મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.73

કુતશ્ શતત્વમ્ આયાતં રુદ્રાણાં મુનિનાયક ।
યે ગણાસ્ તે ચ કિં રુદ્રા ઉત નેતિ વદસ્વ મે ॥

સ્વપ્નાનાં ભિક્ષુણા દૃષ્ટં શતં શતશરીરકમ્ ।
સર્વમ્ ઉદ્દેશતો જ્ઞાતમ્ અત ઉક્તં ન તન્ મયા ॥

યદ્ આકારાશ્ શતં સ્વપ્ને તત્ તદ્ ગણશતં સ્મૃતમ્ ।
તદ્ એવ તદ્ રુદ્રશતં રુદ્રા અપિ ગણાભિધાઃ ॥

એકસ્માદ્ ભગવંશ્ ચિત્તાત્ કથં ચિત્તશતં કૃતમ્ ।
તત્સ્વપ્નશતરુદ્રેણ દીપાદ્ દીપશતં યથા ॥

નિરાવરણસદ્ભાવા યદ્ યથા કલ્પયન્તિ યે ।
તત્ તથાશુ ભવત્ય્ એવ ન સાવરણસંવિદઃ ॥

સર્વાત્મનસ્ સર્વગત્વાદ્ યદ્ યથા યત્ર ભાવ્યતે ।
તથાનુભૂયતે તત્ર તત્ તત્ તજ્જ્ઞેન નાધિયા ॥

કપાલમાલાભરણો ભસ્મસ્નાયી દિગમ્બરઃ ।
શ્મશાનનિલયો બ્રહ્મન્ કામુકશ્ ચ મહેશ્વરઃ ॥

મહેશ્વરાણાં સિદ્ધાનાં જીવન્મુક્તશરીરિણામ્ ।
ન ક્રિયાનિયમો ઽસ્તીહ સ હ્ય્ અજ્ઞેષ્વ્ એવ કલ્પિતઃ ॥

અજ્ઞાસ્ ત્વ્ અજિતચિત્તત્વાત્ ક્રિયાનિયમનં વિના ।
ગર્ધાન્ માત્સ્યેન ન્યાયેન પરં દુઃખં પ્રયાન્તિ હિ ॥

તજ્જ્ઞાસ્ ત્વ્ ઇષ્ટેષ્વ્ અનિષ્ટેષુ ન નિમજ્જન્તિ વસ્તુષુ ।
જિતેન્દ્રિયત્વાદ્ બુદ્ધત્વાન્ નિર્વાસનતયાનયા ॥

કાકતાલીયવદ્ રૂઢાં ક્રિયાં કુર્વન્તિ તે સદા ।
ન કુર્વન્ત્ય્ અપિ વા કેચિન્ નૈષાં ક્વચિદ્ અપિ ગ્રહઃ ॥

કાકતાલીયવદ્ વિષ્ણુર્ એવંકર્મોદિતઃ પરાત્ ।
એવંકર્મા ત્રિનયન એવંકર્મામ્બુજોદ્ભવઃ ॥

ન નિન્દ્યમ્ અસ્તિ નાનિન્દ્યં નોપાદેયં ન હેયકમ્ ।
ન ચાત્મીયં ન ચ પરં કર્મ જ્ઞવિષયં ક્વચિત્ ॥

અગ્ન્યાદીનાં યથૌષ્ણ્યાદિ સર્ગાદૌ રૂઢિમ્ આગતમ્ ।
હરાદીનાં તથા કર્મ દ્વિજાતીનાં ચ જાતયઃ ॥

સર્ગે પ્રરૂઢિમ્ આયાતે સઙ્કેતવશતઃ પૃથક્ ।
અનુભૂતફલૈસ્ સ્વાર્થાઃ કલ્પનાઃ કલ્પિતાસ્ તતઃ ॥

વિદેહમુક્તવિષયં તુર્યં મૌનમ્ ઇતો મયા ।
નોક્તં તે પઞ્ચમં મૌનં વિદેહસ્ય રઘૂદ્વહ ॥

ખાદ્ અપ્ય્ અતિતરામ્ અચ્છમ્ આત્માકાશં ચિદાત્મકમ્ ।
તત્ર પ્રાપ્તિઃ પરં શ્રેયસ્ સા કથં પ્રાપ્યતે શૃણુ ॥

સમ્યગ્જ્ઞાનાવબોધેન નિત્યમ્ એકસમાધિના ।
સઙ્ખ્યયૈવાવબુદ્ધા યે તે સાઙ્ખ્યા યોગિનસ્ સ્મૃતાઃ ॥

પ્રાણાદ્યનિલસંશાન્તૌ યુક્તા યે પદમ્ આગતાઃ ।
અનામયમ્ અનાદ્યન્તં તે સ્મૃતા યોગયોગિનઃ ॥

ઉપાદેયં તુ સર્વેષાં શાન્તં પદમ્ અકૃત્રિમમ્ ।
તત્ કૈશ્ચિત્ સઙ્ખ્યયા પ્રાપ્તં કૈશ્ચિદ્ યોગેન દેહતઃ ॥

