મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.98

એવં વદતિ વૈ કુમ્ભે ચિત્તત્યાગં મુહુર્ મુહુઃ ।
અન્તર્ વિચારયન્ સોમ્યો રાજા વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥

હૃદયાકાશવિહગો હૃદયદ્રુમમર્કટઃ ।
ભૂયો ભૂયો નિરસ્તં હિ સમાયાત્ય્ એવ માં મનઃ ॥

જાનામિ નૈતદ્ આદાતું મત્સ્યં બાલ ઇવાકુલમ્ ।
ત્યાગમ્ અસ્ય ન જાનામિ ચિત્રમ્ અન્ધ ઇવોત્તમમ્ ॥

ચિત્તસ્યાદૌ સ્વરૂપં મે યથાવદ્ ભગવન્ વદ ।
તતશ્ ચિત્તપરિત્યાગં યથાવદ્ ભગવન્ વદ ॥

વાસનૈવ મહારાજ સ્વરૂપં વિદ્ધિ ચેતસઃ ।
ચિત્તશબ્દસ્ તુ પર્યાયો વાસનાયા ઉદાહૃતઃ ॥

ત્યાગસ્ ત્વ્ અસ્યાતિસુકરસ્ સુસાધસ્ સ્પન્દનાદ્ અપિ ।
રતાદ્ અપ્ય્ અધિકાનન્દઃ કુસુમાદ્ અપિ સુન્દરઃ ॥

મૂર્ખસ્ય તુ મનસ્ત્યાગો નૂનં દુસ્સાધતાં ગતઃ ।
પુક્કસસ્યેવ સામ્રાજ્યં તૃણસ્યેવ સુમેરુતા ॥

સ્વરૂપં વેદ્મિ ચિત્તસ્ય વાસનામયમ્ આકુલમ્ ।
ત્યાગો ઽસ્ય મન્યે દુસ્સાધો વજ્રનિર્દલનાદ્ અપિ ॥

સંસૃત્યામોદપુષ્પસ્ય દુઃખતૈલતિલસ્ય ચ ।
જગદ્વાલમૃણાલસ્ય મોહમારુતખસ્ય ચ ॥

શરીરયન્ત્રવાહસ્ય હૃત્પદ્મભ્રમરસ્ય ચ ।
અયત્નાચ્ ચેતસસ્ ત્યાગો યથા ભવતિ તદ્ વદ ॥

સર્વનાશો ઽસ્ય યસ્ સાધો ચેતસસ્ સંસૃતિક્ષયઃ ।
સ એવ ચિત્તસન્ત્યાગ ઇત્ય્ ઉક્તં દીર્ઘદર્શિભિઃ ॥

ચિત્તત્યાગાદ્ અહં મન્યે ચિત્તનાશસ્ સ્વસિદ્ધયે ।
અભાવશ્ ચેતસો વ્યાધેઃ કથમ્ અસ્યાનુભૂયતે ॥

અહમ્બીજદ્રુમં ચિત્તં સશાખાફલપલ્લવમ્ ।
ઉન્મૂલય સમૂલં ત્વમ્ આકાશવિશદો ભવન્ ॥

ચેતસઃ કિં મુને મૂલં કો ઽઙ્કુરઃ કશ્ ચ સમ્ભવઃ ।
કાશ્ શાખાઃ કે ચ વા સ્કન્ધાઃ કથમ્ ઉન્મૂલ્યતે ચ તત્ ॥

અહમર્થોદયો યો ઽયં ચિદાત્મા વેદનાત્મકઃ ।
એતચ્ ચિત્તદ્રુમસ્યાસ્ય વિદ્ધિ બીજં જગદ્ગતમ્ ॥

અહમ્ભાવાત્મકં વિત્ત્વં ચિત્તબીજમ્ ઉદાહૃતમ્ ।
પરમાત્મપદક્ષેત્રં નેત્રં માયામયસ્ય તત્ ॥

એતસ્માત્ પ્રથમોદ્ભિન્નાદ્ યો ઽઙ્કુરો ઽનુભવાકૃતિઃ ।
નિશ્ચયાત્મા નિરાકારો બુદ્ધિર્ ઇત્ય્ એવ સોચ્યતે ॥

