Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 1.26

anyac N11: anyaś ca tātātitarām aramye manorame veha jagatsvarūpe /
na kiñcid apy eti tad arthajātaṃ yenātiviśrāntim upaiti cetaḥ //

bālye gate kalpitakelilole vayomṛge dāradarīṣu kīrṇe /
śarīrake jarjaratām prayāte vidūyate kevalam eva lokaḥ //

jarātuṣārābhihatāṃ śarīra- sarojinīṃ dūratare vihāya /
kṣaṇād gate jīvitacañcarīke janasya saṃsārasaro viśuṣkam //

yadā yadā pākam upaiti nūnaṃ tadā tadeyaṃ navam ātanoti /
jarābharānalpanavaprasūnaṃ vijarjarā kāyalatā narāṇām //

tṛṣṇānadī sāratarapravāha- grastākhilānantapadārthajātā /
taṭasthasantoṣasuvṛkṣamūla- nikāṣadakṣā vahatīha loke //

śarīranauś carmanibaddhabandhā bhavāmbudhāv Ś4: °dhau vā° ālulitā bhramantī /
pravroḍyate pañcabhir indriyākhyair adho vahantī makarair adhīnā //

tṛṣṇālatākānanacāriṇo 'mī śākhāśataṃ kāmamahīruheṣu /
paribhramantaḥ kṣapayanti kāmam manomṛgā no phalam āpnuvanti //

kṛcchreṣu dūrāstaviṣādamohāḥ svāmyeṣv anutsiktamanoḥbhirāmāḥ /
sudurlabhāḥ samprati sundarībhir anāhatāntaḥkaraṇā mahāntaḥ //

taranti mātaṅgaghaṭātaraṅgaṃ raṇāmbudhiṃ ye mayi te na śūrāḥ /
śūrās ta eveha manastaraṅgaṃ ye svendriyāmbhodhim imaṃ Ś4: ime taranti //

akliṣṭaparyantaphalābhirāmā na dṛśyate kasyacid eva kācit /
kriyā durāśāhatacittavṛtter yām etya viśrāntim upaiti lokaḥ //

kīrtyā jagad dikkuharam pratāpaiḥ śriyā gṛhaṃ sattvabalena lakṣmīm /
ye pūrayanty akṣatadhairyabandhā na te jagatyāṃ sulabhā mahāntaḥ //

apy antarasthaṃ giriśailabhitter vajrālayābhyantarasaṃsthitaṃ vā /
sarvaṃ samāyānti samiddhavegāḥ sarvāḥ śriyaḥ santatam āpadaś ca //

putrāś ca dārāś ca dhanaṃ ca buddhyā prakalpyate tāta rasāyanaṃ ca /
sarvaṃ tu tan nāma karoty athānte yatrātiramyā viṣamūrchanaiva //

viṣādayukto viṣamām avasthām upāgataḥ kāyavayo'vasāne /
bhāvān smaran svān Ś4: sarasvān abhidharmariktāñ jano jarāvān abhidahyate 'ntaḥ //

kāmārthadharmāptikṛśāntarābhiḥ kriyābhir ādau divasāni nītvā /
cetaś caladbarhiṇapiñchalolaṃ Ś4: °piccha° viśrāntim āgacchatu kena puṃsām Ś4: pusām //

purogatair apy anavāptarūpais taraṅgiṇītuṅgataraṅgakalpaiḥ /
kriyāphalaiḥ daivavaśād upetair viḍambyate bhinnarucir hi lokaḥ //

imāny amūnīti vibhāvitāni N11: vibhāvibhāvitāni kāryāṇy aparyantamanoramāṇi /
janasya jāyājanarañjanena jaṭājarāntaṃ jarayanti cetaḥ //

parṇāni śīrṇāni yathā tarūṇāṃ sametya janmāśu layam prayānti /
tathaiva lokāḥ svavivekahīnāḥ sametya gacchanti kuto 'py ahobhiḥ //

itas tato dūrataraṃ vihṛtya praviśya gehaṃ divasāvasāne /
vivekilokāśrayisādhukarma- rikte 'hni yāte ka upaiti nidrām //

vidrāvite śatrujane samaste samāgatāyām abhitaś ca lakṣmyām /
sevyanta etāni sukhāni yāvat tāvat samāyāti kuto 'pi mṛtyuḥ Ś4: mṛttuḥ //

kuto 'pi saṃvardhitatuccharūpair bhāvair amībhiḥ kṣaṇadṛṣṭanaṣṭaiḥ /
vilobhyamānā janatā jagatyāṃ na vetty upāyātam aho na yātam //

