મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.84

એવમ્ આત્મનિ વિશ્રાન્તાં વદન્તીં તાં વરાનનામ્ ।
અસમ્બદ્ધપ્રલાપાસિ બાલાસીતિ વદઞ્ શનૈઃ ॥

ભોગલમ્પટયા બુદ્ધ્યા મુગ્ધામ્ આશઙ્ક્ય તાં પ્રિયામ્ ।
અબુદ્ધ્વા તદ્ગિરામ્ અર્થં વિહસ્યોવાચ ભૂપતિઃ ॥

અસમ્બદ્ધપ્રલાપાસિ બાલાસિ વરવર્ણિનિ ।
રમસે વાક્યલીલાભી રમસ્વાવનિપાત્મજે ॥

કિઞ્ચિત્ ત્યક્ત્વા નકિઞ્ચિદ્ યો ગતઃ પ્રત્યક્ષસંસ્થિતમ્ ।
ત્યક્તપ્રત્યક્ષસદ્રૂપસ્ સ કથં કિલ શોભતે ॥

ભોગૈર્ અભુક્તૈસ્ તુષ્ટો ઽહમ્ ઇતિ ભોગાઞ્ જહાતિ યઃ ।
રુષેવાશનપાનાદ્યાન્ સ કથં કિલ શોભતે ॥

વાહનાશનશય્યાદિ સર્વં સન્ત્યજ્ય ધીરધીઃ ।
યસ્ તિષ્ઠત્ય્ આત્મનૈવૈકસ્ સ કથં કિલ શોભતે ॥

સ્વયં નકિઞ્ચિદ્ એવાહં જગદીશો ઽસ્મિ ચેતિ ચ ।
નિશ્ચયો યસ્ય દુર્બુદ્ધેસ્ સ કથં કિલ શોભતે ॥

આત્મન્ય્ એવાત્મનૈકાન્તે ત્યક્તસર્વસમાગમઃ ।
યસ્ સ્થિતશ્ શ્વભ્રતરુવત્ સ કથં કિલ શોભતે ॥

નાહં દેહો ઽન્યદ્ એવાહં નકિઞ્ચિત્ સર્વમ્ એવ હિ ।
એવં પ્રલાપો યસ્યાસ્તિ સ કથં કિલ શોભતે ॥

યત્ પશ્યામિ ન પશ્યામિ તત્ પશ્યામ્ય્ અન્યદ્ એવ યત્ ।
પ્રલાપ ઇત્ય્ અસન્ યસ્ય સ કથં કિલ શોભતે ॥

તસ્માન્ મુગ્ધાસિ બાલાસિ ચપલાસિ વિલાસિનિ ।
નાનાલાપવિલાસેન ક્રીડસિ ક્રીડ સુન્દરિ ॥

પ્રવિહસ્યાટ્ટહાસેન શિખિધ્વજ ઇતિ પ્રિયામ્ ।
મધ્યાહ્ને સ્નાતુમ્ ઉત્થાય નિર્જગામાઙ્ગનાગૃહાત્ ॥

કષ્ટં નાત્મનિ વિશ્રાન્તો મદ્વચાંસિ ન બુદ્ધવાન્ ।
રાજેતિ ખિન્ના ચૂડાલા સ્વવ્યાપારપરાભવત્ ॥

તદા તથાઙ્ગ તત્રાથ તાદૃશાશયયોસ્ તયોઃ ।
તાભિઃ પાર્થિવલીલાભિર્ દિવસસ્ સ જગામ હ ॥

ક્રમેણ માસા ઋતવો રામ સંવત્સરાસ્ તથા ।
અતીતા બહવસ્ તત્ર દમ્પત્યોસ્ સ્નિગ્ધયોસ્ તયોઃ ॥

એકદા નિત્યતૃપ્તાયા નિરિચ્છાયા અપિ સ્વયમ્ ।
ચૂડાલાયા બભૂવેચ્છા લીલયા ખગમાગમે ॥

ખગમાગમસિદ્ધ્યર્થમ્ અથ સા નૃપકન્યકા ।
સર્વભોગાન્ અનાદૃત્ય સમાગમ્ય ચ નિર્જનમ્ ॥

એકૈવૈકાન્તનિરતા સ્વાસનાવસ્થિતાઙ્ગકા ।
ઊર્ધ્વગપ્રાણપવનચિરાભ્યાસં ચકાર હ ॥

યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિજ્ જગત્ સસ્થાસ્નુજઙ્ગમમ્ ।
સ્પન્દસ્ય તત્ ક્રિયાનામ્નઃ ફલમ્ ઇત્ય્ અનુભૂયતે ॥