અસ્ય બુદ્ધ્યભિધાનસ્ય યાઙ્કુરસ્ય પ્રપીનતા ।
સઙ્કલ્પરૂપિણી તસ્યાશ્ ચિત્તં નામ મનો ઽભિધા ॥

જીવો મિથ્યોપલમ્ભાત્મા શૂન્યાત્માપ્ય્ ઉપલોપમઃ ।
સ્તમ્ભઃ કાયો ઽયમ્ એતસ્ય સ્નાય્વસ્થિરસરઞ્જિતઃ ॥

દેશાદ્ દેશાન્તરે દૂરે દેશકાલવિદો ઽસ્ય યાઃ ।
શાખાસ્ તાશ્ ચિત્તવૃક્ષસ્ય દીર્ઘા દૂરતરાસ્ તતાઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણ્ય્ અથ ભોગાશ્ ચ ભાવાભાવમયોર્મયઃ ।
વિટપૌઘા મહાન્તો ઽસ્ય શુભાશુભફલાકુલાઃ ॥

ઈદૃશસ્યાસ્ય ચિત્તસ્ય દુર્વૃક્ષસ્ય પ્રતિક્ષણમ્ ।
શાખાવિલવનં કુર્વન્ મૂલકાષે ભરં કુરુ ॥

ચિત્તદ્રુમસ્ય શાખાદેઃ કુર્વાણો ઽહં વિકર્તનમ્ ।
કથં કરોમિ મૂલસ્ય નિશ્શેષં કષણં મુને ॥

વાસના વિવિધાશ્ શાખાઃ ફલસ્કન્ધાદિનાન્વિતાઃ ।
અભાવિતા ભવન્ત્ય્ અન્તર્ લૂનાસ્ સંવિદ્બલેન તે ॥

અસંસક્તમના મૌની શાન્તવાદવિચારણઃ ।
સમ્પ્રાપ્તકારી યસ્ સો ઽન્તર્ લૂનચિત્તલતો ભવેત્ ॥

ચિત્તદ્રુમલતાજાલં પૌરુષેણ વિકર્તયન્ ।
યસ્ તિષ્ઠતિ સ મૂલસ્ય યોગ્યો નિકષણે ભવેત્ ॥

ગૌણં શાખાવિલવનં મુખ્યં મૂલવિકર્તનમ્ ।
ચિત્તવૃક્ષસ્ય તેન ત્વં મૂલકાષપરો ભવ ॥

મુખ્યત્વેન મહાબુદ્ધે મૂલદાહમ્ અલં કુરુ ।
ચિત્તકણ્ટકષણ્ડસ્ય ભવત્ય્ એવમ્ અચિત્તતા ॥

અહમ્ભાવાત્મનશ્ ચિત્તદ્રુમબીજસ્ય હે મુને ।
કો ઽનલો દાહ્યદહનસમર્થો ઽર્થકરો ભવેત્ ॥

રાજન્ સ્વાત્મવિચારો ઽયં કો ઽહં સ્યામ્ ઇતિ રૂપધૃત્ ।
ચિત્તદુર્દ્રુમબીજસ્ય દહને દહનસ્ સ્મૃતઃ ॥

મુને મયા મહાબુદ્ધ્યા બહુશઃ પ્રવિચારિતમ્ ।
યાવન્ નાહં જગન્ નોર્વી ન ચ મણ્ડલમણ્ડલમ્ ॥

નાદ્રેસ્ તટં ન વિપિનં ન પર્ણસદનાદિ વા ।
જડત્વાન્ ન ચ દેહાદિ ન માંસાસ્થ્યસૃગાદિ ચ ॥

કર્મેન્દ્રિયાણ્ય્ અપિ ન ચ ન ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ ।
ન મનો નાપિ ચ મતિર્ નાહમ્ભાવશ્ ચ જાડ્યતઃ ॥

કટકત્વં યથા હેમ્નિ તથાહન્ત્વં ચિદાત્મનિ ।
જડં ત્વ્ અસદ્રૂપતયા તેન તન્ નાસ્મિ હે મુને ॥

સન્નિવેશવિશેષાત્મશબ્દાર્થાદિ પરે પદે ।
વિદ્યતે નાત્યનન્તત્વાન્ નભસીવ મહાદ્રુમઃ ॥

જાનન્ન્ અપીતિ ભગવન્ન્ અહન્ત્વમલમાર્જનમ્ ।
અન્તર્ યદા ન જાનામિ તેન તપ્યે મહામુને ॥