yiyāsubhiḥ kālamukhaṃ kriyante janaiḍakais N11: janai(ru)*ḍa*° te hatakarmabandhāḥ /
ye pīnatām Ś4: pīnana° eva balād upetya śarīrabandhe nanu te bhavanti //

ajasram āgacchati satvareyam anārataṃ gacchati satvaraiva /
kuto 'pi lolā janatā jagatyāṃ taraṅgamālā kṣaṇabhaṅgureva //

prāṇāpahāraikaparā narāṇām mano manohāritayā haranti /
raktacchadāḥ ṣaṭpadacañcalākṣyo viṣadrumālolalatāḥ striyaś ca //

ito 'nyataś copagatā mudhaiva samānasaṅketanibandhabhāvā /
yātrāsamāsaṅgasamā N11: y*ā*trā° narāṇāṃ kalatramitravyavahāramāyā //

pradīpaśāntiṣv iva bhuktabhūri- daśāsv atisnehanibandhanīṣu /
saṃsāramāyāsu calācalāsu na jñāyate tattvam atāttvikīṣu //

saṃsārasaṃrambhakucakrikeyam prāvṛṭpayobudbudabhaṅgurāpi /
asāvadhānasya janasya buddhau cirasthirapratyayam ātanoti //

śobhojjvalā dainyavaśād vinaṣṭā guṇāḥ sthitāḥ samprati jarjaratve /
āśvāsanā dūrataram prayātā N11, Ś4: °yātāṃ janasya hemanta ivāmbujasya //

punaḥ punar daivavaśād upetya svadehabhāreṇa kṛtāpakāraḥ /
vilūyate yatra taruḥ kuṭhārair āśvāsane tatra hi kaḥ prasaṅgaḥ //

manoramasyāpy atidoṣavṛtter antar vighātāya samutthitasya /
viṣadrumasyeva janasya saṅgād āsādyate samprati mūrcchanaiva //

kās tā dṛśo Ś4: dṛśyo yāsu na santi doṣāḥ kās tā diśo yāsu na duḥkhadāhaḥ /
kās tāḥ prajā yāsu na bhaṅguratvaṃ kās tāḥ kriyā yāsu na nāma māyā //

kalpābhidhānakṣaṇajīvino 'pi kalpaughasaṅkhyākalane viriñcāḥ /
ataḥ kalāśālini kālajāle laghutvadīrghatvadhiyo 'py asatyāḥ //

sarvatra pāṣāṇamayā mahīdhrā mṛdā mahī dārubhir eva vṛkṣāḥ /
māṃsair janāḥ pauruṣabaddhabhāvā nāpūrvam astīha vikārahīnam //

ālokyate cetanayānuviddhaḥ payonibaddho 'ṇucayo nabhaḥsthaḥ /
pṛthagvibhāgena padārthalakṣmyā etaj N11: (jā)*e*taj jagan netarad asti kiñcit //

camatkṛtiś ceha manasviloke cetaścamatkārakarī narāṇām /
svapne 'pi sādho viṣayaṃ kadācit keṣāñcid apy eti na citrarūpā //

adyāpayāte tv api kalpanāyā ākāśavallīphalavanmahattve /
udeti nālobhalavāhatānām udāravṛttāntamayī kathaiva //

ādātum icchan padam uttamānāṃ svacetasaivopahato 'dya lokaḥ /
pataty aśaṅkam paśur adrikūṭād ānīlavallīdalavāñchayeva //

avāntaranyastanirarthakāṃsa- cchāyālatāpattraphalaprasūnāḥ Ś4: °rthakāsac° /
śarīra eva kṣatasampadaś ca śvabhradrumā adyatanā narāś ca //

kvacij janā mārdavasundareṣu kvacit karāleṣu ca Ś4: om. sañcaranti /
daśāntarāleṣu nirantareṣu vanāntaṣaṇḍeṣv Ś4: vantānta° iva kṛṣṇaśārāḥ //

dhātur navāni divasam prati bhīṣaṇāni ramyāṇi cāvalulitākhilamānavāni /
kāryāṇi kaṣṭaphalapākahatodayāni vismāpayanti na śaṭhasya manāṃsi keṣām //

janaḥ kāmāsakto vividhakukalāvedanaparaḥ samaḥ svapne 'py asmiñ jagati sulabho nādya sujanaḥ /
kriyā duḥkhāsaṅgād vidhuravidhurā nūnam akhilā na jāne netavyā N11: n(ī)*e*ta° katham iva daśā jīvitamayī //