કસ્ય સ્પન્દવિલાસસ્ય ઘનાભ્યાસસ્ય મે વદ ।
બ્રહ્મન્ ખગમનાદ્ય્ એતત્ ફલં યત્નૈકશાલિનઃ ॥

આત્મજ્ઞો વાપ્ય્ અનાત્મજ્ઞસ્ સિદ્ધ્યર્થં લીલયા તથા ।
કથં સંસાધયત્ય્ એતદ્ યથાવદ્ વદ મે વિભો ॥

ત્રિવિધં સમ્ભવત્ય્ અઙ્ગ સાધ્યં વસ્ત્વ્ ઇહ સર્વતઃ ।
ઉપાદેયં ચ હેયં ચ તથોપેક્ષ્યં ચ રાઘવ ॥

આત્મભૂતં પ્રયત્નેન હ્ય્ ઉપાદેયં તુ સાધ્યતે ।
હેયં સન્ત્યજ્યતે જ્ઞાત્વા હ્ય્ ઉપેક્ષ્યં મધ્યમ્ એતયોઃ ॥

યદ્ યદ્ આહ્લાદનકરમ્ આદેયં તદ્ અસન્મતેઃ ।
તદ્વિરુદ્ધમ્ અનાદેયમ્ ઉપેક્ષ્યં મધ્યમં વિદુઃ ॥

સન્મતેર્ વિદુષો જ્ઞસ્ય સર્વમ્ આત્મમયં યદા ।
ત્રય એવ તદા પક્ષાસ્ સમ્ભવન્તિ ન કેચન ॥

કેવલં સર્વમ્ એવેદં કદાચિલ્ લીલયા ન વા ।
ઉપેક્ષ્યમ્ અક્ષિનિક્ષિપ્તમ્ આલોકયતિ વા ન વા ॥

જ્ઞસ્યોપેક્ષ્યાત્મકં રામ મૂઢસ્યાદેયતાં ગતમ્ ।
હેયં સ્ફારવિરાગસ્ય શૃણુ સિદ્ધિક્રમં કથમ્ ॥

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યસાધનાસ્ સર્વસિદ્ધયઃ ।
જીવમ્ આહ્લાદયન્તીહ વસન્ત ઇવ ભૂતલમ્ ॥

મધ્યે ચતુર્ણામ્ એતેષાં ક્રિયા પ્રથમકલ્પિકી ।
સિદ્ધ્યાદિસાધને સાધોસ્ તન્મયાસ્ તે યતઃ ક્રમાઃ ॥

ગુલિકાઞ્જનખડ્ગાદિક્રિયાક્રમનિરૂપણમ્ ।
તત્રાસ્તાં તાવદ્ એષો ઽત્ર વિસ્તારઃ પ્રકૃતાર્થહા ॥

રત્નૌષધિતપોમન્ત્રક્રિયાક્રમનિરૂપણમ્ ।
તત્રાસ્તાં તાવદ્ એષો ઽત્ર વિસ્તારઃ પ્રકૃતાર્થહા ॥

શ્રીશૈલે સિદ્ધદેશે ચ મેર્વાદૌ વા નિવાસતઃ ।
સિદ્ધિર્ ઇત્ય્ અપિ વિસ્તારઃ ક્રિયોત્થા પ્રકૃતાર્થહા ॥

તસ્માચ્ છિખિધ્વજકથાપ્રસઙ્ગપતિતામ્ ઇમામ્ ।
પ્રાણાદિપવનાભ્યાસક્રિયાં સિદ્ધિફલાં શૃણુ ॥

સમૂલમ્ અખિલાસ્ ત્યક્ત્વા સાધ્યાર્થેતરવાસનાઃ ।
ગુદાદિદ્વારસઙ્કોચાત્ સ્થાનકાદિક્રિયાક્રમૈઃ ॥

