Mokṣopāya · Chapter 6.73

kutaś śatatvam āyātaṃ rudrāṇāṃ munināyaka /
ye gaṇās te ca kiṃ rudrā uta neti vadasva me //

svapnānāṃ bhikṣuṇā dṛṣṭaṃ śataṃ śataśarīrakam /
sarvam uddeśato jñātam ata uktaṃ na tan mayā //

yad ākārāś śataṃ svapne tat tad gaṇaśataṃ smṛtam /
tad eva tad rudraśataṃ rudrā api gaṇābhidhāḥ //

ekasmād bhagavaṃś cittāt kathaṃ cittaśataṃ kṛtam /
tatsvapnaśatarudreṇa dīpād dīpaśataṃ yathā //

nirāvaraṇasadbhāvā yad yathā kalpayanti ye /
tat tathāśu bhavaty eva na sāvaraṇasaṃvidaḥ //

sarvātmanas sarvagatvād yad yathā yatra bhāvyate /
tathānubhūyate tatra tat tat tajjñena nādhiyā //

kapālamālābharaṇo bhasmasnāyī digambaraḥ /
śmaśānanilayo brahman kāmukaś ca maheśvaraḥ //

maheśvarāṇāṃ siddhānāṃ jīvanmuktaśarīriṇām /
na kriyāniyamo 'stīha sa hy ajñeṣv eva kalpitaḥ //

ajñās tv ajitacittatvāt kriyāniyamanaṃ vinā /
gardhān mātsyena nyāyena paraṃ duḥkhaṃ prayānti hi //

tajjñās tv iṣṭeṣv aniṣṭeṣu na nimajjanti vastuṣu /
jitendriyatvād buddhatvān nirvāsanatayānayā //

kākatālīyavad rūḍhāṃ kriyāṃ kurvanti te sadā /
na kurvanty api vā kecin naiṣāṃ kvacid api grahaḥ //

kākatālīyavad viṣṇur evaṃkarmoditaḥ parāt /
evaṃkarmā trinayana evaṃkarmāmbujodbhavaḥ //

na nindyam asti nānindyaṃ nopādeyaṃ na heyakam /
na cātmīyaṃ na ca paraṃ karma jñaviṣayaṃ kvacit //

agnyādīnāṃ yathauṣṇyādi sargādau rūḍhim āgatam /
harādīnāṃ tathā karma dvijātīnāṃ ca jātayaḥ //

sarge prarūḍhim āyāte saṅketavaśataḥ pṛthak /
anubhūtaphalais svārthāḥ kalpanāḥ kalpitās tataḥ //

videhamuktaviṣayaṃ turyaṃ maunam ito mayā /
noktaṃ te pañcamaṃ maunaṃ videhasya raghūdvaha //

khād apy atitarām accham ātmākāśaṃ cidātmakam /
tatra prāptiḥ paraṃ śreyas sā kathaṃ prāpyate śṛṇu //

samyagjñānāvabodhena nityam ekasamādhinā /
saṅkhyayaivāvabuddhā ye te sāṅkhyā yoginas smṛtāḥ //

prāṇādyanilasaṃśāntau yuktā ye padam āgatāḥ /
anāmayam anādyantaṃ te smṛtā yogayoginaḥ //

upādeyaṃ tu sarveṣāṃ śāntaṃ padam akṛtrimam /
tat kaiścit saṅkhyayā prāptaṃ kaiścid yogena dehataḥ //

ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati /
yat sāṅkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ paraṃ yogais tad eva hi //

yatra prāptā manovṛttir atyantaṃ nopalabhyate /
vāsanāvāgurākrāntā tad viddhi paramaṃ padam //

vāsanāṃ cittam evāhuḥ kāraṇaṃ tad dhi saṃsṛteḥ /
tad akāraṇatām eti vilīya bhavakarmasu //

manaḥ paśyati vai dehaṃ bālo vetālakaṃ yathā /
ātmānaṃ vilayaṃ nītvā na bhūyas taṃ prapaśyati //

mano mudhaivābhyuditam asad evānavekṣaṇāt /
svapne svamaraṇākāraṃ prekṣyamāṇaṃ na vidyate //

mano'bhāvān na saṃsāraḥ kvāmodaḥ kusumaṃ vinā /
upadeśyopadeśādi bandhamokṣau ca tat kutaḥ //

ekatattvaghanābhyāsaḥ prāṇānāṃ vilayas tataḥ /
manovinigrahaś ceti mokṣaśabdārthakāraṇam //

yadi hi prāṇavilayo mune mokṣasya kāraṇam /
mṛtā eva hi mucyante tan manye sarvajantavaḥ //

triṣv eteṣu prayogeṣu manaḥpraśamanaṃ varam /
sādhyaṃ viddhi tad evāśu yathā bhavati tac chivam //

yadā nirvāsanaṃ prāṇās tyajantīdaṃ śarīrakam /
tadā na bhūyas tanmātrair yānti vyomani saṅgamam //

