Mokṣopāya · Chapter 6.98

evaṃ vadati vai kumbhe cittatyāgaṃ muhur muhuḥ /
antar vicārayan somyo rājā vacanam abravīt //

hṛdayākāśavihago hṛdayadrumamarkaṭaḥ /
bhūyo bhūyo nirastaṃ hi samāyāty eva māṃ manaḥ //

jānāmi naitad ādātuṃ matsyaṃ bāla ivākulam /
tyāgam asya na jānāmi citram andha ivottamam //

cittasyādau svarūpaṃ me yathāvad bhagavan vada /
tataś cittaparityāgaṃ yathāvad bhagavan vada //

vāsanaiva mahārāja svarūpaṃ viddhi cetasaḥ /
cittaśabdas tu paryāyo vāsanāyā udāhṛtaḥ //

tyāgas tv asyātisukaras susādhas spandanād api /
ratād apy adhikānandaḥ kusumād api sundaraḥ //

mūrkhasya tu manastyāgo nūnaṃ dussādhatāṃ gataḥ /
pukkasasyeva sāmrājyaṃ tṛṇasyeva sumerutā //

svarūpaṃ vedmi cittasya vāsanāmayam ākulam /
tyāgo 'sya manye dussādho vajranirdalanād api //

saṃsṛtyāmodapuṣpasya duḥkhatailatilasya ca /
jagadvālamṛṇālasya mohamārutakhasya ca //

śarīrayantravāhasya hṛtpadmabhramarasya ca /
ayatnāc cetasas tyāgo yathā bhavati tad vada //

sarvanāśo 'sya yas sādho cetasas saṃsṛtikṣayaḥ /
sa eva cittasantyāga ity uktaṃ dīrghadarśibhiḥ //

cittatyāgād ahaṃ manye cittanāśas svasiddhaye /
abhāvaś cetaso vyādheḥ katham asyānubhūyate //

ahambījadrumaṃ cittaṃ saśākhāphalapallavam /
unmūlaya samūlaṃ tvam ākāśaviśado bhavan //

cetasaḥ kiṃ mune mūlaṃ ko 'ṅkuraḥ kaś ca sambhavaḥ /
kāś śākhāḥ ke ca vā skandhāḥ katham unmūlyate ca tat //

ahamarthodayo yo 'yaṃ cidātmā vedanātmakaḥ /
etac cittadrumasyāsya viddhi bījaṃ jagadgatam //

ahambhāvātmakaṃ vittvaṃ cittabījam udāhṛtam /
paramātmapadakṣetraṃ netraṃ māyāmayasya tat //

etasmāt prathamodbhinnād yo 'ṅkuro 'nubhavākṛtiḥ /
niścayātmā nirākāro buddhir ity eva socyate //

asya buddhyabhidhānasya yāṅkurasya prapīnatā /
saṅkalparūpiṇī tasyāś cittaṃ nāma mano 'bhidhā //

jīvo mithyopalambhātmā śūnyātmāpy upalopamaḥ /
stambhaḥ kāyo 'yam etasya snāyvasthirasarañjitaḥ //

deśād deśāntare dūre deśakālavido 'sya yāḥ /
śākhās tāś cittavṛkṣasya dīrghā dūratarās tatāḥ //

indriyāṇy atha bhogāś ca bhāvābhāvamayormayaḥ /
viṭapaughā mahānto 'sya śubhāśubhaphalākulāḥ //

īdṛśasyāsya cittasya durvṛkṣasya pratikṣaṇam /
śākhāvilavanaṃ kurvan mūlakāṣe bharaṃ kuru //

cittadrumasya śākhādeḥ kurvāṇo 'haṃ vikartanam /
kathaṃ karomi mūlasya niśśeṣaṃ kaṣaṇaṃ mune //

vāsanā vividhāś śākhāḥ phalaskandhādinānvitāḥ /
abhāvitā bhavanty antar lūnās saṃvidbalena te //

asaṃsaktamanā maunī śāntavādavicāraṇaḥ /
samprāptakārī yas so 'ntar lūnacittalato bhavet //

cittadrumalatājālaṃ pauruṣeṇa vikartayan /
yas tiṣṭhati sa mūlasya yogyo nikaṣaṇe bhavet //

gauṇaṃ śākhāvilavanaṃ mukhyaṃ mūlavikartanam /
cittavṛkṣasya tena tvaṃ mūlakāṣaparo bhava //

mukhyatvena mahābuddhe mūladāham alaṃ kuru /
cittakaṇṭakaṣaṇḍasya bhavaty evam acittatā //

ahambhāvātmanaś cittadrumabījasya he mune /
ko 'nalo dāhyadahanasamartho 'rthakaro bhavet //

rājan svātmavicāro 'yaṃ ko 'haṃ syām iti rūpadhṛt /
cittadurdrumabījasya dahane dahanas smṛtaḥ //

mune mayā mahābuddhyā bahuśaḥ pravicāritam /
yāvan nāhaṃ jagan norvī na ca maṇḍalamaṇḍalam //

nādres taṭaṃ na vipinaṃ na parṇasadanādi vā /
jaḍatvān na ca dehādi na māṃsāsthyasṛgādi ca //

karmendriyāṇy api na ca na ca buddhīndriyāṇi ca /
na mano nāpi ca matir nāhambhāvaś ca jāḍyataḥ //

kaṭakatvaṃ yathā hemni tathāhantvaṃ cidātmani /
jaḍaṃ tv asadrūpatayā tena tan nāsmi he mune //

sanniveśaviśeṣātmaśabdārthādi pare pade /
vidyate nātyanantatvān nabhasīva mahādrumaḥ //