ભોજનાસનશુદ્ધ્યા ચ સાધુશાસ્ત્રાર્થભાવનાત્ ।
સ્વાચારાત્ સુજનાસઙ્ગાત્ સર્વત્યાગાત્ સુખાસનાત્ ॥

પ્રાણાયામઘનાભ્યાસાદ્ રામ કાલેન કેનચિત્ ।
કોપલોભાદિસન્ત્યાગાદ્ ભોગત્યાગાચ્ ચ સુવ્રત ॥

ત્યાગાદાનનિરોધેષુ ભૃશં યાન્તિ વિધેયતામ્ ।
પ્રાણાઃ પ્રભુત્વતજ્જ્ઞસ્ય પુંસો ભૃત્યા ઇવાખિલાઃ ॥

રાજ્યાદ્યા મોક્ષપર્યન્તાસ્ સમસ્તા એવ સમ્પદઃ ।
દેહાનિલવિધેયત્વસાધ્યાસ્ સર્વસ્ય રાઘવ ॥

પરિમણ્ડલિતાકારા કન્દસ્થાનસમાશ્રિતા ।
અન્ત્રવેષ્ટનિકા નામ નાડી નાડીશતાશ્રિતા ॥

વીણાગ્રાવર્તસદૃશી સલિલાવર્તસન્નિભા ।
લિપ્યાદ્યોઙ્કારસંસ્થાના કુન્તલાવર્તવત્ સ્થિતા ॥

દેવાસુરમનુષ્યેષુ મૃગનક્રખગાદિષુ ।
કીટાદિષ્વ્ અબ્જજાન્તેષુ સર્વેષુ પ્રાણિષૂદિતા ॥

શીતાર્તસુપ્તભોગીન્દ્રભોગવદ્ બદ્ધમણ્ડલા ।
સિતા કલ્પાગ્નિવિગલદિન્દુવદ્ બદ્ધકુણ્ડલા ॥

મનોભ્રૂમધ્યરન્ધ્રાધોવિશદબ્વૃત્તિચઞ્ચલા ।
અનારતં રસસ્યન્દૈઃ પ્લવમાનૈવ તિષ્ઠતિ ॥

અસ્યા અભ્યન્તરે તસ્મિન્ કદલીકોશકોમલે ।
યા વાતશક્તિસ્ સ્ફુરતિ વેણાવ્ ઇવ લસદ્ગતિઃ ॥

સોક્તા કુણ્ડલિની નામ્ના કુણ્ડલાકારવાહિની ।
પ્રાણિનઃ પરમા શક્તિસ્ સર્વશક્તિજવપ્રદા ॥

અનિશં નિશ્શ્વસદ્રૂપા કુપિતેવ ભુજઙ્ગમી ।
સંસ્થિતોર્ધ્વીકૃતમુખી સ્પન્દાનાં હેતુતાં ગતા ॥

યદા પ્રાણાનિલો યાતિ હૃદિ કુણ્ડલિનીપદમ્ ।
તદા સંવિદ્ ઉદેત્ય્ અન્તર્ ભૂતતન્માત્રબીજભૂઃ ॥

યદા કુણ્ડલિની દેહે સ્ફુરત્ય્ અબ્જ ઇવાલિની ।
તદા સંવિદ્ ઉદેત્ય્ અન્તર્ મૃદુસ્પર્શવશોદયા ॥

સ્પર્શેન મૃદુના નાડ્યા લિઙ્ગકામાતપત્રયોઃ ।
યથા સંવિદ્ ઉદેત્ય્ ઉચ્ચૈસ્ તથા કુણ્ડલિની જવાત્ ॥

તસ્યાં સમસ્તાસ્ સમ્બદ્ધા નાડ્યો હૃદયકોશગાઃ ।
ઉત્પદ્યન્તે વિલીયન્તે મહાર્ણવ ઇવાપગાઃ ॥

નિત્યં વાતાત્મકતયા સ્પન્દોન્મુખતયા તયા ।
સા સર્વસંવિદાં બીજમ્ એકમ્ આદ્યમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્ના ચિત્સંવિત્ સર્વગાસ્તિ હિ ।
તસ્યાઃ કુણ્ડલિનીકોશાત્ કેનાર્થેનોદયસ્ સ્ફુટઃ ॥

