ્યભૂઃ ॥

યતઃ કાલસ્ય કલના યતો દૃશ્યસ્ય દૃશ્યતા ।
માનસી કલના યેન યેન ભાસાં વિભાસનમ્ ॥

ક્રિયાં રૂપં રસં ગન્ધં સ્પર્શં શબ્દં ચ ચેતનમ્ ।
યદ્ વેત્સિ તદ્ અસૌ દેવો યેન *યે*ન વેત્સિ તદ્ અપ્ય્ તદ્ અ(વા)પ્ય્ અસૌ ॥

દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યાનાં મધ્યે યદ્ દર્શનં સ્થિતમ્ ।
સાધો તદવધાનેન સ્વાત્માનમ્ અવબુધ્યસે ॥

અજમ્ અજરમ્ અજાડ્યં શાશ્વતં બ્રહ્મ નિત્યં શિવમ્ અમલમ્ અનાદ્યં વન્ધ્યવેદ્યૈર્ અનિન્દ્યમ્ ।
સકલકલનશૂન્યં કારણં કારણાનામ્ અનુભવનમ્ અવેદ્યં વેદનં વિત્ત્વમ્ અન્તઃ ॥