એતાવન્માત્રકં વૃન્દં યદિ ન ત્વં મહીપતે ।
જડત્વાત્ તન્ મહાબુદ્ધે યો ઽસિ તં વદ મે નવમ્ ॥

ચિન્માત્રમ્ અહમ્ અચ્છાત્મવેદનં વિદુષાં વર ।
યત્ર ભાવાસ્ સ્વદન્ત્ય્ એતે નિર્મીયન્તે ચ યેન વા ॥

એવંરૂપસ્ય મે લગ્નં નૂનં મલમ્ અકારણમ્ ।
સકારણં ચાહમ્ ઇતિ યત્ તત્ ત્યક્તું ન વેદ્મ્ય્ અહમ્ ॥

અસદ્ એતદ્ અનાત્મીયં પ્રમાર્ષ્ટું મલમ્ આત્મનઃ ।
મુને યદા ન શક્તો ઽસ્મિ તેન તપ્યે સુદારુણમ્ ॥

બ્રૂહિ કિં તન્ મહાબાહો લગ્નં તવ મલં મહત્ ।
સ્થિતો ઽસિ યેન સંસારી સતા વાપ્ય્ અસતાથ વા ॥

ચિત્તદ્રુમસ્ય યદ્ બીજમ્ અહમ્ભાવસ્ સ મે મલમ્ ।
તચ્ ચ ત્યક્તું ન જાનામિ ત્યક્તં ત્યક્તમ્ ઉપૈતિ મામ્ ॥

કારણાજ્ જાયતે કાર્યં યત્ તત્ સર્વત્ર સદ્ ભવેત્ ।
અન્યત્ ત્વ્ અસદ્ દ્વિચન્દ્રાભં દૃષ્ટમ્ એવ ન વિદ્યતે ॥

કારણાજ્ જાયતે કાર્યમ્ અહમ્ભાવાત્મકં તતઃ ।
ઇતિકારણમ્ અન્વિષ્ય કથયાશુ મમાત્મના ॥

મુને ઽહમ્ ઇતિ દોષસ્ય વેદનં વેદ્મિ કારણમ્ ।
તદ્ યથોપશમં યાતિ તન્ મે વદ મુનીશ્વર ॥

ચિતશ્ ચેત્યોન્મુખત્વેન દુઃખાયાહમ્ ઇતિ સ્થિતઃ ।
ચેત્યોપશમનં બ્રૂહિ મુને તદુપશાન્તયે ॥

કારણં કારણજ્ઞો ઽસિ વેદનસ્ય વદાશુ મે ।
તતસ્ ત્વાં બોધયિષ્યામિ કારણાકારણક્રમમ્ ॥

વેદ્યવેદનરૂપસ્ય ચેત્યસઞ્ચેતનસ્ય ચ ।
અકારણં કારણતાં યદ્ ગતં તવ તદ્ વદ ॥

ચેત્યચેતનરૂપસ્ય વેદ્યસંવેદનાકૃતેઃ ।
ઇયં પદાર્થસત્તેહ દેહાદ્યા કારણં મુને ॥

શરીરાદિતયોદેતિ વેદનં વસ્તુસત્તયા ।
અસત્યાભાસયા સ્પન્દો યથા પવનલેખયા ॥

અસત્તાં વસ્તુસત્તાયા નાવગચ્છામ્ય્ અહં યયા ।
અહન્ત્વવેદનં ચિત્તબીજં સમુપશામ્યતિ ॥

વિદ્યતે યદિ દેહાદિવસ્તુસત્તા તદ્ અસ્તિ તે ।
અભાવાદ્ દેહસત્તાદેઃ કિંનિષ્ઠં તવ વેદનમ્ ॥

યસ્યોપલભ્યતે કિઞ્ચિત્ સ્વરૂપં કલનાત્મકમ્ ।
અસદ્રૂપં કથં તત્ સ્યાત્ પ્રકાશસ્ સ્યાત્ કથં તમઃ ॥

હસ્તપાદાદિસંયુક્તઃ ક્રિયાફલવિલાસવાન્ ।
સદાનુભૂયમાનો ઽપિ દેહો નાસ્તિ કથં મુને ॥

કારણં યસ્ય કાર્યસ્ય ભૂમિપાલ ન વિદ્યતે ।
વિદ્યતે નેહ તત્ કાર્યં તત્સંવિત્તિસ્ તુ વિભ્રમઃ ॥