સર્વદા સર્વતસ્ સત્યં ચિત્સંવિદ્ વિદ્યતે ઽનઘ ।
કિં ત્વ્ અસ્યા ભૂતતન્માત્રવશાદ્ અભ્યુદયઃ ક્વચિત્ ॥

સર્વત્ર વિદ્યમાના ચિદ્ દેહેષુ તરલાયતે ।
સર્વગો ઽપ્ય્ આતપસ્ સારરત્નેષ્વ્ અતિવિજૃમ્ભતે ॥

ક્વચિન્ નષ્ટં ક્વચિત્ સુપ્તં ક્વચિદ્ ઉચ્છૂનતાં ગતમ્ ।
વસ્તુ વસ્તુનિ યદ્ દૃષ્ટં તત્ સ્વભાવવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

એતદ્ ભૂયઃ ક્રમેણાહં શૃણુ વક્ષ્યામિ તે ઽનઘ ।
દેહેષ્વ્ એવ યથોદેતિ ભૃશં સંવિન્મયઃ ક્રમઃ ॥

ચેતનાચેતનં ભૂતજાતં વ્યોમ તથાખિલમ્ ।
સર્વં ચિન્માત્રસન્માત્રં શૂન્યમાત્રં યથા નભઃ ॥

તદ્ ધિ ચિન્માત્રસન્માત્રમ્ અવિકારાદ્ય્ અનામયમ્ ।
ક્વચિત્ સ્થિતં સંવિદૈવ કૃતતન્માત્રપઞ્ચકમ્ ॥

તત્ પઞ્ચકં ગતં દ્વિત્વં લિક્ષાદ્યન્તં સ્વસંવિદા ।
અન્તર્ભૂતવિકારાદિ દીપાદ્ દીપશતં યથા ॥

સ્વસત્તામાત્રકેણૈવ સઙ્કલ્પલવરૂપિણા ।
પઞ્ચકાનિ વ્રજન્તીહ દેવત્વં તાનિ કાનિચિત્ ॥

કાનિચિત્ તિર્યગાદિત્વં હેમાદિત્વં ચ કાનિચિત્ ।
કાનિચિદ્ દૃષદાદિત્વં દ્રવ્યાદિત્વં ચ કાનિચિત્ ॥

એવં હિ પઞ્ચકં સ્પન્દમાત્રં જગદ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
ચિત્સંવિદ્ અત્ર સર્વત્ર વિદ્યતે રઘુનન્દન ॥

કેવલં પઞ્ચકવશાદ્ દેહાદૌ ચેતનાભિધા ।
જડસ્પન્દાભિધા વારિ સ્થાવરાદૌ જડાભિધા ॥

યથાબ્ધિષ્વ્ અમ્બ્વ્ ઇતો વીચિર્ ઇતસ્ તલમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
પઞ્ચકેષુ તથેતશ્ ચિલ્ લોલરૂપા જડા ત્વ્ ઇતઃ ॥

ઇતસ્ સોમ્ય ઇતો લોલઃ કિમ્ અબ્ધિર્ ઇતિ નો યથા ।
વિકલ્પાર્હસ્ તથૈવૈતત્ પઞ્ચકં હિ જડાજડમ્ ॥

દેહાદિપઞ્ચકં જીવત્સ્પન્દિ શૈલાદિકં જડમ્ ।
સ્થાવરાદ્ય્ અનિલસ્પન્દિ સ્વભાવવશતો ઽનઘ ॥

ન ચ પર્યનુયોક્તવ્યાસ્ સ્વભાવા રઘુનન્દન ।
શીતોષ્ણં કિં હિમાગ્ન્યાદિ વક્તેતિ પરિહસ્યતે ॥

ગૃહીતવાસનાંશાનાં પુષ્ટભાવવિકારિણામ્ ।
સ્થિતયઃ પઞ્ચકાનાં હિ યોગ્યાઃ પર્યનુયોજને ॥

વાસનાંશવિપર્યસ્તા ઇતો નેતુમ્ ઇતશ્ ચ તાઃ ।
પુંસા પ્રાજ્ઞેન શક્યન્તે સુખં પર્યનુયોજિના ॥