એકં સાઙ્ખ્યં ચ યોગં ચ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ।
યત્ સાઙ્ખ્યૈઃ પ્રાપ્યતે સ્થાનં પરં યોગૈસ્ તદ્ એવ હિ ॥

યત્ર પ્રાપ્તા મનોવૃત્તિર્ અત્યન્તં નોપલભ્યતે ।
વાસનાવાગુરાક્રાન્તા તદ્ વિદ્ધિ પરમં પદમ્ ॥

વાસનાં ચિત્તમ્ એવાહુઃ કારણં તદ્ ધિ સંસૃતેઃ ।
તદ્ અકારણતામ્ એતિ વિલીય ભવકર્મસુ ॥

મનઃ પશ્યતિ વૈ દેહં બાલો વેતાલકં યથા ।
આત્માનં વિલયં નીત્વા ન ભૂયસ્ તં પ્રપશ્યતિ ॥

મનો મુધૈવાભ્યુદિતમ્ અસદ્ એવાનવેક્ષણાત્ ।
સ્વપ્ને સ્વમરણાકારં પ્રેક્ષ્યમાણં ન વિદ્યતે ॥

મનોઽભાવાન્ ન સંસારઃ ક્વામોદઃ કુસુમં વિના ।
ઉપદેશ્યોપદેશાદિ બન્ધમોક્ષૌ ચ તત્ કુતઃ ॥

એકતત્ત્વઘનાભ્યાસઃ પ્રાણાનાં વિલયસ્ તતઃ ।
મનોવિનિગ્રહશ્ ચેતિ મોક્ષશબ્દાર્થકારણમ્ ॥

યદિ હિ પ્રાણવિલયો મુને મોક્ષસ્ય કારણમ્ ।
મૃતા એવ હિ મુચ્યન્તે તન્ મન્યે સર્વજન્તવઃ ॥

ત્રિષ્વ્ એતેષુ પ્રયોગેષુ મનઃપ્રશમનં વરમ્ ।
સાધ્યં વિદ્ધિ તદ્ એવાશુ યથા ભવતિ તચ્ છિવમ્ ॥

યદા નિર્વાસનં પ્રાણાસ્ ત્યજન્તીદં શરીરકમ્ ।
તદા ન ભૂયસ્ તન્માત્રૈર્ યાન્તિ વ્યોમનિ સઙ્ગમમ્ ॥

વાસનાંશાત્મકાન્ય્ એવ વિદ્ધિ તન્માત્રકાણિ વૈ ।
તદાત્મકૈર્ મનોવદ્ભિઃ પ્રાણાશ્ શ્લિષ્યન્તિ નેતરૈઃ ॥

સવાસનાસ્ તુ યદ્ય્ એતે પ્રાણા મુઞ્ચન્તિ દેહકમ્ ।
તદ્ વ્યોમવાયુસંશ્લેષં યાન્તિ દુઃખાય ગન્ધવત્ ॥

મનસ્ સામ્બુર્ ઇવામ્ભોદો ન શામ્યતિ સવાસનમ્ ।
નામનસ્કાસ્ સમ્ભવન્તિ પ્રાણાસ્ સૂર્યા ઇવાત્વિષઃ ॥

ન જહાતિ મનઃ પ્રાણાન્ વિના જ્ઞાનેન કર્હિચિત્ ।
તૃણાન્તરેણૈવ વિના તૃણાગ્રમ્ ઇવ તિત્તિરિઃ ॥

જ્ઞાનાદ્ અવાસનીભાવં સ્વનાશં પ્રાપ્ય વૈ મનઃ ।
પ્રાણસ્પન્દં ચ નાદત્તે તતશ્ શાન્તિર્ હિ શિષ્યતે ॥

જ્ઞાનાત્ સર્વપદાર્થાનામ્ અસત્ત્વં સમુદેત્ય્ અલમ્ ।
તતો ઽઙ્ગ વાસનાનાશાદ્ વિયોગઃ પ્રાણચેતસોઃ ॥

તતો ન પશ્યતિ મનઃ પ્રશાન્તં દેહતાં પુનઃ ।
સ્વનાશેન પદં પ્રાપ્તં વાસનૈવ મનો વિદુઃ ॥

ચેતો હિ વાસનામાત્રં તદભાવઃ પરં પદમ્ ।
તચ્ ચ સમ્પદ્યતે જ્ઞાનાજ્ જ્ઞાનમ્ આહુર્ વિચારણમ્ ॥

ઇત્ય્ અસ્યાસ્ સંસૃતે રામ પર્યન્તસ્ સમ્પ્રવર્તતે ।
સ્વયં વિવેકમાત્રેણ રજ્જુસર્પભ્રમાકૃતેઃ ॥

એકાર્થાભ્યસનપ્રાણરોધચેતઃપરિક્ષયાઃ ।
એકસ્મિન્ન્ એવ સંસિદ્ધે સંસિધ્યન્તિ પરસ્પરમ્ ॥