vāsanāṃśātmakāny eva viddhi tanmātrakāṇi vai /
tadātmakair manovadbhiḥ prāṇāś śliṣyanti netaraiḥ //

savāsanās tu yady ete prāṇā muñcanti dehakam /
tad vyomavāyusaṃśleṣaṃ yānti duḥkhāya gandhavat //

manas sāmbur ivāmbhodo na śāmyati savāsanam /
nāmanaskās sambhavanti prāṇās sūryā ivātviṣaḥ //

na jahāti manaḥ prāṇān vinā jñānena karhicit /
tṛṇāntareṇaiva vinā tṛṇāgram iva tittiriḥ //

jñānād avāsanībhāvaṃ svanāśaṃ prāpya vai manaḥ /
prāṇaspandaṃ ca nādatte tataś śāntir hi śiṣyate //

jñānāt sarvapadārthānām asattvaṃ samudety alam /
tato 'ṅga vāsanānāśād viyogaḥ prāṇacetasoḥ //

tato na paśyati manaḥ praśāntaṃ dehatāṃ punaḥ /
svanāśena padaṃ prāptaṃ vāsanaiva mano viduḥ //

ceto hi vāsanāmātraṃ tadabhāvaḥ paraṃ padam /
tac ca sampadyate jñānāj jñānam āhur vicāraṇam //

ity asyās saṃsṛte rāma paryantas sampravartate /
svayaṃ vivekamātreṇa rajjusarpabhramākṛteḥ //

ekārthābhyasanaprāṇarodhacetaḥparikṣayāḥ /
ekasminn eva saṃsiddhe saṃsidhyanti parasparam //

tālavṛntaparispande śānte śānto yathānilaḥ /
prāṇānilaparispande śānte śāntaṃ tathā manaḥ //

prāṇāś śarīravilaye prayānti vyomavāyutām /
yathāvāsitam evedaṃ manaḥ paśyanti tatra ca //

yathā videhāḥ paśyanti prāṇā vyomani dehakam /
samanaskās tathācāraṃ sarvaṃ cānubhavanti te //

śānte vātaparispande yathā gandhaḥ praśāmyati /
tathā śānte manasspande śāmyanti prāṇavāyavaḥ //

avinābhāvinī nityaṃ jantūnāṃ prāṇacetasī /
kusumāmodavan miśre tilataile iva sthite //

manasas spandanaṃ prāṇaḥ prāṇasya spandanaṃ manaḥ /
ete viharato nityam anyo'nyaṃ rathasārathī //

ādhārādheyavat tv ete ekābhāve vinaśyataḥ /
kurutaś ca svanāśena kāryaṃ mokṣākhyam uttamam //

ekatattvaghanābhyāsāc chāntaṃ śāmyaty alaṃ manaḥ /
tallayatvāt svabhāvasya tena prāṇo 'pi śāmyati //

vicārya yad anantātmatattvaṃ tanmayatāṃ nayet /
manas tatas tallayatas tad eva bhavati sthiram //

yad evātitarāṃ śreyo 'nupalambhopalambhayoḥ /
dvayor apy asatos tatra śeṣe vāpi sthiro bhava //

ekasmin sudṛḍhe tattve tāvad bhāvaṃ vibhāvayet /
bhāvo 'bhāvatvam āyāti svābhyāsād yāvad ātatam //

pratyāhāravaśāc cetas svayaṃ bhogyakṣayād iva /
vilīyate saha prāṇaiḥ param evāvaśiṣyate //

yadekatānaṃ bhavati cetas tad bhavati kṣaṇāt /
śāntāśeṣaviśeṣaughaṃ cirābhyāsasvabhāvataḥ //

avidyeyaṃ tu nāstīti buddhvā yuktiyutaṃ dhiyā /
jñānād eva parāvāptis tadabhyāsas tato varam //

citte śānte śāmyatīyaṃ saṃsāramṛgatṛṣṇikā /
jarām upagate meghe mihikā mahatī yathā //

cittamātram avidyeti kuru tenaiva tatkṣayam /
tadrūpanāma cittātmānubhāvo hi paraṃ padam //

muhūrtam eva nirvāṇaṃ yadi cetaḥ pare pade /
tat tatpariṇataṃ viddhi tatraivāsvādam āgatam //

yadi sāṅkhyena viśrāntaṃ ceto yogena vā pade /
kṣaṇaṃ tat sattvatāṃ yātaṃ na bhūyaḥ parijāyate //

ceto vigalitāvidyaṃ sattvaśabdena kathyate /
dagdhaṃ saṃsārabījaṃ tan na dadyād aṅkuraṃ punaḥ //

jñaś cidvigalitāvidyas sattvasthaś śāntavāsanaḥ /
samaṃ śūnyopamaṃ śāntaṃ jyotiḥ paśyati śāmyati //

vigalitājñapadaṃ vimalaṃ manas subhaga sattvam itīha hi kathyate /
na punar eti kalāmalinaṃ padaṃ kanakatām iva tāmram upāgatam //