અશુભે વા શુભે વાપિ તેન પર્યનુયોજ્યતે ।
પ્રબુદ્ધવાસનં નાન્યત્ પઞ્ચકં સુપ્તવાસનમ્ ॥

યત્ર પર્યનુયોગસ્ય ફલં સમનુભૂયતે ।
તત્ર તં સમ્પ્રયુઞ્જીત નાકાશં મુષ્ટિભિઃ ક્ષિપેત્ ॥

તૃણાગ્રનિષ્ઠા મેર્વાદ્યાઃ પઞ્ચકાનાં હિ રાશયઃ ।
વિરિઞ્ચનિષ્ઠાઃ કીટાદ્યા એતે સ્થાવરજઙ્ગમાઃ ॥

પ્રસુપ્તવાસનાઃ કેચિદ્ યથા સ્થાવરજાતયઃ ।
પ્રબુદ્ધવાસનાઃ કેચિદ્ યથા નરસુરાદયઃ ॥

સ્વવાસનાબિલાઃ કેચિદ્ યથા વૈ તિર્યગાદયઃ ।
પ્રક્ષીણવાસનાઃ કેચિદ્ યથૈતે મોક્ષભાગિનઃ ॥

યથાસ્વાસ્વ્ એવ સંવિત્સુ મનોબુદ્ધ્યાદિભિઃ કૃતાઃ ।
હસ્તપાદાદિસંયુક્તૈઃ સઞ્જ્ઞાઃ પઞ્ચકરાશિભિઃ ॥

તિર્યગાદિભિર્ અપ્ય્ અન્યૈર્ અન્યાસ્ સઞ્જ્ઞાઃ પ્રકલ્પિતાઃ ।
સ્થાવરાદિભિર્ અપ્ય્ અન્યૈર્ અન્યથા સંવિદઃ કૃતાઃ ॥

ઇતિ સાધો સ્ફુરન્તીમે ચિત્રાઃ પઞ્ચકરાશયઃ ।
રૂપૈર્ આદ્યન્તમધ્યેષુ ચલાચલજડાજડૈઃ ॥

એષામ્ એકો હિ સઙ્કલ્પપરમાણુર્ મહામતે ।
બીજમ્ આકાશવૃક્ષાણાં સર્ગાણાં તેષ્વ્ ઇમાનિ તુ ॥

ઇન્દ્રિયાણ્ય્ અઙ્ગ પુષ્પાણિ વિષયામોદવન્તિ હિ ।
ઇચ્છાભ્રમર્યો રાજન્ત્યો મઞ્જર્યશ્ ચઞ્ચલાઃ ક્રિયાઃ ॥

લોકાન્તરાણિ ગુચ્છાનિ ગુલ્મા મલયમેરવઃ ।
પલ્લવાનીહ જલદા લતાલીલા દિશો દશ ॥

વર્તમાનાનિ ભૂતાનિ ભવિષ્યન્તિ ચ યાનિ તુ ।
જગન્તિ તાન્ય્ અસઙ્ખ્યાનિ ફલાનિ રઘુનન્દન ॥

એવંબીજાસ્ ત એતે હિ રામ પઞ્ચકપાદપાઃ ।
સ્વયં સ્વભાવાજ્ જાયન્તે સ્વયં નશ્યન્તિ કાલતઃ ॥

સ્વયં નાનાત્વમ્ આયાન્તિ ચિરં જાડ્યાત્ સ્ફુરન્તિ ચ ।
સુવિવિક્તાશ્ શમં યાન્તિ તરઙ્ગા ઇવ તોયધેઃ ॥

યતો યાન્તિ સમુત્સેધં યતો યાન્તિ શમં સ્વયમ્ ।
એતે જાડ્યવિવેકાભ્યાં તરઙ્ગા ઇવ તોયધેઃ ॥

યે વિવેકવશતો લયં ગતા રામ પઞ્ચકવિલાસરાશયઃ ।
તે ન ભૂય ઇહ યાન્તિ સંસ્થિતિં પ્રભ્રમન્તિ જગતીતરે મુહુઃ ॥