તાલવૃન્તપરિસ્પન્દે શાન્તે શાન્તો યથાનિલઃ ।
પ્રાણાનિલપરિસ્પન્દે શાન્તે શાન્તં તથા મનઃ ॥

પ્રાણાશ્ શરીરવિલયે પ્રયાન્તિ વ્યોમવાયુતામ્ ।
યથાવાસિતમ્ એવેદં મનઃ પશ્યન્તિ તત્ર ચ ॥

યથા વિદેહાઃ પશ્યન્તિ પ્રાણા વ્યોમનિ દેહકમ્ ।
સમનસ્કાસ્ તથાચારં સર્વં ચાનુભવન્તિ તે ॥

શાન્તે વાતપરિસ્પન્દે યથા ગન્ધઃ પ્રશામ્યતિ ।
તથા શાન્તે મનસ્સ્પન્દે શામ્યન્તિ પ્રાણવાયવઃ ॥

અવિનાભાવિની નિત્યં જન્તૂનાં પ્રાણચેતસી ।
કુસુમામોદવન્ મિશ્રે તિલતૈલે ઇવ સ્થિતે ॥

મનસસ્ સ્પન્દનં પ્રાણઃ પ્રાણસ્ય સ્પન્દનં મનઃ ।
એતે વિહરતો નિત્યમ્ અન્યોઽન્યં રથસારથી ॥

આધારાધેયવત્ ત્વ્ એતે એકાભાવે વિનશ્યતઃ ।
કુરુતશ્ ચ સ્વનાશેન કાર્યં મોક્ષાખ્યમ્ ઉત્તમમ્ ॥

એકતત્ત્વઘનાભ્યાસાચ્ છાન્તં શામ્યત્ય્ અલં મનઃ ।
તલ્લયત્વાત્ સ્વભાવસ્ય તેન પ્રાણો ઽપિ શામ્યતિ ॥

વિચાર્ય યદ્ અનન્તાત્મતત્ત્વં તન્મયતાં નયેત્ ।
મનસ્ તતસ્ તલ્લયતસ્ તદ્ એવ ભવતિ સ્થિરમ્ ॥

યદ્ એવાતિતરાં શ્રેયો ઽનુપલમ્ભોપલમ્ભયોઃ ।
દ્વયોર્ અપ્ય્ અસતોસ્ તત્ર શેષે વાપિ સ્થિરો ભવ ॥

એકસ્મિન્ સુદૃઢે તત્ત્વે તાવદ્ ભાવં વિભાવયેત્ ।
ભાવો ઽભાવત્વમ્ આયાતિ સ્વાભ્યાસાદ્ યાવદ્ આતતમ્ ॥

પ્રત્યાહારવશાચ્ ચેતસ્ સ્વયં ભોગ્યક્ષયાદ્ ઇવ ।
વિલીયતે સહ પ્રાણૈઃ પરમ્ એવાવશિષ્યતે ॥

યદેકતાનં ભવતિ ચેતસ્ તદ્ ભવતિ ક્ષણાત્ ।
શાન્તાશેષવિશેષૌઘં ચિરાભ્યાસસ્વભાવતઃ ॥

અવિદ્યેયં તુ નાસ્તીતિ બુદ્ધ્વા યુક્તિયુતં ધિયા ।
જ્ઞાનાદ્ એવ પરાવાપ્તિસ્ તદભ્યાસસ્ તતો વરમ્ ॥

ચિત્તે શાન્તે શામ્યતીયં સંસારમૃગતૃષ્ણિકા ।
જરામ્ ઉપગતે મેઘે મિહિકા મહતી યથા ॥

ચિત્તમાત્રમ્ અવિદ્યેતિ કુરુ તેનૈવ તત્ક્ષયમ્ ।
તદ્રૂપનામ ચિત્તાત્માનુભાવો હિ પરં પદમ્ ॥

મુહૂર્તમ્ એવ નિર્વાણં યદિ ચેતઃ પરે પદે ।
તત્ તત્પરિણતં વિદ્ધિ તત્રૈવાસ્વાદમ્ આગતમ્ ॥

યદિ સાઙ્ખ્યેન વિશ્રાન્તં ચેતો યોગેન વા પદે ।
ક્ષણં તત્ સત્ત્વતાં યાતં ન ભૂયઃ પરિજાયતે ॥

ચેતો વિગલિતાવિદ્યં સત્ત્વશબ્દેન કથ્યતે ।
દગ્ધં સંસારબીજં તન્ ન દદ્યાદ્ અઙ્કુરં પુનઃ ॥

જ્ઞશ્ ચિદ્વિગલિતાવિદ્યસ્ સત્ત્વસ્થશ્ શાન્તવાસનઃ ।
સમં શૂન્યોપમં શાન્તં જ્યોતિઃ પશ્યતિ શામ્યતિ ॥

વિગલિતાજ્ઞપદં વિમલં મનસ્ સુભગ સત્ત્વમ્ ઇતીહ હિ કથ્યતે ।
ન પુનર્ એતિ કલામલિનં પદં કનકતામ્ ઇવ તામ્રમ્ ઉપાગતમ્ ॥