કારણેન વિના કાર્યં વિદ્યતે ન કદાચન ।
વિદ્યતે યસ્ય નો બીજં તદ્ દ્રવ્યં ક્વેવ જાયતે ॥

અકારનં તુ યત્ કાર્યં સદ્ ઇવાગ્રે ઽનુભૂયતે ।
તદ્ દ્રષ્ટુર્ વિભ્રમં વિદ્ધિ મૃગતૃષ્ણાજલોપમમ્ ॥

અવિદ્યમાનમ્ એવ ત્વં વિદ્ધિ મિથ્યાભ્રમોદિતમ્ ।
નાતિયત્નવતાપ્ય્ એતન્ મૃગતૃષ્ણામ્બુ લભ્યતે ॥

અસતો દ્વીન્દુબિમ્બાદેર્ ન યુક્તં કારણેક્ષણમ્ ।
વન્ધ્યાતનયસર્વાઙ્ગમણ્ડનં કસ્ય રાજતે ॥

કારણેન વિના કાર્યં શરીરાદ્ય્ અસ્થિપઞ્જરમ્ ।
અવિદ્યમાનમ્ એવેદં વિદ્ધ્ય્ અસમ્ભવતો નૃપ ॥

હસ્તપાદાદિયુક્તસ્ય શરીરસ્ય મુનીશ્વર ।
નિત્યમ્ આલક્ષ્યમાણસ્ય પિતા કસ્માન્ ન કારણમ્ ॥

કારણાભાવતો રાજન્ પિતા નામ ન વિદ્યતે ।
અસતો યત્ તુ સઞ્જાતમ્ અસદ્ એવ તદ્ ઉચ્યતે ॥

પદાર્થાનાં ચ કાર્યાણાં કારણં બીજમ્ ઉચ્યતે ।
સમ્ભવત્ય્ અઙ્ગ જગતિ ન બીજેન વિનાઙ્કુરઃ ॥

તસ્માન્ ન કારણં યસ્ય કાર્યસ્યેહોપપદ્યતે ।
બીજાભાવે હિ તન્ નાસ્તિ તત્સંવિત્તિસ્ તુ વિભ્રમઃ ॥

અવશ્યમ્ એવ યન્ નાસ્તિ નિર્બીજં તન્ મતિભ્રમઃ ।
દ્વીન્દુત્વમરુભૂમ્યમ્બુવન્ધ્યાપુત્રદૃશા સમઃ ॥

પિતામહાનાં પુત્રાણાં પિતૄણાં ચ જગત્ત્રયે ।
આદ્યઃ પિતામહઃ કસ્માત્ પૂર્વોત્પન્નો ન કારણમ્ ॥

આદ્યઃ પિતામહો યસ્ સ્યાત્ સો ઽપિ નાસ્ત્ય્ એવ ભૂપતે ।
કારણાભાવતો નિત્યં યદા કાર્યં ન કસ્યચિત્ ॥

કારણસ્ય સ્વબીજસ્ય નિત્યાભાવાત્ પિતામહઃ ।
આદ્યસ્ સન્ દૃશ્યમાનો ઽપિ ભ્રમાદ્ અન્યો ન વિદ્યતે ॥

મૃગતૃષ્ણામ્બુવદ્ ભ્રાન્તિરૂપ એવાવભાસતે ।
પિતામહો ઽર્થકારિત્વમ્ અપિ ત્વ્ અસ્ય ભ્રમાત્મકમ્ ॥

પિતામહાદેર્ એતસ્ય મિથ્યાપ્રત્યયતસ્ ત્વ્ ઇતિ ।
ઘનતા તુ નિવૃત્તૈવ માર્જયિષ્યામ્ય્ અથેતરત્ ॥

તસ્માચ્ ચિદાત્મકતયાત્મનિ ચિન્નભો યન્ નિત્યં સ્વયં કચતિ ચારુ તદ્ એષ દેવઃ ।
તેનૈવ પદ્મજ ઇતિ સ્વયમ્ આત્મનાત્મા પ્રોક્તઃ ખરૂપ ઇતિ શાન્તમ્ ઇદં સમસ્તમ્ ॥