jānann apīti bhagavann ahantvamalamārjanam /
antar yadā na jānāmi tena tapye mahāmune //

etāvanmātrakaṃ vṛndaṃ yadi na tvaṃ mahīpate /
jaḍatvāt tan mahābuddhe yo 'si taṃ vada me navam //

cinmātram aham acchātmavedanaṃ viduṣāṃ vara /
yatra bhāvās svadanty ete nirmīyante ca yena vā //

evaṃrūpasya me lagnaṃ nūnaṃ malam akāraṇam /
sakāraṇaṃ cāham iti yat tat tyaktuṃ na vedmy aham //

asad etad anātmīyaṃ pramārṣṭuṃ malam ātmanaḥ /
mune yadā na śakto 'smi tena tapye sudāruṇam //

brūhi kiṃ tan mahābāho lagnaṃ tava malaṃ mahat /
sthito 'si yena saṃsārī satā vāpy asatātha vā //

cittadrumasya yad bījam ahambhāvas sa me malam /
tac ca tyaktuṃ na jānāmi tyaktaṃ tyaktam upaiti mām //

kāraṇāj jāyate kāryaṃ yat tat sarvatra sad bhavet /
anyat tv asad dvicandrābhaṃ dṛṣṭam eva na vidyate //

kāraṇāj jāyate kāryam ahambhāvātmakaṃ tataḥ /
itikāraṇam anviṣya kathayāśu mamātmanā //

mune 'ham iti doṣasya vedanaṃ vedmi kāraṇam /
tad yathopaśamaṃ yāti tan me vada munīśvara //

citaś cetyonmukhatvena duḥkhāyāham iti sthitaḥ /
cetyopaśamanaṃ brūhi mune tadupaśāntaye //

kāraṇaṃ kāraṇajño 'si vedanasya vadāśu me /
tatas tvāṃ bodhayiṣyāmi kāraṇākāraṇakramam //

vedyavedanarūpasya cetyasañcetanasya ca /
akāraṇaṃ kāraṇatāṃ yad gataṃ tava tad vada //

cetyacetanarūpasya vedyasaṃvedanākṛteḥ /
iyaṃ padārthasatteha dehādyā kāraṇaṃ mune //

śarīrāditayodeti vedanaṃ vastusattayā /
asatyābhāsayā spando yathā pavanalekhayā //

asattāṃ vastusattāyā nāvagacchāmy ahaṃ yayā /
ahantvavedanaṃ cittabījaṃ samupaśāmyati //

vidyate yadi dehādivastusattā tad asti te /
abhāvād dehasattādeḥ kiṃniṣṭhaṃ tava vedanam //

yasyopalabhyate kiñcit svarūpaṃ kalanātmakam /
asadrūpaṃ kathaṃ tat syāt prakāśas syāt kathaṃ tamaḥ //

hastapādādisaṃyuktaḥ kriyāphalavilāsavān /
sadānubhūyamāno 'pi deho nāsti kathaṃ mune //

kāraṇaṃ yasya kāryasya bhūmipāla na vidyate /
vidyate neha tat kāryaṃ tatsaṃvittis tu vibhramaḥ //

kāraṇena vinā kāryaṃ vidyate na kadācana /
vidyate yasya no bījaṃ tad dravyaṃ kveva jāyate //

akāranaṃ tu yat kāryaṃ sad ivāgre 'nubhūyate /
tad draṣṭur vibhramaṃ viddhi mṛgatṛṣṇājalopamam //

avidyamānam eva tvaṃ viddhi mithyābhramoditam /
nātiyatnavatāpy etan mṛgatṛṣṇāmbu labhyate //

asato dvīndubimbāder na yuktaṃ kāraṇekṣaṇam /
vandhyātanayasarvāṅgamaṇḍanaṃ kasya rājate //

kāraṇena vinā kāryaṃ śarīrādy asthipañjaram /
avidyamānam evedaṃ viddhy asambhavato nṛpa //

hastapādādiyuktasya śarīrasya munīśvara /
nityam ālakṣyamāṇasya pitā kasmān na kāraṇam //

kāraṇābhāvato rājan pitā nāma na vidyate /
asato yat tu sañjātam asad eva tad ucyate //

padārthānāṃ ca kāryāṇāṃ kāraṇaṃ bījam ucyate /
sambhavaty aṅga jagati na bījena vināṅkuraḥ //

tasmān na kāraṇaṃ yasya kāryasyehopapadyate /
bījābhāve hi tan nāsti tatsaṃvittis tu vibhramaḥ //

avaśyam eva yan nāsti nirbījaṃ tan matibhramaḥ /
dvīndutvamarubhūmyambuvandhyāputradṛśā samaḥ //

pitāmahānāṃ putrāṇāṃ pitṝṇāṃ ca jagattraye /
ādyaḥ pitāmahaḥ kasmāt pūrvotpanno na kāraṇam //

ādyaḥ pitāmaho yas syāt so 'pi nāsty eva bhūpate /
kāraṇābhāvato nityaṃ yadā kāryaṃ na kasyacit //

kāraṇasya svabījasya nityābhāvāt pitāmahaḥ /
ādyas san dṛśyamāno 'pi bhramād anyo na vidyate //

mṛgatṛṣṇāmbuvad bhrāntirūpa evāvabhāsate /
pitāmaho 'rthakāritvam api tv asya bhramātmakam //

pitāmahāder etasya mithyāpratyayatas tv iti /
ghanatā tu nivṛttaiva mārjayiṣyāmy athetarat //

tasmāc cidātmakatayātmani cinnabho yan nityaṃ svayaṃ kacati cāru tad eṣa devaḥ /
tenaiva padmaja iti svayam ātmanātmā proktaḥ kharūpa iti śāntam idaṃ samastam //